Xərçəng diaqnozu necə qoyulur?

Xərçəng hüceyrələrin dayanmadan bölünüb şiş yaratdığı xəstəliklər qrupudur. Daha yaxşı tanıdıqca müalicə daha çox xəstəyə fayda verir. 2018-də diaqnozdan sonra 5 illik ümumi sağqalımı aşmış 46 milyon insan var. Doğru planın əsas mərhələsi diaqnozdur.

Diaqnoz prosesdir; şəxsin fərq etdiyi əlamətlər, rutin xərçəng skrininqləri və ya müayinədə şübhə, diaqnostika prosesinibaşlada bilər.

Yazıda diaqnostika və nə vaxt həkimə getməyi göstərən əlamətləri paylaşdıq.

Xərçəng diaqnostikası

Toxumadan (məsələn şişdən) nümunə alınması olan biopsiya, xərçəngi müəyyənləşdirmək və təsnif etmək üçün əsas testdir. Lakin həkimlər şəxsdə xərçəng olub-olmadığını müəyyənləşdirmək üçün tez-tez testlərin kombinasiyasını işlədir. Bunlar hüceyrələrin varlığını və yayılmasını göstərir.

Bəzi testlər:

• Biopsiya: Şübhəli zədədən toxuma alıb patoloji laboratoriyaya göndərməkdir. Diaqnostik mütəxəssis patoloq xərçəng əlamətlərinə baxır.
  Ən çox biopsiya üsulları;
  • nazik iynə biopsiyası: məsələn tiroid düyünündə
  • trucut (qalın iynə) biopsiyası: ən genişdir; süd vəzi, ağciyər və s. şişdə seçilir
  • eksizion biopsiya (cərrahi çıxarma): məsələn limfoma şübhəsində düyünün çıxarılması
• Radioloji müayinələr (görüntüləmə): Onkoloji görüntüləmə xərçəngli zədələri tapmağa kömək edir. Onkologiyada yayğın üsullar BT, ultrasəs (USG), maqnit rezonans (emar, MR) və PET-tomoqrafiyadır. Yumşaq toxuma, ağciyər, sümük və beyin üçün fərqli test lazımdır. Ağciyər şişini tomoqrafiya və ya PET-tomoqrafiya yaxşı göstərir, beyin şişini maqnit rezonans.
  Həkim buna görə bir neçə görüntüləmə istəyə bilər.
• Laboratoriya testi: Hüceyrələr bəzi molekulların qanda dəyərini artırır. Qan, sidik, bəlğəm və ya digər maye yoxlanıla bilər. Laboratoriya nadirən əsas diaqnostika üsuludur. Yəni, bir qan testi ilə (qan və sümük iliyi hematoloji xərçəngləri xaric), xərçəng diaqnozu çox vaxt mümkün deyil. Lakin başqa xəstəliyi istisna və diaqnozu təsdiqdə vacibdir.

- Əlaqəli mövzu: Sağlam şəxsdə erkən diaqnoz üçün maye biopsiya tövsiyə etmirik! Niyə?

Həkim diaqnoz üçün adətən radioloq və patoloq daxil mütəxəssis komanda ilə işləyir.

Xərçənglərin təsnifatı

Həkimlər xərçəngin başladığı nahiyə və ya yarandığı toxuma növündən istifadə edərək xərçəngi təsnif edirlər.

• Ən yayğın karsinomalardır (bütün xərçənglərin % 80 90). Karsinomalartoxumaların iç və çöl səthini örtən epitel toxumadan çıxır. Alt növ çoxdur: süd vəzi, ağciyər və dərinin çoxu karsinomadır.
  Digər toxuma təsnifləri:
• Leykoz: Qan hüceyrəsi yaradan sümük iliyində çıxır.
• Limfoma: Dalaq, badamcıq və timus daxil limfa sistemində yaranır. Limfa immun fəaliyyəti və hormonlarla bağlıdır.
  - Əlaqəli mövzu: Leykozla limfoma fərqi nədir?
• Qarışıq tiplər: Bir və ya çox kateqoriyadan iki fərqli hüceyrə növündə yaranır.
• Miyeloma: Adətən sümük iliyində immun plazma hüceyrələrindən çıxır.
• Sarkoma: Sümük, əzələ, yağ və qığırdaqda birləşdirici toxumadan çıxır; gəncdə daha çoxdur.

Hər xərçəng hüceyrəsi növünün onu digərlərindən ayırmağa kömək edən xüsusi görünüşü var. Təsnifatı bilmək həkimin effektiv müalicə planı hazırlamasına kömək edir.

Ümumi əlamətlər nədir?

100-dən çox əsas növ var. Xüsusi əlamət ola bilər, bəzisi irəliyədək əlamətsizdir (ona görə skrininq edilir), bəzisi ortaqdır.

