Koronavirus epidemiyasında QİDALANMA və QİDAYA ÇIXIŞ necə olmalıdır?

Yeni koronavirus xəstəliyi (COVID-19) hallarının dünyada və Türkiyədə sürətlə artdığı bu çətin günlərdə epidemiyadan qorunmağın ən təsirli yolunun mümkün qədər sosial məsafəni artırmaq və şəxsi gigiyenaya diqqət etmək olduğunu tez-tez vurğulayırıq. Bunlara əlavə olaraq sağlam və enerjili qalmaq üçün düzgün qidalanmanın əhəmiyyətini unutmamalıyıq.

Qeyd: yeni koronavirusun elmi adı SARS-CoV-2 olduğu halda, bu virusla bağlı xəstəliyin adı COVID-19 olaraq müəyyən edilib.

Koronavirus pandemiyasında qidalanma

İmmun sistemi, bədəni mikroorqanizmlərə qarşı qoruyan təsirli müdafiə mexanizmidir. Bədənimizi viruslara qarşı qorumağa kömək edə biləcək güclü immun sistemi üçün balanslı, sağlam, qida maddələri və müxtəliflik baxımından zəngin qidalanma planı təsirli olacaq.

Bəziləri bu dövr üçün əlavə olaraq vitamin, antioksidant, mineral və omega-3 kimi hazır məhsullar tövsiyə edir. Lakin epidemiya dövründə bu tövsiyənin elmi sübutu yoxdur; yəni əlavələrin sizin üçün faydası zərərindən çox olmayacaq (baxın: vitamin və mineral əlavələri – həkimlər və istifadəçilər bunları bilməlidir).

Bunun əksinə, bədən və zehin sağlamlığımız üçün keyfiyyətli zülal tərkibi yüksək qidalanma modelini tövsiyə edirik. Həmçinin kifayət qədər yatmaq lazımdır; nə çox, nə az.

Aparılan bir tədqiqatda, ideal yuxu müddətinin 7-8 saat olduğu göstərilib. Tədqiqatda gecə 7 saatdan az və ya 8 saatdan çox yatanlarda ölüm riskinin %17 ilə 24 nisbətində artdığı müşahidə olunub. Həmçinin yuxu dərmanı istifadəsi ölüm riskini 3-də 1 nisbətində artırıb.

Qidalanmamızda tərəvəz və meyvələrə, zeytun və zeytun yağına, tam taxıllara, quru paxlalılara, yumurtaya, balığa, toyuq/hinduşka/qırmızı ətə və çərəzlərə balanslı yer vermək faydalıdır.

Boşqabınız tək rəngdən və ya tək qida qrupundan ibarət olmamalıdır. Fərqli qida qruplarını əhatə edən rəngli boşqab modelini tövsiyə edirik. Beləliklə, güclü immun sistemi üçün lazım olan qida maddələrini təmin etmiş olacaqsınız.

Balanslı və sağlam qidalanmaya əlavə olaraq bədəndəki toksinlərdən təmizlənmək, maddələr mübadiləsini canlandırmaq və immun sistemimizi gücləndirmək üçün bol su içməyi də unutmamalısınız.

COVID-19 xəstəliyindən qorunmaq üçün tövsiyə edilən qidalanma prinsiplərini araşdırdıqda, Aralıq dənizi pəhrizi ilə çox oxşar olduğunu gördük.

İndiyədək dərc edilmiş bir çox tədqiqat onsuz da Aralıq dənizi pəhrizi ilə immun sistemi arasında düz mütənasib və güclü əlaqə olduğunu göstərib. Bu il, US News & World Report tərəfindən yenə ən sağlam pəhriz seçilən Aralıq dənizi pəhrizinin həm yeni koronavirus infeksiyasına qarşı immunitetimizi gücləndirmək, həm də gələcək illərdə yarana biləcək sağlamlıq problemlərindən qorunub gümrah qalmaq üçün ən ideal pəhriz olduğunu söyləyə bilərik.

