Yoğun bağırsaq və mədə xərçənginin müalicəsi üçün FOLFOX: Folin turşusu, Fluorourasil, Oksaliplatin

FOLFOX (folin turşusu + fluorourasil + oksaliplatin) yoğun bağırsaq xərçəngi və mədə xərçəngi üçün kimyaterapiya rejimidir.

FOLFOX necə təsir edir?

FOLFOX-un tərkibindəki hər kimyaterapiya dərmanı kolon (yoğun bağırsaq) və mədə xərçəngi hüceyrələrini öldürmək üçün hazırlanmışdır.

FOL – folin turşusu (leucovorin = leykovorin)

F – luorourasil

OX – oksaliplatin

Müalicənin məqsədi

- FOLFOX kimyaterapiya rejimi şişləri kiçiltmək və yoğun bağırsaq, mədə xərçəngi ilə bağlı əlamət və şikayətləri azaltmaq üçün verilir.

- Xəstəlik metastatik deyilsə, ümumi müalicə əməliyyatdan sonra xərçəngin təkrarlanma ehtimalını azaldan qoruyucu ( adyuvant ) müalicədir.

- 4-cü mərhələ, yəni digər orqanlara metastaz vermiş yoğun bağırsaq və mədə xərçəngindən söhbət gedirsə, FOLFOX adətən tam sağalma üçün deyil, ömrü uzatmaq və həyat keyfiyyətini artırmaq üçün verilir.

Tətbiq dozası və cədvəli

- Kalsium folinat da adlandırılan folin turşusu 400 mg/m2 dozada, ən azı 2 saat ərzində venadaxili (İntraVenoz = İ.V.) yavaş-yavaş verilir. Müəyyən müddətdə damar yolu ilə dərman verilməsinə infuziya deyilir. Folin turşusu 1-ci gün fluorourasildən əvvəl verilir.

- Oksiplatin 85 mg/m2 dozada, venadaxili, 1-ci gün ən azı 2 saat ərzində verilir. Folin turşusu ilə birlikdə verilə bilər.

- Puşe adlandırdığımız qısamüddətli və aşağı dozalı Fluorourasil 400 mg/m2 dozada, venadaxili, 1-ci gün folin turşusu infuziyası bitdikdən sonra adətən 5-10 dəqiqədə verilir.

- Davamlı Fluorouracil 2400 mg/m2 dozada, venadaxili, 1-ci gün başlayıb 3-cü gün bitməklə təxminən 46 saatlıq infuziya şəklində verilir (çox vaxt evdə infuziya pompası ilə).

FOLFOX üçün təxmini infuziya müddəti

- 1-ci gün ambulator kimyaterapiya mərkəzində müalicə 4-6 saat çəkir. Sonra xəstə infuziya pompası ilə evə göndərilir və 2 gün sonra gəlib pompa çıxarılır. Evdə müalicə ala bilməyəcək qədər xəstə olanlar və ya başqa səbəblərdən tibbi izlənmə tələb edənlər bu rejimi xəstəxanada yataraq da ala bilərlər.

- İnfuziya müddətləri klinik tədqiqatlara əsasən müəyyən edilir, lakin həkim seçiminə və ya xəstənin vəziyyətinə görə dəyişə bilər. Hidrasiya kimi kimyaterapiyadan əvvəl venadaxili maye verilməsi müddəti dəyişə bilər.

- FOLFOX hər 14 gündən bir təkrarlanır. Hər 14 günlük dövrə 1 kurs kimyaterapiya deyilir. Xəstəlik metastatik deyilsə, müalicə 6 kurs (3 ay) və ya 12 kurs (6 ay) verilir. 4-cü mərhələ yoğun bağırsaq və mədə xərçəngindən söhbət gedirsə, xəstə müalicəyə cavab verdiyi və ya qəbuledilməz əlavə təsirlər yaranmadığı müddətdə təkrarlanır.

Əlavə təsirlər

Çoxdərmanlı rejimlərdə hər dərmanın ayrıca əlavə təsirləri var. Bu yazı klinik tədqiqatlar zamanı aşkar edilmiş ən yayğın FOLFOX əlavə təsirlərini əhatə edir. Əlavə təsirlər bəzən faiz aralıqları ilə göstərilir (məsələn, %37-92), çünki klinik tədqiqatların nəticələri bu aralıqlarda dəyişmişdir.