Ən yayğın əlamətlər:

• sidikdə qan
• nəcisdə qan
• süd vəzisində kütlə 
• səs tutulması
• sadə dərmanla keçməyən öskürək 
• udma çətinliyi 
• həddən artıq yorğunluq
• səbəbsiz çəki itkisi və ya artımı
• gecə tərləməsi
• sidik qaçırma və ya çətin ifraz
• sağalmayan dəri yarası
• mədə ağrısı

Çox xərçəng ağrı versə də, ağrı adətən erkən əlamət deyil.

Ağırlaşmalar (xəstəliklə bağlı təsirlər)

Hüceyrələr kütlə təsiri və metastazın orqan funksiyasını pozması ilə problem yaradır.

Oksigen, qan və enerji ehtiyatlarını işlədir. Şiş axını dəyişib yeni damar yarada bilər. Xərçəng immun sistemi zəiflədərək başqa xəstəliklə mübarizəni azaldır.

Mərhələlər (yayılma)

Diaqnozdan sonra növbəti addımlar və təhlükə narahat edir.

Həkimlər şəxsin xərçəng proqnozunu (xəstəliyin gedişini) təxmin etmək və ən doğru müalicə planını müəyyənləşdirmək üçün mərhələləndirmə sistemi işlədir. Ölçü və yayılma daxil çox amili nəzərə alır.

Təsnifdə nəzərə alınır:

• hüceyrənin anormallıq dərəcəsi 
• yaxın düyün və ya uzaq nahiyəyə yayılma 
• böyümə və yayılma ehtimalı 
• hüceyrə tipi
• yer 
• ölçü

Həkim məlumatı TNM sisteminə yerləşdirir. Hissələri: 

• T (şiş): Əsas şişin ölçüsü.
• N (limfa düyünü sayı): Hüceyrələrin metastaz verdiyi limfa düyünlərinin sayını göstərir. Əvvəl şişə yaxın düyünlərin tutulması gözlənilir. Metastatik düyün sayı çoxaldıqca xərçəng mərhələsi irəliləyir. 
• M (metastaz): Digər nahiyələrə yayılmanı göstərir.

TNM nümunəsi:

T1N0MX olsun: birincili şiş müəyyən edilib, düyündə xərçəng yoxdur, yayılma və ya metastaz ölçülə bilmir.

TNM-dən 0 ilə IV (4) əsas mərhələ hesablanır.

Mərhələlər:

• Mərhələ 0: Anormal və ya xərçəng hüceyrəsi var, yaxın toxumaya yayılmayıb. Mərhələ 0 digər adı in situ karsinomadır.
• Mərhələ I, II və III: Daha çox düyün, böyük şiş və ya yaxın toxumaya geniş yayılma; uzaq metastaz yoxdur.
• Mərhələ IV: Uzaq nahiyəyə yayılıb, ən ciddi mərhələdir.

Alt qruplar da var (4a, 4b kimi).

Bəzi ölkələrin sağlamlıq bazalarında mərhələyə görə təxmini yaşam statistikası dərc edilir. Lakin yaşam yalnız mərhələdən asılı deyil. Aşağıdakılar daxil başqa amillər də təsir edir:

• ümumi sağlamlıq 
• xərçəng növü 
• nə vaxt diaqnoz aldığı

Yaşam terminləri

Sağqalım müxtəlif terminlərlə verilir. Nümunələr: 

• Ümumi sağqalım nisbəti: Diaqnozdan müəyyən müddət sonra sağ olanların faizi.
• Xəstəliksiz sağqalım nisbəti: Bir klinik tədqiqat və ya müalicə qrupunda müəyyən vaxtda xərçəngdən ölməyənlərin faizi. Yəni başladıqdan sonra ölüm olmayanların nisbəti.
• Nisbi sağqalım: Xəstələrin sağqalımını eyni cinsdən, həmin vaxt xərçəngsizlərin sağqalımı ilə müqayisə edir.
• İrəliləməsiz sağqalım müddəti: 4. mərhələ xərçəngli xəstələr üçün termindir. Yeni müalicə ilə xəstəliyi nəzarətdə saxlama müddətidir (əsasən «ay» kimi ifadə edilir).

Heç biri mütləq yaşam müddəti deyil. Bəzi insanlar təxminlərdən çox daha uzun, bəziləri isə daha qısa yaşayır.

Nəticə

Erkən diaqnoz sağqalım şansı üçün həyati vacibdir.

Diaqnozda biopsiya, görüntüləmə və ya qan istifadə edilir. Xərçəng varsa ağırlığı və plan üçün mərhələləndirilir.

Diaqnoz çətin ola bilər. Həkimlə danışmağa vaxt, seçim və proqnozu tam anlamaq xəstə-yaxınının qərarına kömək edir.

Potensial əlaməti gözardı etməyin. İzahsız və ya davamlı əlamətdə həkimlə danışın.

ƏLAQƏLİ MÖVZU

Zamanın dayandığı an: XƏRÇƏNG DİAQNOZU!