Qadın və kişi xərçəng xəstələrində cinsəlliyin qorunması və yenidən qurulması

Xərçəngdə cinsi həyat mövzusu 2 beynəlxalq xərçəng cəmiyyətinin (MASCC/ISOO) San-Fransiskodakı illik toplantısında bir daha gündəmə gəldi. Sahənin ekspertləri yayılmış problemləri və müalicə yanaşmalarını, xəstələrin xərçəngdən sonra sağlam cinsi həyat yaşaması üçün lazım olan strategiyaları müzakirə etdilər. Mövzu həm kişilər, həm də qadınlar üçün ayrı-ayrılıqda nəzərdən keçirildi. Ekspertlərin fikirlərini və təcrübələrini yazımızda çatdırmağa çalışdıq.

Kişi xərçəng xəstələrində cinsi həyat problemləri

Hamıda görülməsə də, xərçəng müalicəsi zamanı və sonrasında müalicələrin və ya psixoloji amillərin təsiri ilə cinsi funksiya pozuntuları yarana bilər. Ereksiya problemi, libidonun (cinsi istəyin) azalması, boşalma problemləri, ağrılı və gecikmiş orqazm, erkən boşalma kimi hallar ola bilər. Bunlardan biri olduqda cinsi məmnuniyyətin azalması, cinsi kimliklə bağlı narahatlıq, cinsəllikdən yayınma (çox vaxt cinsi həvəs itkisi ilə qarışdırılır), münasibətdə (evlilik və ya digər) ümumi məmnuniyyətin azalması ilə qarşılaşılır. Çətin xəstəlik dövründən sonra cinsi həyatın və onunla birlikdə münasibətin rifahının təmin edilməsi bu sahədə çalışan səhiyyə mütəxəssisləri və onlara dəstək olanlar üçün mühüm mövzudur. Bu məqamda mövzunun mütəxəssislərlə danışılması böyük əhəmiyyət daşıyır. Xəstəliyin özü cinsi həyat problemləri yarada bildiyi kimi, xərçəng müalicələri də onların səbəbi ola bilər; həmçinin mədəni təsəvvürlər, təşviş və ya depressiya kimi hallar da. Buna görə xəstə xərçəngin və onun müalicəsinin nəticəsində yarana biləcək cinsi problemlər haqqında məlumatlı olmalıdır. Məsələn, radikal prostatektomiya əməliyyatından sonra ereksiya problemlərinin ola biləcəyinin izah edilməsi və ya xəstənin xərçənginin müalicəsi aşağı testosteron və ya daimi reproduktiv sağlamlıq problemləri ilə nəticələnəcəksə, bu söhbətlərin əvvəlcədən aparılması kimi…

Cinsi sağlamlığın təmin edilməsində xəstə ilə həkim arasında ünsiyyət əsasdır. Cinsəlliklə bağlı davranışlar üzrə qlobal tədqiqatda xəstələrin ailə həkimlərinə %12-14 nisbətində sual verdiyi göstərilib; niyə soruşmamağa üstünlük verdikləri sualının ən yayılmış cavabı "həkimləri utandırmaq istəmədikləri" olub.

Uyğun xəstələrə testosteron dəstəyi verilməsi də vurğulanan mövzulardan biridir. Xəstələrdə testosteron səviyyəsinin yoxlanılması tövsiyə olunur. Daha bir məlum həqiqət budur ki, aşağı testosteron səviyyəsi yalnız cinsi həvəs itkisinə və qeyri-kafi ereksiyaya səbəb olmur, həm də ürək xəstəlikləri, osteoporoz (sümük əriməsi) və diabetin inkişafı baxımından risk amili ola bilər.

Sahənin ekspertləri bunu da bildirdilər: cinsi sağlamlıq xidməti verilərkən laqeydlik, mühakimə etmək və dözümsüzlük yol veriləcək ən böyük səhvlərdir. Lakin həkimlərin mövcud tibbi təhsil prosesində bu mövzuya kifayət qədər yanaşma qazanması o qədər də mümkün görünmür.

Qadın xərçəng xəstələrində cinsi sağlamlıq

Xərçəng müalicələrindən sonra menopoza keçid dövründə görülən isti basması kimi vazomotor əlamətlər şiddətli ola bilər və daha çox tamoksifen və ya aromataza inhibitoru kimi hormonal xərçəng müalicəsi alanlarda tez-tez görülür. Menstrual dövrü davam edən qadınlarda isə müalicələr nəticəsində yumurtalıq funksiyası pozula bilər. Menopoza girən və onun təsirlərinə görə hormon müalicəsi alan xəstələr süd vəzi və ya ginekoloji xərçəng diaqnozu aldıqda bu müalicələri dayandırmağa meyil edirlər. Xərçəng xəstələri xaricində isti basmalarının müalicəsi də hormon müalicəsi ilə aparılır. Lakin qadınlar bu hormon müalicələrinin xərçəngə səbəb olduğuna və ya ola biləcəyinə inanırlar. Bilmək lazımdır ki, hormona həssas xərçəngi olanlar xaricində digər qadınların bu mövzuda narahat olmasına ehtiyac yoxdur. Hormonal olmayan müalicə yanaşmaları da mövcuddur. Antidepressantlara (xüsusilə venlafaksin), gabapentin kimi seçimlərə aşağı dozada başlamaq və ya akupunktur digər müalicələrə uyğunluğu artırır.

Vaginal darlıq və quruluq, libidonun (cinsi istək/arzu) azalması qadınlarda müalicələrdən sonra yaranan problemlərdəndir. Çanaq nahiyəsinə şüa müalicəsi sonrası vaginada daralma ola bilər; bu hal üçün vaginal dilatatorlar (genişləndiricilər) müalicə seçimidir.