• Qol və ayaqlarda qarışqalanma və ya yanma hissi ( neyropatiya ), çox vaxt yüngül (%37 - 92)
• Ağ qan hüceyrələrinin azalması (neytropeniya) (%58 - 79)
• Artmış qanaxma riski (aşağı trombosit sayı; trombositopeniya) (%23 - 77)
• Anemiya (qırmızı qan hüceyrələrinin azalması) (%76)
• Ürəkbulanma * (64 - 74%)
• İshal (%56 - 61) 
• Qusma * (%39 - 47)
• Halsızlıq (%45)
• Ağız yaraları (mukozit) (%37 - 42) 
• İştaha itkisi (%30) 
• Saç tökülməsi ** (%28) 
• Qəbizlik (%28)
• Qızdırma (%26) 
• Qarın ağrısı (%26)
• Əzələ zəifliyi (%20) 
• Ovuc və ayaqaltında səpkilər (%10) 
• Allergik reaksiya (%10)
• Qan laxtaları (tromboz) (%6) 
• Neytropenik qızdırma (qızdırma ilə ağ qan hüceyrələrinin azalması) (%2)

FOLFOX metastatik xəstəlik üçün verilirsə, zamanla artan əlavə təsirlər səbəbindən xəstələrin orta hesabla %25-ə yaxını müalicəni davam etdirə bilmir. Xəstəlik metastatik deyilsə, yəni müalicə əməliyyatdan sonra qoruyucu (adyuvant) məqsədlə verilirsə, xəstələrin əksəriyyəti planlaşdırılan müalicəni tamamlaya bilir.

* Hazırlanmış effektiv ürəkbulanma-qusma dərmanları sayəsində yeni dərc olunan klinik tədqiqatlara görə bu gün ürəkbulanma və ya qusma faizi daha aşağıdır;

** FOLFOX səbəbindən saç tökülməsi adətən yüngül olur və çox vaxt yalnız yaxından diqqətlə baxdıqda görünür. Fərqli saç düzümü və ya darama ilə örtülə bilər. Adətən parik və ya əlavə saç lazım deyil.

QEYD: FOLFOX müalicəsinin sonuna doğru və ya sonrasında neyropatiya adlandırdığımız, əl və ayaqlarda ciddi qarışqalanma, ağrı, yanma və ya keyimə tezliyi təxminən %1-dir. Əksər xəstələrdə müalicə bitdikdən sonra 28 gün ərzində bu təsirlər azalır, lakin çox nadir də olsa şikayətlər 1 il davam edə və ya qalıcı ola bilər.

İzlənmə

Nə qədər tez-tez nəzarət lazımdır?

Hər müalicədən əvvəl laboratoriya analizləri (qan testi) aparılmalıdır. Adətən tam qan sayımı (hemoqram), geniş metabolik panel (biokimya) və həkiminizin tövsiyə edə biləcəyi digər analizlər istənilir. Diaqnoz zamanı CEA (karsinoembrional antigen) müsbətdirsə, bu qan analizini altı həftədən bir yoxlayaraq şişin FOLFOX-a cavabını izləmək mümkün ola bilər.

Görüntüləmə (radioloji müayinə) nə qədər tez-tez lazımdır?

Kompüter tomoqrafiyası (KT), maqnit-rezonans (MRT) və ya PET-KT kimi görüntüləmələr müalicədən əvvəl və müalicə zamanı müəyyən aralıqlarla aparılır. Əməliyyatdan sonra qoruyucu müalicə üçün FOLFOX alan xəstələrdə daha seyrək görüntüləmə aparılarkən, metastatik xəstəliyin müalicəyə cavabını ölçmək üçün daha tez-tez (məsələn, 2 aydan bir) aparıla bilər.

Qan testi və ya görüntüləmə nəticələri müalicəyə necə təsir edir?

Nəticələrə görə həkiminiz FOLFOX-u əvvəl planlaşdırıldığı kimi davam etdirməyi tövsiyə edə, əlavə təsirlərə görə dərman dozalarını azalda və ya növbəti dozanı təxirə salmağı istəyə bilər. Kimyaterapiya rejimi də dəyişə bilər. Əl və ayaq uclarında davamlı (14 gündən artıq) qarışqalanma, ağrı, keyimə və ya yanma olarsa, oksaliplatin dozası azaldıla bilər. Neytrofillər adlanan ağ qan hüceyrələri və ya trombosit sayı azalarsa, ciddi ağız yaraları, ishal kimi əlavə təsirlər yaranarsa, fluorourasil və/və ya oksaliplatin dozaları azaldıla bilər. Doza azalmalarını həkiminiz müəyyən edir.

Diqqət edilməli məqamlar

• Oksaliplatin müalicəsi soyuq içkilər, soyuq hava kimi şeylərə həssaslığı artıra bilər. Buna görə müalicədən sonrakı 2 gün isti saxlayan geyimlər seçmək və soyuq, buzlu içkilər içməmək tövsiyə olunur.
• Fluorourasil əl və ayaqlarda səpkilərlə gedən əl-ayaq sindromuna səbəb ola bilər. Bu sindrom riskini azaltmağa kömək etmək üçün hər gün əl və ayaqlarda spirtsiz nəmləndirici istifadə edə bilərsiniz. Uzun müddət isti suya məruz qalmamaq vacibdir. Fluorourasil istifadə edərkən əl və ayaqlarda təzyiq və ya sürtünmə yaradan işlərdən uzaq durun. 
• İmmun sisteminin mühüm üzvləri olan ağ qan hüceyrələri çox azalarsa, leykosit adlanan bu hüceyrələrin istehsalını stimullaşdırmaq və neytropeniyadan qorunmaq üçün kimyaterapiyadan sonra ağ qan hüceyrəsi böyümə faktoru iynəsi (filgrastim, lenogastrim, pegfilgastrim kimi) lazım gələ bilər. Bu, adətən xəstəlik metastatik olmayanda edilir. Xəstəlik metastatikdirsə, bu dərmanlar müntəzəm verilmir; həmin halda FOLFOX ağ qan hüceyrələri düzələnədək təxirə salınır.

