Xərçəngin səbəbi haqqında 10 HƏQİQƏT

Xərçəngin qarşısı alına bilərmi? Yəqin ki, ən çox maraqlandığımız suallardan biridir. Xərçəng üçün möcüzəvi dərman yoxdur, amma əsl möcüzə öz əlimizdə ola bilər. Qarşısını ala biləcəyimiz risk amillərini nə qədər bilsək, qarşısını almaq üçün o qədər çalışarıq. Məsələn, çoxumuz idmanın sağlamlığımız üçün faydalı olduğunu bilirik, amma azımız xərçəngin qarşısını almaqda idmanın əhəmiyyətini anlayırıq. Bugünkü yazımızda ən mühüm 10 risk amilindən, yəni xərçəngə tutulma ehtimalını artırdığı sübut olunmuş 10 səbəbdən danışacaq və bu barədə tövsiyələrimizi bölüşəcəyik.

1. Piylənmə

Uşaqlıq (endometrium), menopauzadan sonrakı süd vəzi xərçəngi, kolon və düz bağırsaq xərçəngləri, qida borusu, mədə, böyrək, mədəaltı vəzi, öd kisəsi, çoxsaylı mieloma və meningioma ilə əlaqəlidir. 2014 məlumatlarına görə Türkiyədə piylənməsi olanlar əhalinin % 20-sini təşkil edir, yəni hər 5 nəfərdən biri təhlükəli dərəcədə artıq çəkilidir (bədən kütlə indeksi > 30). 2008-ci ildən bəri %31,1 artım piylənmənin yaxın gələcəkdə daha mühüm sağlamlıq problemi kimi ortaya çıxacağından xəbər verir.

Başda ürək problemləri olmaqla tip 2 diabet, yüksək təzyiq, bir çox xərçəng, yüksək xolesterin, insult, yuxu apnesi, anormal aybaşı siklinin də piylənmə ilə əlaqəli ola biləcəyini göstərən tədqiqatlar var. Piylənmə uşaqlarda da görülə bilər. Fiziki xəstəliklərlə yanaşı piylənməsi olan uşaq və gənclərdə özünəinam itkisi, sosiallaşmama kimi psixoloji problemlər də yaranır. Çəkimizin boyumuza nisbəti ilə hesablanan bədən kütlə indeksimizin 25-dən aşağı olmasını tövsiyə edirik.

Boyu 173 cm, çəkisi 78 olan insan üçün nümunə bədən kütlə indeksi hesablaması= 78 kg / (1.73 mt-nin kvadratı) = 78 / 2.99 = 26.08 kg/m²

2. Alkoqol

Alkoqol istehlakı ağız, qırtlaq, qida borusu, qaraciyər, kolon-düz bağırsaq və hətta süd vəzi xərçəngi ilə əlaqəlidir.

• Alkoqol uzunmüddətli istehlakda ağız və həzm sistemini örtən hüceyrələrin zədələnməsinə səbəb olur. Hüceyrə DNT-si zədələndiyindən bərpa mexanizmləri işə düşür. Bərpa edilə bilməzsə, xərçəngləşmə prosesi başlamış olur.
• Həmçinin uzunmüddətli istifadədə əhval, konsentrasiya, qərarvermə kimi koqnitiv funksiyalar mənfi təsirlənir. Alkoqol istehlakının bəlkə də ən pis xüsusiyyəti asılılıq yaratmasıdır. Asılılıq uzunmüddətli alkoqol istehlakına səbəb olur.
• Kökəlməyə səbəb olur. Piylənmə xərçəngin ən mühüm tətikləyicilərindəndir.
• Estrogen səviyyələrini artırır. Süd vəzi xərçəngi üçün riskdir.
• Kolondakı bakteriyalar alkoqolu asetaldehidə çevirir. Təcrübə heyvanlarında bəzi tədqiqatlar asetaldehidin xərçəngə səbəb ola biləcəyini göstərmişdir.
• Siqaretlə alkoqolun birlikdə istehlakı geniş yayılıb. Alkoqol siqaretdəki kimyəvi maddələr üçün təbii həlledici rolunu oynayır və siqaretin zərərli təsirini artırır.
• Çox içənlərdə folat vitamininin sorulması pozulur. Folat azlığının süd vəzi və kolorektal xərçənglə əlaqəli olduğu düşünülür.
• Alkoqolu heç istehlak etməmək və ya ən azı məhdud istifadə etmək düzgün yanaşmadır. Kişilərin həftədə 2 stəkandan, qadınların 1 stəkandan artıq alkoqol içməməsi tövsiyə edilir. Uşaqlara, gənclərə, hamilə qala biləcək və ya hamilə qadınlara, əvvəllər alkoqol asılılığı olanlara, konsentrasiya tələb edən işdə çalışanlara heç alkoqol qəbul etməmək tövsiyə olunur.

