Kimyəvi maddənin karsinogen (xərçəng yaradan) olduğu necə anlaşılır?

Karsinogen sözünə həyatımızda hər gün daha çox rast gəlirik. Karsinogen "karsinoma" (xərçəng) və "genesis" (yaranma) sözlərindən əmələ gəlmişdir və xərçəng yaradan mənasını verir (çox vaxt yanlış ifadə kimi "kanserojen" istifadə edilir). Maddənin karsinogen kimi təsnif edilməsi üçün müxtəlif müşahidə və təcrübələrdən faydalanılır. Bu müşahidə və təcrübələrdə maddənin bədəndə necə təsir göstərdiyi araşdırılır və əldə olunan nəticələrə əsasən təsnifatlar aparılır.

Karsinogen yalnız maddə deyil; xərçəng yaranmasına səbəb olan "istənilən şey" karsinogen kimi təsnif edilə bilər. Məsələn, siqaret və alkoqol hamının tanıdığı karsinogenlər olduğu halda, piylənmə və ya bəzi virus və bakteriyalar da yaxşı məlum olan karsinogenlərdir.

Genotoksik və genotoksik olmayan karsinogenlər

Karsinogenlər, DNA ilə qarşılıqlı təsirə girərək xərçəng yaranmasını başladır və dəstəkləyir. Xərçəngləşmə üçün DNT zədələrinin / genetik dəyişikliklərin / mutasiyaların yaranması və toplanması lazımdır.

Kimyəvi karsinogenlərin DNT zədəsi yaradanlarına genotoksik maddə deyilir. Bunlarla yanaşı daha kiçik hissəni təşkil edən qeyri-genotoksik (genotoksik olmayan) kimyəvi karsinogenlər var. Qeyri-genotoksik karsinogenlər birbaşa DNT zədəsi yaratmaq əvəzinə müxtəlif mexanizmlərlə təsir göstərir. Bu mexanizmlər arasında şişi dəstəkləmə, immun sistemini basqılama kimi müxtəlif mexanizmlər yer alır. Buna görə qeyri-genotoksik kimyəvi maddələrin xərçəngdəki rolunu izah etmək genotoksiklərə nisbətən daha çətindir.

Karsinogenlərin xərçəngi tətikləməsini təmin edən toksikoloji (zərərli) təsirlər var. Aşağıda karsinogenlərin ən çox təsir etdiyi 24 toksikoloji məqam sadalanır:

• DNT zədəsi,
• oksidativ stress,
• zülal əlavəsi (istehsalının artırılması), 
• xromosomal təsirlər,
• gen mutasiyaları,
• epigenetik təsirlər,
• gen istehsalında baş verən dəyişikliklər,
• alternativ hüceyrə böyümə yollarının istifadəsi,
• metabolik təsirlər,
• həssaslıq,
• immun sisteminə təsirlər,
• xroniki iltihab,
• hüceyrə ölümləri, 
• xroniki qıcıqlanma / irritasiya (iltihaba yol aça bilər), 
• hüceyrə dövrü,
• DNT təmiri,
• reseptor təsirləri,
• hormon təsirləri,
• angiogenez (şişin yeni damarlar yaratması),
• telomer uzunluğunun dəyişməsi,
• qonşu hüceyrələrdə baş verən ünsiyyət fərqləri, 
• Bystander təsiri,
• hüceyrənin ölümsüzləşməsi və 
• ADME (maddənin sorulması, paylanması və xaric edilməsi) üzərindəki təsirlər xərçəng yaranmasını təmin edən ən mühüm təsirlərdir.

Karsinogenlərin yuxarıdakı toksik təsirləri eyni zamanda Xərçəngin 10 Əsas Xüsusiyyəti ilə də yaxından əlaqəlidir.

Bu təsirlər eyni zamanda karsinogen maddəyə reseptor vasitəli təsir, xroniki iltihabı tətikləmə kimi xarakterik xüsusiyyətlər qazandırır. Xarakterik xüsusiyyətlər toksikoloji təsirlərin təsnifatında istifadə edilir. Maddə karsinogen kimi təsnif ediləcəyi zaman göstərdiyi təsir müşahidə olunur. Xərçənglə əlaqəsi sübut edilərsə, o zaman karsinogen kimi təsnif edilir.

