1941'de Kanser: Cerrahi, Radyoterapi ve Hormonal Tedavinin Gücü ve Sınırları, Halsted'den Huggins'e | 114. Gün

1941 Kapısında Kanser: Üç Yöntem, Üç Sınır

Hayali bir muayene odası

Bu paragraf bir canlandırmadır; belgeye dayanan bir olay değildir. 1941 yılında, herhangi bir büyük şehirde, bir hekimin önünde tetkik sonuçları açık duruyor diyelim. Hastada bir kitle var. Hekimin üç seçeneği sayılabilir: kitleyi ve çevresindeki dokuyu ameliyatla çıkarmak, ışın ya da radyum uygulamak, tümör hormona bağlıysa hormon kaynağını ortadan kaldırmak. Dördüncü bir seçenek, yani kana verilip bedenin her köşesine ulaşan bir ilaç, o masada yok. Bu yazının bütün konusu o dördüncü seçeneğin yokluğudur.

Üç aracın her birinin bu seride bir tarihi var. Cerrahi: Wertheim'ın radikal histerektomisi (93. gün), Patey'in "daha az kesen" mastektomisi (104. gün), Graham'ın akciğer ameliyatı (107. gün), yemek borusunun göğüs içinde yeniden bağlanması (111. gün). Radyoterapi: Röntgen ışınları ve radyum (92, 94 ve 95. günler). Hormonal tedavi: Beatson'dan Huggins'e uzanan çizgi (91, 105, 110 ve 112. günler). Bugün bunları tekrar anlatmıyoruz; yan yana koyup ortak bir şeye bakıyoruz.

Halsted'in 1894 bilançosu

Cerrahide ölçüt, 1894'te Johns Hopkins'te William Halsted'in radikal mastektomi serisiyle konmuştu. Annals of Surgery'te (cilt 20, sayfa 497-555) yayımlanan bu seri, Haziran 1889 ile Ocak 1894 arasında yapılan 50 radikal mastektomiyi ve 26 tamamlanamamış ameliyatı kapsar. Halsted'in bildirdiğine göre ameliyat nedeniyle yaşam kaybı olmamıştı. Uzun dönemi değerlendirilebilen 46 hastanın yüzde 73'ünde ne yerel ne bölgesel nüks vardı; yüzde 93'ünde yerel nüks yoktu. Üç hastada yerel, sekizinde bölgesel nüks görülmüştü. Bazı hastalarda kolda sorunlar kalmıştı.

Bu rakamlar yerel kontrol için etkileyiciydi ve on yıllarca bir ölçüt hizmeti gördü. Ama rakamın sorduğu soru "tümör aynı yerde geri geldi mi?" idi. "Hastanın bedeninin başka bir yerinde bir şey büyüyor mu?" sorusunu o ameliyat ne soruyor, ne yanıtlıyordu. 104. günde gördüğümüz gibi, cerrahide sonraki yarım yüzyıl "daha çok kesmekten" "daha az kesmeye" doğru döndü; fakat hiçbir ameliyat, ameliyat sırasında görülmeyen hücreleri aramıyordu.

Coutard ve parçalı doz

Bu bilgi iki şey söyler. Birincisi, radyoterapinin en yerleşik ilkelerinden biri (dozu günlere bölmek) güçlü bir deney değil, bir klinik sezgi ve gözlem birikimi olarak doğdu. İkincisi, o sezgi sonradan laboratuvar bulgularıyla da desteklendi; ama o hikâye bu serinin ileriki günlerine ait.

Zürih kaynaklı bir makale, Coutard'ın bildirdiği bir rakamı aktarır: yerel olarak hastalıksız kalan hastaların yüzde 52'si, sekizinci yılın sonuna dek uzak metastazlar nedeniyle hayatını kaybetmişti. Bu makalenin künyesini doğrulayamadım; bu yüzden rakamı kesin bilgi olarak değil, bir ipucu olarak taşıyorum. Doğruysa anlamı şudur: ışın tümörü olduğu yerde susturabilir, ama bedenin başka bir yerinde zaten yola çıkmış hücrelere söz geçiremez. Halsted'in cerrahide gördüğüne benzer bir yapı.

Üçüncü sütun ve onun dar kapısı

Hormonal tedavi, kanserli bir bedenin tamamına seslenen ilk yöntemdi: yumurtalığı ya da testisi çıkarmak, kandaki hormon düzeyini değiştirir ve tümör yeri ne olursa olsun etki edebilir. Beatson 1896'da bunu meme kanserinde denedi; "üçte bir" bilmecesini 91. günde anlattık. Huggins ve Hodges 1941'de aynı ilkeyi prostat kanserinde, ölçülebilir bir kimyasal göstergeyle gösterdi (112. gün). Fakat bu yöntemin iki sınırı baştan belliydi: yalnızca hormona bağlı tümörlerde işe yarıyordu ve etki çoğunlukla geçiciydi. Ayrıca hormonun kendisi tümör hücresini doğrudan yok etmez, yalnızca beslenmesini değiştirir.

Bir bilanço denemesi

1940'ların başı için ülke genelinde sağlam bir sağkalım rakamı bulamadım. Bu konuda dolaşan "beşte bir" ifadesinin dayanağı belirsizdi, bu yüzden yazmadım. Elimizdeki tutarlı veri, Ulusal Kanser Enstitüsü bünyesindeki End Results Group'un yayımladığı seridir: 100'den fazla hastaneden gelen, yaklaşık 400.000 beyaz hastayı kapsayan bir derleme. Buna göre kolon kanserinde beş yıllık sağkalım 1940-49 döneminde yüzde 31 iken 1955-59'da yüzde 46'ya, rektum kanserinde yüzde 28'den yüzde 40'a çıktı. Mutlak artış kolonda 15, rektumda 12 puandır; göreli olarak kolonda yaklaşık yüzde 48, rektumda yaklaşık yüzde 43.

Bu artışı tek bir tedavinin başarısı gibi okumak yanlış olur. Seri belirli hastanelerden, yalnızca beyaz hastalardan oluşuyor; beş yıllık sağkalım kür demek değildir; ve daha erken tanı, tedaviden bağımsız olarak, sağkalım süresini uzun gösterebilir. Yine de bu rakamlar bir şeyi gösterir: 1941'in araçları bile, daha iyi uygulandıkça ve daha erken hastaya ulaştıkça, bir fark yaratıyordu. Gelişmenin ikinci kaynağı, yani toplumu bilgilendirmek, aşağıdaki sahnenin konusu.

1941'de Türkiye'de durum neydi?

1941'de Türkiye'deki kanser tedavisine dair doğrulanmış bir bilgiye ulaşamadım; bu yüzden yerel bir bağ kurmuyorum. Genel çıkarım şudur: bu yazıdaki üç yöntem aynı dönemde uluslararası düzeyde bilinen yöntemlerdi, ama bir ülkenin hastasının bunlara ne ölçüde ulaşabildiği ayrı bir araştırma konusudur. Serinin Türkiye'ye ayrılan kısmında bu soru, kaynaklarıyla birlikte ele alınacak.

Bu yazı "365 Günde Kanser Tarihi" serisinin 114. günüdür ve cerrahi, radyoterapi ve hormonal tedavinin 1941 itibarıyla gücünü ve sınırlarını tarihî bir bilanço olarak ele alır. Tarihî-popüler bir anlatımdır; tanı ya da tedavi önerisi değildir. Kendi sağlığınız için hekiminize danışın. Kaynaklar doğrulanmıştır; yalnızca ikincil kaynağa dayanan ayrıntılar fact-check notlarında belirtilmiştir.