Dərmanın fərdi etiket məlumatları

Kalsium folinat = folin turşusu

• Folin turşusu B9 vitamini fol turşusunun törəməsidir. Digər kimyaterapiya dərmanlarından fərqli olaraq birbaşa hüceyrəöldürücü təsirə malik deyil; fluorourasilin fəaliyyətini artıraraq təsir göstərir
• Açıq sarı rəngdədir. 
• Calcium Folinate, Folca, Leucovorin, Kalsiyum Folinat kimi adlarla bazarda mövcuddur

Folin turşusunun ümumi əlavə təsirləri

• Yayğın əlavə təsirlər: ürəkbulanma, ağızdaxili yaralar
• Yayğın olmayan əlavə təsirlər: qızdırma
• Seyrək əlavə təsirlər: yuxusuzluq, tutmalar və bayılma (sinkop)

Fluorourasil

• Fluorourasil (5-FU) pirimidin analoqu kimi tanınan antimetabolit sinfindən kimyaterapiya dərmanıdır. DNT sintezində iştirak edən fermenti pozaraq xərçəngəleyhinə təsir göstərir.
• 5-Fluorouracil, 5-Frotu, Fivoflu, Fluorouracil, Fluro-5 kimi adlarla bazarda mövcuddur.

Fluorourasilin ümumi əlavə təsirləri

• Aşağı ağ qan hüceyrəsi sayı (leykopeniya və neytropeniya)
• Ağız və boğazda yaralar və ya xoralar (mukozit)
• İshal
• Ürəkbulanma və qusma
• Aşağı qırmızı qan hüceyrəsi və trombosit sayı
• Allergik reaksiyalar, nadir hallarda
• Göz ağrısı, işığa həssaslıq, həddindən artıq sulanma, görmə dəyişiklikləri
• Baş ağrısı
• Dəri dəyişiklikləri: quruluq, qızartı, qarışqalanma, işığa həssaslıq, ağrı, şişmə, dırnaq itkisi (əl-ayaq sindromu)
• Ciddi qaraciyər funksiyası pozğunluğunda doza tənzimlənməsi lazım gələ bilər

Oksaliplatin

• Oksaliplatin sisplatin və karboplatinlə eyni platin qrupuna daxil olan platin əsaslı kimyaterapiyadır. DNT-nin quanin və sitozin adlı nukleotidlərinə bağlanaraq çarpaz bağlar yaradır və DNT sintezinin, kopyalanmasının qarşısını alaraq xərçəngəleyhinə təsir göstərir.
• Bir neçə dəqiqə ərzində yarana bilən allergik reaksiyalar bildirilmişdir. Əlamətləri yüngülləşdirmək üçün antihistaminlər, kortikosteroidlər və ya epinefrin kimi dərmanlar verilə bilər.
• Oksaliplatin adətən %5 dekstroz məhlulunda verilir.
• Qaraciyər funksiyası pozğunluğu olanlarda infuziya müddəti 2 saatdan artıq uzadılmalıdır.
• Curatinox, Eloxatin, Linox, Oxalidem, Oxalimedac, Oxaliplatin, Oxalpin, Oxatu, Oxebewe, Ploxal kimi adlarla bazarda mövcuddur.

Oksaliplatinin ümumi əlavə təsirləri

• Əl və ayaqlarda qarışqalanma və ya yanma, vətər reflekslərinin itməsi (neyropatiya)
• Oksaliplatindən sonra bir neçə gün soyuq havaya və içkilərə həssaslıq ola bilər. Soyuq havada isti saxlayan geyimlər geyinmək və soyuq içkilər içməmək tövsiyə olunur.
• Ağciyər toksikliyi; müalicə zamanı yaranan öskürək və ya tənəffüs çətinliyində nəzərə alınmalıdır.
• Ağ qan hüceyrələrinin, trombositlərin və eritrositlərin azalması
• Qəbizlik
• İshal
• Qusma və ya ürəkbulanma
• Yorğunluq
• Ağız yaraları
• Qaraciyər funksiyalarında dəyişiklik
• Hamiləlikdə istifadədən uzaq durun; dölə zərər verdiyi məlumdur
• Mümkün qarşılıqlı təsirlər üçün istifadə etdiyiniz digər dərmanları mütləq həkiminizə bildirin.