Kimyəvi maddənin karsinogen olub-olmadığı araşdırılarkən eksperimental heyvan sınaqlarına, heyvan və insan hüceyrəsindən kənarda (in vitro) aparılan sınaqlara və epidemioloji tədqiqatlara baxılır.

Bir şeyin karsinogen olduğunu müəyyən etməkdə epidemioloji tədqiqatların əhəmiyyəti

Epidemiologiya xəstəliyin yayılmasını, rastgəlmə tezliklərini və həmin xəstəliyə təsir edən amilləri araşdıran elm sahəsidir. Hazırda səhiyyədə bir çox tədqiqatda epidemioloji araşdırmalardan istifadə edilir. 1850-ci illərdə John Snow Londonda vəbadan ölən insanların evlərində araşdırmalar aparmış və nəticədə vəbanın su ilə yayıldığını müşahidə etmişdir. Bu kəşf həm vəba səbəbindən həyat itkilərini azaltmış, həm də epidemiologiyanın əsasını qoymuşdur. Kimyəvi maddələrlə bağlı ilk epidemioloji tədqiqat 1950-ci illərdə Richard Doll və Andrew Hill tərəfindən aparılmışdır. Tədqiqatda siqaretlə ağciyər xərçəngi arasındakı əlaqəni araşdırmışlar. Ağciyər xərçəngi olan xəstələrin keçmişdə gündə neçə dəfə siqaret çəkdiyini araşdırmış və nəticədə siqaret tüstüsünün ağciyər xərçənginə tutulma riskini artırdığını müşahidə etmişlər. Beləliklə, siqaret/tütün tüstüsünün karsinogen olduğu anlaşılmışdır.

Epidemioloji tədqiqatlar müşahidə və eksperimental olmaqla 2 yerə ayrılır

Müşahidəvi epidemioloji tədqiqatlar da təsviri (deskriptiv) və təhliledici (analitik) olmaqla 2 yerə ayrılır. Təsviri tədqiqatlar xəstəliyin miqyasını, cəmiyyətin təsirlənən hissəsini araşdırır, xəstəliyə səbəb olduğu düşünülən amillər haqqında hipotezlər qurub digər xəstəliklərlə müqayisə edir. Təsviri tədqiqatlarda həm hadisə hesabatları, həm də yaş, cins, etnik mənsubiyyət, peşə, vərdişlər, yaşanılan bölgə, sosial-iqtisadi vəziyyət və zaman amilləri ayrı-ayrılıqda araşdırılır. Təhliledici tədqiqatların məqsədi isə təsviri tədqiqatlarda irəli sürülmüş hipotezləri sübut etməkdir. Hipotezlər sübut edilərkən araşdırılan maddənin səbəb olduğu oxşar xəstəliklərlə əlaqə tədqiqatları, dəqiq nəticələr əldə etmək üçün hadisə-nəzarət tədqiqatları və araşdırılan xəstəliyə səbəb ola biləcək hər hansı xəstəliklə arasındakı əlaqəni izah edən kohort tədqiqatları yer alır. Təhliledici tədqiqatda həmçinin cəmiyyətdə müəyyən anda xəstəliklə əlaqəli hadisənin tezliyini müəyyən edən kəsiyə əsaslanan tədqiqatlar (prevalens tədqiqatı) da yer alır. Eksperimental tədqiqatlarda isə klinik tədqiqatlar, sahə tədqiqatları və ictimai skrininqlərlə əldə edilən nəticələr araşdırılır.