Marağınızı çəkə bilər:

• Sosial içki içmək kimi tanınan gündə bir-iki qədəh alkoqolun xərçəng riskini artırdığı aşkarlandı! . .

3. Meyvə və tərəvəz

Meyvə-tərəvəzi az, heyvani qidaları çox olan pəhrizlərin xərçəng riskini artırdığı müşahidə olunmuşdur; əksinə, meyvə və tərəvəzlə zəngin, bitki qidalarının üstünlük təşkil etdiyi pəhrizlər riski azaldır. Belə pəhrizlərdə çəki nəzarəti daha yaxşı təmin olunur. Daha az piylənməyə səbəb olur. Artıq çəki bədəndə estrogen və insulin səviyyələrini artırır.

• Gündə ən azı 2.5 qab meyvə-tərəvəz istehlak edilməlidir.
• Buxarda, sobada bişirmək kimi daha sağlam bişirmə üsulları ilə qidaları bişirin.
• Kartof çipsləri, dondurma kimi şəkərli və yüksək kalorili qidalar əvəzinə meyvə-tərəvəz və paxlalıları seçin.
• Çeşidinizi genişləndirin. Yalnız bir növ tərəvəz-meyvəyə yüklənməyin. Fərqli meyvə-tərəvəzləri sınayın.
• Meyvə şirəsi içəcəksinizsə, qutu şirələrini deyil, sıxılmış şirələri seçin.
• Minillik dövrünün sürəti yemək-içməyimizə də təsir etdi. Sürətli həyata görə sürətli istehlak olur. Yeməyə müəyyən vaxt ayırın və aramla yeyin.

Marağınızı çəkə bilər:

• Yavaş yemək necə arıqladır?

4. Emal edilmiş ət və qırmızı ət

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı tərəfindən salam, vetçina, basdırma, sucuq kimi emal edilmiş ət məhsullarının kanserogen olduğu qəbul edilmişdir. Hər gün 50 qramdan çox emal edilmiş ət istehlakı kolorektal xərçəng riskini %18 artırır. Mədəaltı vəzi və prostat xərçəngləri ilə əlaqəli olduğu düşünülür. Qırmızı ət isə əvvəlki yazılarımızda müzakirə edildiyi kimi potensial kanserogendir. Yəni xərçəngə səbəb olub-olmadığı araşdırılır; mühüm qida dəyəri olan qırmızı ət həddindən artıq istehlak edilməməlidir. Ona alternativ zülal mənbəyi kimi balıq, ev quşları və paxlalıların qidalanmadakı payı artırılmalıdır.

5. Şəkər

Şəkərin xərçənglə birbaşa əlaqəsi sübut edilməyib, amma kalori mənbəyi olduğundan həddindən artıq istehlakı piylənməyə səbəb ola bilər. Piylənmə isə xərçəngə. Bir çox qidada şəkər var, xüsusilə hazır və saflaşdırılmış qidalarda daha çoxdur. Hazır qida istehlakını məhdudlaşdırmağı tövsiyə edirik.

Qidaların etiketlərini oxuyun! Nə yediyimizi bilmək çəki nəzarətində ən böyük addımlardan biridir. Azyağlı və yağsız qidalar kalorisiz qida demək olmaya bilər. Yaxud sağlamlığa çox faydası olan çərəzləri çox yesəniz, düşündüyünüzdən daha çox kalori ala bilərsiniz (məsələn, 100 qram badam təxminən 575 kaloridir; demək olar iri hamburger qədər!).

6. İdman

Kompüter qarşısında, masa işlərində çalışarkən hərəkət imkanımız çox məhduddur. Halbuki idman / fiziki fəaliyyət / hərəkət sağlam həyatın ayrılmaz hissəsidir. İdman;

• Çəki nəzarətinə kömək edir.
• Hormon səviyyələrini nəzarətdə saxlayır.
• İmmun sistemini tətikləyərək xərçənglə mübarizəni asanlaşdırır.

Əvvəllər həftədə ən azı 150 dəqiqə yüngül və ya 75 dəqiqə ağır idman tövsiyə olunurdu (yaxud ikisinin taraz qarışığı). Amma yeni tədqiqatlar göstərmişdir ki, qısa idman hərəkətlərinin (məsələn, gündə 15 dəqiqə gəzintinin) belə ciddi sağlamlıq faydaları var. İşə velosipedlə və ya piyada getməyi, uşaqlarımızın oyunlarına aktiv qoşulmağı düşünə bilərik.

