Ketogen pəhrizin tibbi istifadəsi barədə yeni sübutlar – hansı xəstələrə faydalıdır?

Bir çox pəhriz / qidalanma proqramı xəstəliklərdən qoruma iddiası irəli sürərkən, kəşfi 1920-ci illərə gedib çıxan ketogen pəhriz müalicə etmək və ya müalicəyə töhfə vermək iddiası daşıyır. Tarixdə bu iddiaları dəstəkləyən az sayda tədqiqata qarşı daha çox tədqiqatda müalicəvi təsiri göstərilə bilmədiyi üçün populyarlığını itirmişdi; lakin son illərdə düzgün xəstə qruplarının müəyyən edilməsi ilə yenidən populyarlaşmağa başlayıb.

Ketogen pəhriz “daha düzgün qidalan” və ya “arıqla” kimi çağırışlar ehtiva etmir, lakin metabolizmi “sarsıtmaq” üçün ciddi məhdudiyyətlər ehtiva edir. Bu pəhrizi tətbiq edənlər çox vaxt ciddi xəstəlikləri olan xəstələrdir və xəstəliyin nəticələrini və ya gedişini dəyişmək üçün farmakoloji olmayan yanaşmanı müdafiə edirlər. Ketogen pəhrizlər illərdir ən geniş şəkildə epileptik (sara) tutmalara nəzarət üçün istifadə olunur. Lakin son on ildə yeni laboratoriya məlumatları və erkən klinik tədqiqatlar əsasında piylənmə, diabet və digər xroniki xəstəliklərin müalicəsində də yeri ola biləcəyi müzakirə edilməyə başlanıb.

Ketogen pəhriz nədir?

Low carb diet kimi də tanınan klassik keto pəhrizəsasən yağ (%80-90), zülal (%8-15) və ən az miqdarda karbohidrat (%2-5) ehtiva edir. Məqsəd böyümə qabiliyyətini pozmadan ac qalmış orqanizmi təqlid etməkdir. Karbohidratların və metabolizə olunan zülal miqdarının məhdudlaşdırılması ilə enerji yağdan alınır. Qlükoza səviyyələri azaldıqca ketoz kimi tanınan metabolik yolla yağdan yaranan keton cisimləri orqanizmin əsas enerji mənbəyinə çevrilir.

Klassik keto pəhrizdən başqa bu pəhrizin üç geniş yayılmış növü var: orta zəncirli triqliserid pəhrizi, dəyişdirilmiş Atkins pəhrizi və aşağı qlikemik indeks müalicəsi. Bunlar zülal və yağ nisbətlərini dəyişdirərək dadlı çeşidlər təqdim edir.

Ketogen pəhrizin qida maddəsi çatışmazlığı, hipovolemiya (maye azlığı), hipokaliemiya (kalium azlığı), böyrək daşı və podaqra kimi mühüm riskləri var. Bununla belə, uyğun yanaşmalarla bu risklər azaldılmağa çalışılır.

Qida siyahısı: ketogen pəhrizdə nələr var?

Keto pəhriz məhdudiyyətləri ilə tanınır; aşağıdakılar daxil olmaqla məhdud istehlak edilməli və ya uzaq durulmalı uzun qida siyahısı var:

• Taxıl və taxıldan alınan məhsullar (düyü, buğda, çovdar, yulaf, arpa, kinoa, makaron, taxıl, pizza)
• Paxlalılar və lobya
• Tərəvəzlər və köklər (noxud, qarğıdalı, kartof)
• Yüksək karbohidratlı meyvələr; quru meyvə (banan, alma, portağal)
• Az yağlı süd məhsulları
• Rafinasiya edilmiş bərk və maye yağlar; bitki yağı
• Şəkər
• Alkoqol

Nə edə biləcəyinizə gəldikdə, keto pəhriz yenə də mal əti, digər yağlı iribuynuzlu heyvan ətləri, quş əti, balıq, yumurta, pendir, avokado, zeytun yağı və kokos yağı kimi müxtəlif seçimlər təqdim edir. Həmçinin buna göyərti, kələm və brokoli kimi müxtəlif nişastalı tərəvəzlər də daxildir.

