شواهد جدید درباره کاربرد پزشکی رژیم کتوژنیک – برای کدام بیماران سودمند است؟
در این مقاله
بسیاری از رژیم‌ها / برنامه‌های تغذیه ادعا می‌کنند در برابر بیماری‌ها، محافظت ایجاد می‌کنند، اما رژیم کتوژنیک با سابقه کشف در دهه 1920، ادعایِ درمان یا کمک به درمان دارد. در گذشته با وجود مطالعات اندکی که ادعا را پشتیبانی می‌کردند، چون مطالعات بیشتری اثر درمانی نشان ندادند، محبوبیتش را از دست داد؛ اما در سال‌های اخیر با شناسایی گروه‌های درست بیمار دوباره محبوب شده است.
رژیم کتوژنیک توصیه‌هایی مانند «درست‌تر بخور» یا «وزن کم کن» ندارد، بلکه محدودیت‌های جدی برای «تکان دادن» متابولیسم دارد. پیروان آن اغلب بیماران دارای مشکلات جدی‌اند و از رویکرد غیردارویی برای تغییر پیامد یا سیر بیماری دفاع می‌کنند. رژیم‌های کتوژنیک سال‌ها بیشتر برای کنترل تشنج صرعی به کار رفته‌اند. اما در دهه اخیر با داده‌های جدید آزمایشگاهی و پژوهش‌های بالینی اولیه، احتمال جایگاه آن در درمان چاقی، دیابت و بیماری‌های مزمن دیگر مطرح شده است.
رژیم کتوژنیک چیست؟
رژیم کم‌کربوهیدرات نام دیگری برای رژیم کلاسیک کتواست که عمدتاً چربی (%80-90)، پروتئین (%8-15) و کمترین کربوهیدرات (%2-5) دارد. هدف تقلید بدن گرسنه بدون مختل کردن توان رشد است. با محدود شدن کربوهیدرات و مقدار پروتئین متابولیزه‌شده، انرژی از چربی به دست می‌آید. با کاهش گلوکز، از طریقِ کتوز به‌عنوان مسیر متابولیک، اجسام کتونی مشتق از چربی به منبع اصلی انرژی بدن تبدیل می‌شوند.
افزون بر کتو کلاسیک، سه نوع رایج وجود دارد: رژیم تری‌گلیسرید زنجیره متوسط، رژیم اصلاح‌شدهِ اتکینز و درمان با مقدار پایینِ شاخص گلیسمی . این‌ها با تغییر نسبت پروتئین و چربی، تنوع خوش‌طعم‌تری ارائه می‌کنند.
رژیم کتوژنیک خطرهای مهمی مانند کمبود مواد مغذی، هیپوولمی (کاهش مایعات)، هیپوکالمی (کاهش پتاسیم)، سنگ کلیه و نقرس دارد. با این حال تلاش می‌شود این خطرها با رویکردهای مناسب کاهش یابند.
فهرست غذا: در رژیم کتوژنیک چه چیزهایی هست؟
رژیم کتو به محدودیت‌ها شناخته می‌شود؛ فهرست بلندی از خوراکی‌های با مصرف محدود یا ممنوع دارد، از جمله:
- غلات و فرآورده‌های آن‌ها (برنج، گندم، چاودار، جو دوسر، جو، کینوا، ماکارونی، غلات، پیتزا)
- حبوبات و لوبیا
- سبزی‌ها و ریشه‌ها (نخودفرنگی، ذرت، سیب‌زمینی)
- میوه‌های پرکربوهیدرات؛ میوه خشک (موز، سیب، پرتقال)
- لبنیات کم‌چرب
- چربی‌ها و روغن‌های تصفیه‌شده؛ روغن گیاهی
- شکر
- الکل
در مقابل، گزینه‌های مجاز رژیم کتو همچنان شامل گوشت گاو، گوشت دیگر دام‌های بزرگ چرب، طیور، ماهی، تخم‌مرغ، پنیر، آووکادو، روغن زیتون و روغن نارگیل هستند. همچنین سبزی‌های مختلف مانند سبزی‌های برگ‌دار، کلم و بروکلی از نوعِ سبزی‌های نشاسته‌ای نیز در آن قرار دارند.
