Yengecin Gizli Otoyolu: Gaspare Aselli ve SÜTLÜ DAMARLARIN Keşfi
50. Gün (365 Günde Kanser Tarihi Serisi)
Kanserin bedendeki sinsi yolculuğunu açıklayan o kayıp ağ şebekesi, Milano'da bir "Evreka!" anıyla gün yüzüne çıkıyor.
Önceki yazımızda, Wilhelm Fabry'nin meme kanseri ameliyatı sırasında tümörün koltuk altına doğru "ilerlediğini" fark edişini ve oradaki bezleri temizleyerek cerrahi onkolojide devrim yaptığını görmüştük. Ancak ortada devasa bir soru işareti vardı: Kanser, memeden koltuk altına nasıl gidiyordu? O dönemin bilimine göre vücutta sadece kan damarları vardı; fakat kanser kanın hızıyla tüm vücuda dağılmak yerine, neden belirli durakları (bezleri) takip ediyordu? 1622 yılında Gaspare Aselli tarafından tamamen tesadüfen bulunan "lenfatik sistem", kanserin sıçrama (metastaz) yeteneğinin anatomik haritasını çizmiş ve bin yıllık "kara safra" dogmasına son darbeyi vurmuştur. Şifa, hücrenin yolculuğunu anlamakla başlar.
1622 yılının sıcak bir Temmuz gününde, Milano'da tıp tarihini sonsuza dek değiştirecek bir an yaşandı. Pavia Üniversitesi'nde anatomi profesörü olan Gaspare Aselli, karın bölgesindeki sinirleri incelemek üzere iyi beslenmiş canlı bir köpek üzerinde diseksiyon yapıyordu.
Bağırsak askısını (mezenter) araladığında, anatomi kitaplarında daha önce hiç tarif edilmemiş; incecik, beyaz renkte ve bir ağ gibi örülmüş muazzam kordonlar gördü. Başta bunların birer sinir ağı olduğunu sandı. Ancak keskin neşteriyle bu kordonlardan birini deldiğinde, dışarıya beyaz, süt gibi bir sıvının fışkırdığını gördü.
"Evreka!"
"Bir süre sessizce durdum... Anatomistler arasındaki tartışmalar aklıma geldi. Sonra bu beyaz kordonlardan birini deldim. Aniden, dışarıya beyaz, süt gibi bir sıvının fışkırdığını gördüm. Sevincimi zar zor bastırdım ve etrafımda duranlara Archimedes gibi bağırdım: Buldum!""Sütlü damarlar" ve tıp tarihinin ilk renkli atlası
Aselli, kan taşımayan ancak süt beyazı bir sıvı (bugün bildiğimiz lenf) taşıyan yepyeni bir damar sistemi bulmuştu. Bu damarlara venae albae aut lacteae (Beyaz veya Sütlü Damarlar) adını verdi. Bugün biz bu sisteme Lenfatik Sistem diyoruz.
De Lactibus Sive Lacteis Venis (1627)
Aselli'nin keşfini anlattığı bu eser, tıp tarihindeki ilk renkli anatomi atlası olma unvanına sahiptir. Damarları siyah, arka planı kan kırmızısı ahşap baskılarla göstererek anatomi eğitiminde görsel bir devrim yapmıştır.
Kanserin teorisini değiştiren keşif: metastazın yolu bulundu
Aselli'nin lenf sistemini bulması, onkoloji için bir "aydınlanma" dönemi başlattı. Bu keşif, kanser hakkındaki iki büyük tabuyu yıktı:
Fabry’nin koltuk altından çıkardığı o sertleşmiş bezlerin (lenf nodları), Aselli’nin bulduğu bu beyaz damarlarla birbirine bağlı olduğu anlaşıldı. Kanser hücrelerinin bu "gizli otoyolu" kullanarak vücuda seyahat ettiği saptandı.
Vesalius (47. Gün) "kara safra kanalının" olmadığını kanıtlamıştı. Aselli'nin gerçek bir sıvı bulmasıyla hekimler, kanserin nedeninin hayali kara safra değil, lenf sıvısının pıhtılaşması veya bozulması olduğunu savunmaya başladılar.
Yeni bir korku başlıyor: "kanser bulaşıcıdır!"
Bedendeki gizli otoyol bulunmuş ve kanserin sıvıların pıhtılaşmasıyla yayıldığına inanılmaya başlanmıştı. Ancak bu yeni bilgi, halk ve hekimler arasında korkunç bir paranoyayı tetikledi. Madem kanser bu beyaz sıvıyla vücut içinde bir zehir gibi seyahat edebiliyordu, peki ya bedenden bedene de atlayabilir miydi?
Rembrandt’ın ünlü "Anatomi Dersi" tablosunun başrolündeki doktor Nicolaes Tulp, bu korkuyu bilimsel bir dehşete dönüştürecekti. Yarın, kanser hastalarının cüzzamlılar gibi toplumdan dışlanmasına neden olan o karanlık "bulaşıcılık" krizine tanıklık edeceğiz.
Şifa, vücudun diyalogundadır
Gaspare Aselli’nin köpeğin mezenterindeki o beyaz kordonları fark edişi, modern onkolojinin en kritik dönüm noktasıdır. Bugün biz meme kanserinde "Sentinel Lenf Nodu" takibi yaparken veya lenfoma tedavilerini planlarken, aslında Aselli’nin o gün fışkırdığını gördüğü süt rengi sıvının izini sürüyoruz.
Kanserle olan hikayemizde lenfatik sistem, hem bir tehlike yolu hem de bir şifa rehberidir. Kanser hücreleri bu yolu "kaçmak" için kullanırken, biz de bu yolu "isabetli tedavilerimizi" ulaştırmak ve hastalığı vaktinde yakalamak için kullanıyoruz. Şifa, vücudun içindeki gizli yolları keşfetmek ve o yollarda "restorasyon" sağlamaktır. Yarın, tıbbın en karanlık yanılgılarından biri olan bulaşıcılık korkusuna yolculuk edeceğiz.
Bilimsel kaynaklar ve derin okuma
- 1. Aselli G. De lactibus sive lacteis venis. Mediolani: Apud Jo. Baptistam Bidellium, 1627.
- 2. Park J, Riva MA. "Gaspare Aselli and Lacteis Venis: Four Centuries From the Discovery of Lymphatic System." The American Surgeon, 2023.
- 3. Faguet GB. A Brief History of Cancer: Milestones Underlying Our Knowledge. International Journal of Cancer, 2015.