Qidalanma xurafatları; peyvənd əleyhdarlığı və qablaşdırılmış qidanın qaralanması ilə hesablaşmaq vaxtıdır

Vitamin və mineral ehtiyacı qidalarla ödənilirmi?

Balanslı və sağlam qidalanma ilə heç bir əlavə qəbul etmədən bədəninizə ehtiyac duyduğu mineral və vitaminləri təmin etmək mümkündür. Ehtiyacın təbii yollarla ödənilə bilmədiyi hallarda qida əlavəsi üçün qidalanma mütəxəssisinə / dietoloqa və ya həkiminizə müraciət edə bilərsiniz.

D vitamini əlavəsinə ehtiyac varmı?

İmmun sistemi və sümük sağlamlığı başda olmaqla bədənimizin ehtiyac duyduğu digər molekul D vitaminidir. Lakin o, bədənimizə yeməklərdən çox günəş işığından gəlir. Az miqdarda somon, sardina kimi yağlı balıqlarda, yumurta sarısında, qırmızı ətdə və istehsal mərhələsində D-vitamini əlavə edilmiş səhər yeməyi lopaları kimi market məhsullarında olur, lakin ehtiyacı ödəmir. Buna görə balanslı və sağlam qidalansanız da, pəhrizdəki qidalar bədənin Vitamin D ehtiyacını ödəməyə bilər. Normal şəraitdə işıqlı gündə 15-20 dəqiqə çöldə qalmaq ehtiyacı ödəməyə kifayət edə bilər. Lakin COVID-19 epidemiyasının bu dövründə evdə qalmalıyıq və çölə daha az çıxdığımız bu çətin günlərdə mütəxəssislə məsləhətləşərək D vitamini əlavəsi qəbul edilə bilər. D-vitamini bədəndə toplana bildiyi üçün 1 aylıq evdə qalmaqla bu barədə narahatlığa düşməyə ehtiyac yoxdur. Həmçinin uyğun olarsa gündə balkonda 15-20 dk keçirmək də həll ola bilər. Bununla belə, həddindən artıq D vitamini əlavəsinin zərərləri unudulmamalıdır.

Əlaqəli mövzular:

- D vitamini və Omega-3 əlavələri mövzusunda gəlinən son nöqtə!

- K2 vitamini nədir? K2 olmadan D vitamini qəbul etmək yanlışdırmı?

- D vitamini və xərçəng! Çatışmazlığı xərçəng yaradırmı? Yüksəkliyi xərçəngin qarşısını alırmı?

Körpələri əmizdirmək təhlükəlidirmi?

İndiyədək ananın körpəsini əmizdirmə yolu ilə yoluxdura biləcəyinə dair sübut yoxdur. Həmçinin uşaqlar və körpələr COVID-19 xəstəliyindən ən az təsirlənən yaş qrupundadır. Ana südünün körpəyə verdiyi faydalar saymaqla bitmədiyi halda mütəxəssislər hələ sübut edilməmiş risk amilinə görə əmizdirməni dayandırmamağın faydalı olduğunu deyirlər. Körpə ilə yaxın təmasın və damcı yolu ilə yoluxdurmanın ən mühüm risk amilləri olduğunu unutmamalıyıq.

Bu halda körpənizi əmizdirməyə davam etmək qərarı vermisinizsə;

• Körpənizə, süd pompanıza və əmziyə toxunmazdan əvvəl mütləq əllərinizi yuyun.
• Tənəffüs damcılarınızın körpənizi yoluxdurma riski olduğuna görə körpənin yanında olarkən və əmizdirdiyiniz müddətdə öskürməkdən və asqırmaqdan qaçın.

Qida və gigiyena alış-verişi necə edilməlidir?

COVID-19 epidemiyası ilə tanış olduğumuz bu çətin günlərdə mütəxəssislər şəxsi gigiyenanın və təmasdan qaçmağın əhəmiyyətini tez-tez vurğulayırlar. Türkiyədə və dünyada bir çox şəxs maska, əlcək, əl dezinfeksiyaedicisi kimi məhsullara yönələrək virusdan qorunmaq üçün tədbirlər görməyə başladı.