7. Qəhvə

Qəhvə dünyada sudan sonra ən çox istehlak edilən içkidir. Bir çox insan qəhvənin günə başlamağın ən gözəl yolu olduğunu deyir. Ölkəmizdə bu əsasən çay olsa da, qəhvə istehlakı getdikcə yayılır. Qəhvədə mindən çox maddə olsa da, antioksidantlar və kofein tərkibi önə çıxır. Xərçəng riskini həm artırdığını, həm azaltdığını deyən tədqiqatlar var. Bəzi tədqiqatlar gündə 4-6 stəkan qəhvənin riski azaltdığını bildirir, lakin bu qədər qəhvə yüksək miqdarda kofein də deməkdir. Yüksək kofein yuxu problemlərinə, miqren tutmalarının artmasına və həzm sistemi problemlərinə səbəb olur. Ümumilikdə digər isti içkilərin xərçəng riskinə bənzər riski var; yəni içildikdə keçdiyi orqanlarda (boğaz, qida borusu və mədə) xərçəng riskini artırır kimi görünür; əksinə kolon, süd vəzi, prostat və dəri kimi bir neçə xərçəng növündə riski azaltdığına dair tədqiqatlar var. Buna görə hazırda qəhvə-xərçəng riski əlaqəsinin aydın olmadığını deyə bilərik. Dadı yumşaltmaq üçün qatılan qaymaq, şəkər kimi qidalar da çəki nəzarətini pozduğundan sadə içməyi tövsiyə edirik. Həmçinin bütün yüksək temperaturlu içkilər kimi içməzdən əvvəl bir qədər soyumasını gözləməliyik.

8. Günəşə məruz qalmaq

Günəş işığında UV şüaları var. UV şüaları xüsusilə dəri hüceyrələrimizdə DNT-ni zədələdiyindən xərçəngə səbəb olur. UV şüası dəridə D vitamini istehsalını təmin edir, amma həddindən artıq məruz qalmaq xərçəngləşməyə səbəb ola bilər.

• UV-nin ən güclü olduğu səhər 10- axşam 4 arasında günəş işığından qorunmalıyıq.
• Şapka taxmalıyıq.
• Günəş kremi istifadə etməliyik.
• Günəş kremi kosmetik səbəblərlə deyil, sağlamlıq məqsədilə seçilməlidir. Bir çox bahalı günəş kreminin əlavə qoruma təmin etmədiyini göstərən tədqiqat da var. Günəş kremi üçün 30 faktor idealdır. Həmçinin suya davamlılıq üstünlük səbəbidir. UVA və UVB-yə qarşı qorumalıdır. Son istifadə tarixinə diqqət edilməlidir. Düzgün tətbiq edildiyinə əmin olunmalıdır.
• UV şüalarından qoruyan günəş eynəyi alınmalıdır.
• Günəşdən qoruyan geyimlər seçilməlidir.
• Uşaqlarımızın da günəşin zərərli təsirlərindən qorunmasına əhəmiyyət verilməlidir.
• D vitamini səviyyələrimiz yoxlanılmalıdır.

9. Siqaret

Ən çox ağciyər xərçəngi ilə əlaqəsi bilinsə də, ağız, farinks (udlaq), qida borusu, mədə, qaraciyər, mədəaltı vəzi, larinks, ağciyər, böyrək, sidik kisəsi kimi əksər xərçənglərin yolu siqaretlə kəsişir. Yalnız siqareti tərgitməklə özümüzü bir çox xərçəngdən qoruya bilərik. Asılılıq yaratması onu tərgitməkdə aşılması ən çətin maneədir. Siqaretlə yalnız özümüzə deyil, ətrafdakılara da zərər veririk. Passiv siqaret çəkmə də xərçəng riskini artırır. Siqaretin zəhərli qazını udmaq hüceyrələrdə genetik zədə yaratmağa kifayətdir.

10. HPV

Human Papilloma Virusu başda serviks (uşaqlıq boynu) xərçəngi olmaqla vaginal, vulvar, anal (anus), orofaringeal (baş-boyun) xərçənglərə səbəb olan virusdur. Bütün xərçənglərin %5-nin, serviks xərçənglərinin isə %95-nin HPV ilə əlaqəli olduğu düşünülür. HPV virus ailəsinin 100-dən çox alt növü olsa da, təxminən 30-u insanlarda infeksiyaya səbəb olur. Bunların arasında insanda ən çox xərçəng yaradanlar 16 və 18 növləridir (serviks xərçənglərinin %70-nə bu ikisi cavabdehdir). Əsasən cinsi yolla ötürülür, ziyillər yaradır. Bu gün vaksinasiya ilə HPV infeksiyasından qoruna bilərik; düzgün vaxtda vurulan vaksinin əlaqəli xərçənglərin qarşısını %90 nisbətində aldığı tədqiqatlarla göstərilmişdir. Buna görə 11 və 12 yaşlı həm qız, həm oğlan uşaqlarımızın vaksin olunmasını tövsiyə edirik.

Marağınızı çəkə bilər:

• Stres xərçəng yaradırmı?