Müxtəlif xəstəliklərdə keto pəhriz barədə son klinik tədqiqat məlumatları

Epilepsiya: köhnə müalicənin yeni faydaları və riskləri

Keto pəhriz indi diqqət çəkir ola bilər, lakin tibbi köklərinin təxminən bir əsrlik tarixi var. Keto pəhriz ilk dəfə 1921-ci ildə epilepsiyanın müalicəsi üçün hazırlanıb. Sistematik icmalda keto pəhrizlə müalicədən sonra tutma göstəricilərində %85-ə çatan azalma bildirilib.

Bununla belə, epilepsiyada bu qədər effektiv olmasının səbəbləri hələ çox aydın deyil və həll olunmamış suallar var. Son tədqiqatlar keton cisimlərinin və yağ turşularının sinir hüceyrələrinin həddən artıq oyanmasını əngəlləyə bildiyini düşündürür. Lakin keto pəhriz risksiz deyil. 2008-ci ildə 3 il ərzində bu pəhrizi tətbiq edən iki uşaq xəstədə qəfil ürək dayanması bildirilib.

Tip-2 diabet / piylənmə: bir dövrü qırmaq

Tarixi prosesdə az yağlı pəhrizlərin təşviq edilməsi və ümumiyyətlə artan qlikemik yükə malik yüksək karbohidratlı qidalara üstünlük verilməsi piylənmə epidemiyasının ən mühüm səbəbi kimi görülür.

Keto pəhrizin iştahanı basqıladığını və eyni zamanda az yağlı qidalanma ilə müqayisədə daha çox çəki itkisinə səbəb olduğunu göstərən tədqiqatlar var.

Bu səbəblərə görə keto pəhriz tip-2 (gec başlayan/yetkin) diabetinin müalicəsi üçün tədqiqatçıların diqqət mərkəzinə çevrilib. Qısaca desək, tip-2 diabet karbohidrat dözümsüzlüyü vəziyyətidir. Uzun illər orqanizmin artıq enerji yükü altında qalması və digər risk amilləri nəticəsində karbohidratlı qidalanma ilə qan şəkəri sürətlə yüksəlir və mədəaltı vəzidən ifraz olunan insulin hormonu artıq bu qan şəkərini kifayət qədər azalda bilmir. Buna görə bəzi tədqiqatçılar karbohidrat qəbulunun azaldılmasının və ya aradan qaldırılmasının ən azı diabet dərmanlarına ehtiyacı azalda və bəlkə də əsas metabolik problemi geri çevirməyə kömək edə biləcəyini düşünür. Son vaxtlar ketogen içki əlavələrinin insulinə həssaslığı artıra biləcəyini bildirən tədqiqatlar var.

Bununla belə, tədqiqatçılar mövcud sınaqların uzun müddətdə təhlükəsizlik və effektivliyi təmin etmək üçün kifayət qədər keyfiyyətli olmadığını bildirirlər.

Karbohidratı məhdudlaşdıran diabetli xəstələr hipoqlikemiya (qan şəkərinin ciddi azalması) baxımından risk altındadır və bu pəhriz tətbiq olunursa, insulin və digər diabet dərmanlarının dozaları tənzimlənməlidir.

Xərçəng: burada işlər bir qədər qarışır

Yalnız xərçəng hüceyrələri deyil, bütün hüceyrələr yaşamaq və ya çoxalmaq üçün enerjiyə — bu da çox vaxt qlükozadan təmin olunur — ehtiyac duyur. Lakin xərçəng hüceyrələri qlükoza olmadıqda və ya az olduqda da enerji əldə etmək üçün öz metabolizmini dəyişdirib. Bu, xərçəngin 10 əsas xüsusiyyətindən biridir. Bu elmi həqiqəti nəzərə almadan şəkər məhdudiyyətlərinin xərçəngdə faydalı olacağını müdafiə edənlər var, lakin elmi tədqiqat nəticələri bu iddiaları təkzib edib. Hətta xərçəngdən söhbət gedəndə yüksək yağlı qidalanmanın daha təhlükəli ola biləcəyini göstərən tədqiqatlar var. Çünki yağ molekulları xərçəng hüceyrələri üçün daha səmərəli yanacaq ola bilər.