Əvvəlcə şəxsi gigiyenanı qorumaq və mümkün qədər təmasdan uzaq durmaq o qədər çətin deyildi. Günlər keçdikcə həyatın təbii tarazlığı dəyişməyə başladı; kütləvi fəaliyyətlər, kinoteatrlar, restoranlar və məktəblər bağlandı. Bu dəfə şəxsi gigiyena və təmasdan qorunmaqla yanaşı ehtiyaclarımızı necə ödəməli olduğumuz barədə çoxlu sual yaranmağa başladı.

Bəli, təmasdan qaçmalıyıq! Bəs bu halda sağlam və balanslı qidalanma planı üçün alış-verişi necə edəcəyik?

İnsan sıxlığı səbəbilə izdihamlı marketlərin infeksiya riskinin ən geniş yayıldığı mühitlər olduğunu deyə bilərik. Təmasdan qaçmağa nə qədər çalışsanız da, qəfil yanınızda öskürməyə və ya asqırmağa başlayan müştərinin tənəffüs damcılarından qaçmanız mümkün olmayacaq. Buna görə market alış-verişi üçün ən düzgün üsulun evə sifariş olduğunu deyə bilərik. Prosesi həm sizin, həm də çatdıran şəxs üçün daha qoruyucu etmək məqsədilə paketlərin qapı önündə yerə qoyulmasını rica edərək təmasdan qaça bilərsiniz. İctimai səhiyyə mütəxəssislərinə görə evə sifariş zamanı yoluxma riski aşağıdır. Kontaminasiya olmuş (yoluxmuş) paket və ya qablaşdırılmış qida kimi məhsullardan yoluxma riskimiz marketə gedib yoluxmuş müştərinin tənəffüs damcılarından yoluxma riskimizdən daha aşağıdır.

Evə sifariş edə bilmirsinizsə və birbaşa marketə getməlisinizsə, mütləq izdihamın az olduğu vaxtları və ya ara küçələrdə sıx olmayan marketləri seçməlisiniz.

Almaniyanın Risk Qiymətləndirmə Qurumu (Federal Institute for Risk Assesment – BfR) yeni növ koronavirusun bulaşdığı qidaların istehlakı nəticəsində insanların xəstələnmə ehtimalı barədə araşdırmalarının nəticəsində hələ bu əlaqəni göstərən heç bir hal və qida mənşəli infeksiya olmadığını vurğulayır. Lakin yeni virus olduğu üçün araşdırma və müşahidələrin davam etdiyi də qeyd olunur.

Sağlamlıq problemi və ya başqa səbəbdən evdə yemək hazırlaya bilməyən şəxslər üçün restorana getmək əvəzinə gigiyena standartlarına güvəndikləri restorandan evə sifariş vermək daha sağlam olacaq. Market alış-verişində olduğu kimi yeməyi restorana gedib yeməkdənsə evə sifariş vermək infeksiya riskini azaldır. Həmçinin mütəxəssislər sonradan hər hansı kontaminasiyaya məruz qalmayıbsa, bişmiş yeməkdən yoluxma riskinin çox aşağı olduğunu söyləyirlər.

Yeni koronavirusdan qoruyacaq möcüzəvi qidalar varmı?

İmmun sistemini gücləndirməyi təmin edəcək tək qida və ya əlavə olmadığı kimi COVID-19 xəstəliyinə qarşı qoruyucu qalxan rolunu oynayacaq möcüzəvi qida və ya pəhriz də yoxdur! Avropa Qida Təhlükəsizliyi Qurumu EFSA bu günədək hər hansı qida və ya tərkib hissəsi üçün infeksiyadan qoruma iddiasına da icazə verməyib. Digər tərəfdən pandemiya kimi hallarda pis və yetərsiz qidalanma riski var. Bu da bizi koronavirus epidemiyası çərçivəsində hələ çox nəzərə almadığımız qida təminatı mövzusuna gətirir.