Bir çox qadın xəstənin vaginal quruluq üçün yardım istəyə bildiyi, lakin xüsusilə hormonsuz vasitələrə üstünlük verdiyi bildirildi. ABŞ-da bu mövzuda bir çox məhsul olduğu, lakin əksəriyyətinin xüsusilə Ph tarazlığı və osmolallıq baxımından uyğun olmadığı, buna görə bu baxımdan uyğunsuz məhsullardan istifadə edilməməsi vurğulandı. Həmçinin ağrılı cinsi əlaqəyə həll kimi lidokain kimi yerli anestetik ehtiva edən, yenə Ph baxımından uyğun məhsullardan istifadə edilə biləcəyi bildirildi.

Vaginaya yerli estrogen tətbiqi vaginal qan axınını, ifrazatın artması ilə sürüşkənliyi və vaginada həssaslığı artıra bilər. Bu məqsədlə estrogen ehtiva edən Prasterone (vaginal dehidroepiandrosteron) ABŞ Qida və Dərman İdarəsi (FDA) tərəfindən təsdiqlənib. Menopozun genitourinar sindromu olan qadınlarda sistemik hormon səviyyələrini artırmadan simptomları yaxşılaşdırdığı göstərilib, lakin bu dərmanın aromataza inhibitorları istifadə edən süd vəzi xərçəngli qadınlarda istifadəsinə dair dərc olunmuş məlumat yoxdur. Bununla yanaşı, bir çox onkoloq hormon reseptoru müsbət olub aromataza inhibitorları alanlarda belə yerli (vaginal nahiyəyə) estrogen müalicəsi barədə rahatdır. Lakin belə yerli hormonlar təyin edilərkən həkimlər absorbsiyanı həmişə nəzərə almalıdırlar, çünki bu, təsiredici maddəyə görə dəyişir. Həmçinin qadında vagina-vulva nahiyəsi şikayətləri varsa, yerli hormon müalicəsi vulva səviyyəsi ilə məhdudlaşdırılmalıdır, çünki onun damarlaşması vaginadan azdır.

Rowen-ə görə, libido itkisinə toxunmazdan əvvəl vaginal quruluq və ağrı həmişə müalicə edilməlidir. Ağrı aradan qaldırıldıqdan sonra bupropion və buspirone kimi antidepressantların göstərişdən kənar istifadəsi, bu preparatların istəyi yaxşılaşdırmaqda müəyyən effektivlik göstərməsi nəzərə alınaraq qəbul edilə bilər.

Flibanserin adlı preparat klinik tədqiqatlarda plasebo ilə müqayisədə cinsi istəyi artırıb və premenopozal (menopozdan əvvəlki) qadınlarda aşağı libidonun müalicəsi üçün FDA-nın təsdiqlədiyi ilk dərman olub. Rowen-ə görə, "Bu dərman hormonal xəstəliklərə təsir etməyəcəyi üçün xərçəng xəstələrimizdə hər hansı problem yaradacağına inanmağa əsas yoxdur." Postmenopozal (menopoza girmiş) qadınlar üçün hələ təsdiqlənməyib, lakin bu baxımdan effektiv olacağına dair sübutlar görünür.

Qadınlar qənaətbəxş cinsi əlaqə yaşamadıqlarından deyil, aşağı istəkdən şikayət edirlər

İyun 2019-cu ildə FDA premenopozal qadınlarda istifadə üçün melanokortin 4 reseptor agonisti olan bremelanotidi təsdiqlədi. Avtomatik inyeksiya ilə verilən bu preparat cinsi funksionallığı yaxşılaşdırıb və klinik tədqiqatlarda qadınlarda qənaətbəxş cinsi hadisələrin artmasına səbəb olub.

"Cinsi hadisələri qənaətbəxş kimi ifadə etməkdə problem olduğunu düşünürəm, çünki qadınların mənə şikayət etdiyi şey qənaətbəxş cinsi əlaqə yaşamamaları deyil. Onlar istəklərinin aşağı olmasından şikayət edirlər; qadınlar üçün ən vacib olan cinsi istəkdir" dedi. "Bremelanotide-in flibanserinlə müqayisədə yaxşı tərəfi bir gecəlik dərman olmasıdır."

Rowen təəssüf ki, menopozdan sonrakı qadınlar üçün hələ FDA təsdiqli müalicə olmadığını, lakin ən güclü məlumatların testosteronun göstərişdən kənar istifadəsini dəstəklədiyini bildirdi.

Rowen-ə görə, "Bir çox onkoloq və şüa onkoloqu bunun vacib olduğunu bilir, lakin çox vaxt bu barədə danışmağa vaxtları olmur. Burada vagina və vulva barədə daha məlumatlı həmkarla, xüsusilə ginekoloqla əməkdaşlıq böyük rol oynayır."

Həmçinin terapevtik (müalicəvi) plan hazırlanarkən cinsəlliyin emosional və fiziki tərəflərinin də nəzərə alınmalı olduğunu bildirdi. Xərçəng müalicəsi tamamlanan xəstələr üçün cinsəlliyin necə yenidən müəyyən ediləcəyini düşünmək lazımdır. Rowen, "Bu qadınların bəziləri cinsi əlaqədə ola bilməyəcək" dedi. "Diqqəti cinsi əlaqəyə yönəltmək ümumiyyətlə böyük problemdir və insanların yaxınlıq yaşaması üçün başqa yollar da var."

Nəticə olaraq bu toplantıda xərçəng xəstələrində cinsi sağlamlığın müzakirəsinin çox mühüm olduğu, xüsusilə xəstəlik və müalicələr nəticəsində cinsəlliyin necə təsirlənə biləcəyi barədə məlumatlandırmanın və uyğun ünsiyyətin əsas olduğu qənaətinə gəlindi.