Xərçəng heterogen (qarışıq) və olduqca mürəkkəb xəstəliklər qrupudur. Keto pəhrizin müxtəlif xərçəng növlərində sınandığı tədqiqatların nəticələri bir-birinə uyğun olmayıb; bəzilərində faydalı görünərkən digərlərində faydalı olmayıb. Keto pəhrizin xərçəngdə faydalı ola biləcəyinə dair məntiqi mülahizələr diqqətlə aparılan randomizə edilmiş klinik tədqiqatlarla təsdiqlənənədək keto pəhriz xərçəng üçün yalnız əsassız müdaxilə olaraq qalacaq.

Digər nevroloji pozuntular

Keto pəhrizin epilepsiyada effektivliyi onun digər nevroloji pozuntular üçün də istifadə edilə bilib-bilməyəcəyi sualını yaradıb. Ketogen pəhrizin bu istiqamətdə istifadəsinin əsas dayaq nöqtəsi bu terapiyanın geniş neyroprotektiv təsirlər yarada biləcəyidir.

Nəticələr ilkin mərhələdədir, lakin bəzi təsirli nəticələr mövcuddur. Qismən enerji pozuntusundan qaynaqlandığı düşünülən miqren ilkin tədqiqatda keton əlavəsinə müsbət cavab verib. Yüngül və orta dərəcəli Alzheimer xəstəliyi olan şəxslər 3 aylıq əlavədən sonra koqnitiv testlərdə yaxşılaşmış ballar göstəriblər. Keto pəhriz alan autizm spektr pozuntusu olan uşaqlarda davranış yaxşılaşmaları da qeydə alınıb. Bununla belə, keto pəhrizin bu nevroloji xəstəlikləri tam müalicə etməsi kimi bir vəziyyətin müşahidə olunmadığını qeyd etmək lazımdır.

Ketogen pəhriz idmançıların dözümlülüyünü artırırmı?

Keto pəhriz xəstələrdən başqa performansını artırmaq istəyən idmançılar üçün də araşdırılır. İrlandiyanın Waterford Texnologiya İnstitutunda idmançı qidalanması üzrə müəllim və tədqiqatçı Lorna Doyle-a görə keto pəhrizlə idmançı dözümlülüyünə dair aparılan tədqiqatlarda əhəmiyyətli performans artımı müşahidəedilməyib.

Lakin keto pəhriz yüksək intensivlikli intervallı məşqdə əzələ kütləsinin qorunmasını təmin edib və bunun ehtimal ki, yağ istifadəsini artırmaq üçün mitoxondrial uyğunlaşmalarla baş verdiyi düşünülür.

Nəticə

Tarixi 1921-ci ilə qədər uzanan bir müalicə sınağının kimlərdə və necə faydalı ola biləcəyini, kimlər üçün isə riskli ola biləcəyini elmin hələ kəşf etdiyini söyləsək, yanlış olmaz. Əslində elmin gedişi də çox vaxt belədir: məntiqi mülahizələr çox vaxt doğru çıxmır, şans hazırlıqlı beyinlərə üstünlük verir və bəzi fikirlər isə təsdiqlənmək üçün elm və texnologiyanın yetişməsini gözləyir.

Keto pəhrizin epilepsiyaya təsiri mübahisəsiz olsa da, piylənmə və tip 2 diabeti müalicə etmək barədə vədləri getdikcə artan sübutlarla dəstəklənir. Xərçəng isə hüceyrə enerji metabolizmasının normaldan fərqlənməsi və daha qarışıq, mürəkkəb xəstəliklər qrupu olması ilə keto pəhrizin faydalı olmasının çətin olduğu sahə kimi görünür; bununla belə, araşdırmalar davam edir. Əmin olmadan edilən müdaxilələrin zərər vermə riski çox vaxt faydasından artıqdır.

Əlaqəli mövzu:

- Ən sağlam qidalanma proqramları siyahısı 2018 – adı tez-tez eşidilən pəhrizlər haradadır?

- Sağlam qidalanma nədir?