Molekulyar epidemiologiya ilə əldə edilən irəliləyiş

Ənənəvi epidemioloji tədqiqatlar xərçəng tədqiqatlarına çox fayda vermişdir. Hazırda ənənəvi epidemiologiyaya inkişaf edən texnologiya ilə birlikdə molekulyar epidemiologiya də əlavə olunmuşdur. Molekulyar epidemiologiya amilin molekulyar səviyyədə tanınması və təsnifatında istifadə edilir. Xüsusilə karsinogenlərin təsir mexanizmləri və virusların törətdiyi yoluxucu xəstəliklər kimi hüceyrə səviyyəsində baş verən xəstəliklərin araşdırılmasında çox mühüm rol oynayır. Xərçəngdə risklərin araşdırılması və DNT zədəsinin xərçəngə yol aça bilməsi həqiqəti molekulyar epidemiologiya sayəsində öyrənilmişdir. Molekulyar epidemiologiya həmçinin kimyəvi maddə-xərçəng əlaqəsində şişi basdıran və təmir genləri kimi genlərin anlaşılmasını təmin edən biomarkerlər hazırlamışdır. Ənənəvi epidemiologiya xərçəngin hüceyrə səviyyəsindəki dəyişikliklərini araşdırmır, lakin molekulyar epidemiologiya xərçəngi hüceyrə səviyyəsində əvvəldən sona qədər araşdırır. Molekulyar epidemiologiyanın hazırladığı biomarkerlər əsasən 3 növdür. Bunlar müvafiq olaraq kimyəvi maddəyə məruzqalmanı və bioloji aktiv dozanı göstərən məruzqalma biomarkerləri, ilk görülən klinik əlamətlər və genotoksiklərin DNT zədəsi yaratması kimi struktur və funksional dəyişiklikləri ehtiva edən təsir biomarkerləri, xərçəngə təsir edən fermentləri və fermentlərdən məsul olan fərdi həssaslıq biomarkerləridir. Bu biomarkerlər sayəsində karsinogenlər haqqında daha dəqiq nəticələr əldə edilə və daha həssas karsinogen təsnifatları aparıla bilir.

Karsinogenlərin təsnifatı

Epidemioloji tədqiqatlardan sonra maddənin karsinogen təsnifatı aparılır. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatına bağlı Beynəlxalq Xərçəng Araşdırmaları Agentliyi (IARC = International Agency for Research on Cancer) xərçənglərin səbəbləri, yaranma mexanizmləri kimi mövzularda çalışan və əldə etdiyi nəticələri paylaşan qurumdur. IARC xərçənglə əlaqəli olduğu düşünülən maddə olduqda həmin maddə haqqında bütün tədqiqatları, təcrübələri və nəticələri araşdırır. Bu araşdırma nəticəsində maddənin karsinogen olduğuna qərar verilərsə 3 qrupdan birinə əlavə edilir.

Bu 3 qrup belədir:

• Qrup 1: İnsanda xərçəng yaradan. Bu qrupda 107 amil müəyyən edilmişdir.
• Qrup 2A: İnsanlar üçün ehtimalən / böyük ehtimalla xərçəng yaradan. Bu qrupda 58 amil müəyyən edilmişdir. Qrup 2A karsinogeni kimi təsnif edilənlər üçün heyvanlarda xərçəng yaratmasına dair yetərli elmi sübut var, lakin insanlarda xərçəng yaratmasına dair sübutlar məhduddur.
• Qrup 2B: İnsanlar üçün karsinogen olma ehtimalı var. Bu qrupda 249 amil müəyyən edilmişdir.

Xarici məzmunu görmək üçün seçimləri tənzimləyin

Siqaret (tütün tüstüsü), piylənmə, arsen, həddindən artıq emal edilmiş ət istehlakı, Hepatit B və C virusu qrup 1 karsinogenlərindən bəziləridir. Bu qrupdakı karsinogenlər üçün həm heyvan, həm də insan tədqiqatlarında yetərli sübut əldə edilmişdir. Gecə növbəsində işləmək, həddindən artıq qırmızı ət istehlakı, nitrat və nitrit isə qrup 2A karsinogenləridir və insan təcrübələrində məhdud, heyvan təcrübələrində isə yetərli sübut əldə edilmişdir. Qrup 2B-də isə kofein turşusu, mobil telefonlar, feniotin (epilepsiya dərmanı) kimi maddələr var. Bu qrupda insanlarda xərçəng yaratmasına dair çox az və ya ziddiyyətli dəlillər olduğu halda heyvanlarda yetərli dəlil əldə edilməmişdir.

Əlaqəli mövzu:

• Qidalarda ən çox rast gəlinən karsinogenlər – potensial xərçəng yaradıcılar