داده‌های تازه پژوهش‌های بالینی رژیم کتو در بیماری‌های مختلف
صرع: سودها و خطرهای تازه یک درمان قدیمی
رژیم کتو شاید تازه مورد توجه باشد، اما ریشه پزشکی آن نزدیک به یک قرن است. نخستین بار در 1921 برای درمان صرع طراحی شد. در مرور نظام‌مند، پس از درمان با کتو کاهش تشنج تا %85 گزارش شد.
با این حال، علت اثر زیاد در صرع هنوز روشن نیست و پرسش‌های حل‌نشده وجود دارد. مطالعات اخیر مطرح می‌کنند اجسام کتونی و اسیدهای چرب می‌توانند تحریک بیش از حد سلول عصبی را مهار کنند. اما کتو بی‌خطر نیست. در 2008، در دو کودک که این رژیم را به مدت 3 سال دنبال کرده بودند، ایست ناگهانی قلب گزارش شد.
دیابت نوع-2 / چاقی: شکستن یک چرخه
ترویج تاریخی رژیم کم‌چرب و ترجیح غذاهای پرکربوهیدرات با بار گلیسمیِ عموماً رو به افزایش، مهم‌ترین علتِ همه‌گیری چاقی تلقی می‌شود.
مطالعاتی وجود دارند که نشان می‌دهند کتو اشتها را مهار می‌کند و هم‌زمان نسبت به رژیم کم‌چرب کاهش وزن بیشتری ایجاد می‌کند.
به این دلایل، کتو برای درمان دیابت نوع-2 (دیرآغاز/بزرگسالان) مورد توجه پژوهشگران است. به‌اختصار، دیابت نوع-2 حالت عدم تحمل کربوهیدرات است. پس از سال‌ها بار انرژی اضافی و عوامل خطر دیگر، با مصرف کربوهیدرات قند خون سریع بالا می‌رود و انسولین پانکراس دیگر نمی‌تواند کافی آن را پایین بیاورد. بنابراین بعضی پژوهشگران فکر می‌کنند کاهش یا حذف دریافت کربوهیدرات دست‌کم نیاز به داروی دیابت را کاهش می‌دهد و شاید به معکوس کردن مشکل متابولیک زمینه‌ای کمک کند. اخیراً مطالعاتی گزارش کرده‌اند مکمل نوشیدنی کتوژنیک می‌تواند حساسیت به انسولین را افزایش دهد.
با این حال، پژوهشگران می‌گویند آزمایش‌های موجود، کیفیت کافی برای تضمین ایمنی و اثربخشی بلندمدت ندارند و این نکته را تأکید می‌کنند.
بیماران دیابتی با محدود کردن کربوهیدرات در خطر هیپوگلیسمی (افت شدید قند خون) هستند و در صورت این رژیم، باید دوز انسولین و دیگر داروهای قند تنظیم شود.
سرطان: اینجا موضوع کمی پیچیده می‌شود
نه فقط سلول سرطانی، بلکه همه سلول‌ها برای بقا یا تکثیر به انرژی نیاز دارند که اغلب از گلوکز تأمین می‌شود. اما سلول سرطانی متابولیسمش را برای تأمین انرژی در نبود یا کمبود گلوکز تغییر داده است. این از جملهِ 10 ویژگی بنیادی سرطان است. برخی با نادیده گرفتن این واقعیت علمی، از مؤثر بودن محدودیت قند در سرطان دفاع می‌کنند، اما نتایج پژوهش این ادعاها را رد کرده است. حتی مطالعاتی نشان می‌دهند در سرطان، رژیم پرچرب ممکن است خطرناک‌تر باشد؛ زیرا مولکول چربی می‌تواند سوخت کارآمدتری برای سلول سرطانی باشد.