Kifayət qədər qidamız olacaqmı?

Qida təminatı, sağlam və fəal həyat sürmək üçün hər kəsin iqtisadi və fiziki baxımdan yetərli və sağlam qidaya çata bilməsi kimi müəyyən edilir. Evdən iş və hətta bəzi ölkələrdə karantin tətbiqləri olan belə dövrlərdə şübhəsiz, ən mühüm məsuliyyət və ən çətin vəzifə səhiyyə işçilərinin üzərinə düşür. Lakin digər mühüm məsuliyyət də etibarlı qida istehsalını və qida təchizatını təmin etməyə çalışan qida sənayesindədir. Zaman-zaman haqsız tənqidə məruz qalan qida sənayesinin əhəmiyyəti və dəyəri belə vaxtlarda daha yaxşı anlaşılır.

Lakin məsələ yalnız istehsalı davam etdirmək deyil, istehlakı da tarazlıqda saxlamaqdır.

Evlərimizdə daha az alış-verişə çıxmağa imkan verəcək qədər ehtiyat yığarkən medalın digər üzünü də görməliyik. Lazım olandan çox ehtiyat toplamaq qida təminatında qeyri-bərabərliyi tətikləyir. Bundan ən çox təsirlənənlər maddi alıcılıq qabiliyyəti aşağı, hərəkət imkanları məhdud, xəstə, yaşlı və bənzər daha yüksək risk qrupundakı insanlardır. Çox ehtiyat toplasaq, evlərimizdə gözləyən paketlərlə qida əsl ehtiyacı olanların çata bilmədiyi yerdə həbs qalacaq. Beləliklə, cəmiyyətinizdəki başqa insanların yetərli qidaya çatması qarşısındakı maneələri artıra, həm psixoloji, həm də immun sistemi ilə bağlı həssaslıqları səbəbilə onların virusa yoluxma riskini yüksəldə bilərsiniz. Unutmayın, hər yeni xəstə insan yalnız özü üçün deyil, siz və sevdikləriniz üçün də risk daşıyır. Buna görə ehtiyacımız qədər almağın əhəmiyyətini unutmamız lazımdır.

Pandemiya dövründə qidalanma və qidaya çıxışı qısaca 5 maddədə ümumiləşdirsək

• Qidalanmanızda tərəvəz və meyvələr, zeytun və zeytun yağı, balıq, toyuq, ət, yumurta, tam taxıllar, quru paxlalılar və çərəzlər kimi qida dəyəri yüksək məhsullara yer verərək immunitetinizi gücləndirə bilərsiniz.
• Sağlam və balanslı qidalanma modeli olan Aralıq dənizi pəhrizinin prinsiplərinə əməl etdikdə vitamin və mineral əlavələrinə ehtiyac duymamalısınız. Qidalardan çox günəş işığı ilə aldığımız D vitamini yetərli miqdarda alınmaya bilər. Buna görə narahat olmayın, D vitamini ehtiyatlarınız dərhal tükənməyəcək. Hər gün 15-20 dk balkona çıxmağı düşünün. Uyğun olmayan hallarda mütəxəssisinizlə məsləhətləşib gündə 10 mikroqram əlavə qəbul edə bilərsiniz.
• Körpələrin ana südündən yoluxa biləcəyinə dair sübut olmadığı üçün körpənizi steril mühitlərdə, mümkün qədər təmasdan qaçaraq ana südü ilə qidalandırmağa davam edə bilərsiniz.
• Marketə və ya restorana getmək əvəzinə evə sifariş verərək infeksiya riskini azalda bilərsiniz.
• Ehtiyatları bitirməmək üçün marketlərdən ehtiyacınız qədər alıb digər istehlakçıların da gigiyena və qida məhsullarına çıxışını asanlaşdıra bilərsiniz.