سرطان گروهی ناهمگون و بسیار پیچیده از بیماری‌ها است. نتایج مطالعات رژیم کتو در انواع سرطان سازگار نبوده‌اند؛ در برخی مؤثر به نظر رسیده و در برخی نبوده است. تا زمانی که استدلال‌های سود احتمالی کتو در سرطان با دقت در پژوهش‌های بالینی تصادفی تأیید نشوند، کتو برای سرطان فقط مداخله‌ای بی‌پایه خواهد بود.
دیگر اختلالات عصبی
اثربخشی کتو در صرع این پرسش را مطرح کرده که آیا در دیگر اختلالات عصبی نیز قابل استفاده است؟ مبنای اصلی این کاربرد، احتمال ایجاد گسترده اثرات محافظت عصبی با این درمان است.
نتایج اولیه‌اند، اما موارد تأثیرگذاری هست. میگرن که تصور می‌شود تا حدی ناشی از اختلال انرژی باشد، در مطالعه مقدماتی به مکمل کتون پاسخ مثبت داد. مبتلایان آلزایمر خفیف و متوسط پس از 3 ماه مکمل، امتیازهای بهتری در آزمون شناختی داشتند. بهبود رفتاری نیز در کودکان دریافت‌کننده کتو با اختلال طیف اوتیسم ثبت شده است. با این حال، باید گفت درمان کامل این بیماری‌های عصبی با کتو مشاهده نشده است.
آیا رژیم کتوژنیک استقامت ورزشکار را افزایش می‌دهد؟
کتو افزون بر بیماران، برای ورزشکاران خواهان افزایش عملکرد نیز بررسی می‌شود. به گفته Lorna Doyle، پژوهشگر و مدرس تغذیه ورزشی مؤسسه فناوری واترفورد ایرلند، در مطالعات استقامت ورزشکار با کتو، افزایش مهم عملکرد مشاهدهنشده است.
اما کتو در تمرین تناوبی پُرشدت حفظ توده عضلانی را ممکن کرده که احتمالاً ناشی از سازگاری‌های میتوکندریایی برای افزایش مصرف چربی است.
نتیجه
اشتباه نیست بگوییم علم تازه کشف می‌کند تلاش درمانی‌ای با سابقه تا 1921 برای چه کسانی و چگونه مؤثر و برای چه کسانی پرخطر است. در واقع روند علم اغلب همین است: استدلال‌ها اغلب درست از آب درنمی‌آیند، شانس ذهن آماده را ترجیح می‌دهد و بعضی ایده‌ها برای تأیید منتظر بلوغ علم و فناوری می‌مانند.
اگرچه اثر کتو بر صرع تردیدناپذیر است، وعده‌های درمان چاقی و دیابت نوع 2 با شواهد رو به افزایش حمایت می‌شوند. سرطان به دلیل تفاوت متابولیسم انرژی سلولی و گروه بسیار ناهمگون و پیچیده بیماری‌ها، حوزه دشواری برای اثربخشی کتو به نظر می‌رسد؛ اما پژوهش ادامه دارد. خطر زیان مداخلات بدون اطمینان اغلب بیش از سود آن‌هاست.
موضوع مرتبط:
- فهرست سالم‌ترین برنامه‌های تغذیه 2018 – رژیم‌های مشهور کجا هستند؟
منابع
آیا این مقاله برای شما مفید بود؟
بازخورد شما به بهبود محتوای ما کمک می‌کند.
نظرهای خوانندگان
نظر خود را بنویسید
نام و دیدگاه شما فقط پس از تأیید مدیر منتشر می‌شود. نشانی ایمیل شما هرگز به بازدیدکنندگان نمایش داده نمی‌شود.
اولین نظر را شما بنویسید.