Bari 1943: John Harvey, Hardal Gazı ve Alexander'ın Kan Sayımları, Kemoterapinin Doğuş Efsanesi | 116. Gün
Bu Makalede
Bari Limanı'nın Sırrı: John Harvey, Stewart Alexander ve 2 Aralık 1943
115. günde JD'nin Yale'deki hikâyesini izledik; Yale kayıtlarına göre 1 Aralık 1942'de hayatını kaybetmişti. Bir yıl ve bir gün sonra, 2 Aralık 1943 akşamı, Adriyatik kıyısında bir limanda aynı ilaç ailesi bu kez bir laboratuvarda değil, plansız bir kazada insan bedeniyle karşılaştı. Bugünkü yazı, bu kazanın "kemoterapinin doğum yeri" diye anlatılmasının ne kadarını kaldırdığını sınıyor.
Gizli bir yükle dolu gemi
Bari, 1943'ün sonunda İtalya'da ilerleyen Müttefik ordularının ikmal limanlarından biriydi. Kaynaklara göre limanda yaklaşık otuz Müttefik gemisi sıkışık biçimde demirlemişti. 2 Aralık akşamı, yedi buçuk sularında, Alman Ju 88 bombardıman uçakları limana saldırdı; baskın yaklaşık yirmi dakika sürdü. Müttefik komutanlığı bu limana saldırı beklemiyordu; basın sonradan olayı "küçük bir Pearl Harbor" diye andı. Kaç geminin kaybedildiği kaynaklar arasında çelişiyor (fact-check kutusuna bakınız), ama kayıp çok büyüktü.
Limandaki gemilerden biri, dört gün önce gelmiş Liberty tipi yük gemisi John Harvey'di. Anlatılanlara göre gemide yaklaşık 2.000 adet, her biri 100 librelik hardal gazı bombası vardı. Amerika bu bombaları, Almanya savaşta kimyasal silah kullanırsa karşılık verebilmek için bölgeye göndermişti; varış yeri büyük olasılıkla Foggia'ydı. Bombaların fünyesi takılı değildi, ama gemi vurulduğunda patladı, mahfazalar parçalandı ve içindeki sıvı, liman suyunun yüzeyindeki akaryakıtla karıştı.
Sır, yükün kendisi kadar, onu çevreleyen sessizlikti. Aktarıldığına göre liman yetkilileri bombaları biliyordu ama söyleyemiyordu; geminin öncelikli boşaltılması isteği gizlilik gerekçesiyle geri çevrilmişti. Bir kimyasal ajan riski bilinmediği için kimse suya düşenleri uyarmadı.
Yaralılar ve bir hekimin kan sayımları
Temiz görünen yaralılar, sonra kötüleşenler
Sudan çıkarılan denizcilerin üstü yağla kaplıydı. Önce suda kalma ve patlama yaralanması olarak değerlendirildiler; çoğu battaniyeye sarılıp ıslak, yağlı giysileriyle yatırıldı. Saatler içinde cilt yanıkları ve kabarcıklar belirdi. Saldırıdan yaklaşık on sekiz saat sonra açıklanamayan ilk yaşam kaybı gerçekleşti; iki gün içinde on dört kişi daha hayatını kaybetmişti. Hastanelerdeki hekimler neyle karşılaştıklarını bilmiyordu.
Cezayir'deki Müttefik Kuvvetler Karargâhı, kimyasal ajanlar konusunda eğitim almış 29 yaşındaki bir sağlık subayını, yarbay Stewart F. Alexander'ı Bari'ye gönderdi. Alexander 7 Aralık'ta geldi. Aktarılan sayılara göre Müttefik hastanelerine yatırılan 534 kişiden 281'inde belirtiler hardal gazıyla uyumluydu. Alexander, yanıkların liman yüzeyindeki yağa karışmış hardalın sonucu olduğu sonucuna vardı; bir dalgıcın bulduğu 100 librelik Amerikan bombası mahfazası, kaynağın John Harvey olduğunu gösteriyordu. Gemilerin konumlarını yaralıların ağırlığıyla karşılaştırarak da aynı sonuca ulaştığı anlatılır.
Bu yazıyı seriye bağlayan gözlem ise başkaydı. Alexander, hastalarda sekizinci ve dokuzuncu günlerde ikinci bir yaşam kaybı dalgası gördü ve beyaz küre sayılarının, özellikle lenfositlerin, düştüğünü kaydetti. Bu örüntüyü 1942'de Edgewood Arsenal'de tavşanlarda azot hardalıyla görmüştü. Aktarıldığına göre aynı tavşan çalışması, 13 Nisan 1942'de başlamış ve 30 Haziran 1942'de raporlanmıştı. İlk bulgularını 11 Aralık'ta karargâha bildirdi; 27 Aralık tarihli ön raporu hemen gizli ilan edildi.
Bu gözlemin neden önemli olduğuna dair yorum benim: JD tek bir hastaydı ve ilacın dozunu hekimler seçmişti. Bari ise, korkunç bir kaza sonucu, birçok kişide aynı etkenin kan hücrelerine ve lenf dokusuna seçici baskı yaptığını günler boyunca izlenen sayılarla gösterdi. Ama bu bir deney değildi; maruziyet cilt ve buharla, bilinmeyen dozlarda olmuştu.
LENFOPENİ VE KEMİK İLİĞİ BASKILANMASI
Lenfopeni, kandaki lenfosit sayısının düşmesidir. Hardal bileşikleri hızla bölünen hücrelere, özellikle kemik iliği ve lenf dokusu hücrelerine zarar verir; kan sayımlarındaki düşüş bu etkinin dışarıdan görünen izidir.
Bu gözlemin tümör tedavisine kapı aralaması bir hipotezdi, kanıt değildi: hızla bölünen hücrelere zarar veren bir madde, hızla bölünen kötü huylu lenfosit hücrelerine de zarar verebilir. Hipotezin sınanması 1942'de Yale'de başlamıştı (115. gün); Bari bu hipoteze insan verisi ekledi, ama onu tek başına kanıtlamadı.
BEDEL: SESSİZLİĞİN ÖLÇÜSÜ
Bu bilgi, onam verilmemiş bir kazanın artığıdır. Yaralılar bir deneyin gönüllüsü değildi; çoğu ne ile karşılaştığını bile bilmiyordu. Gizlilik, hekimlerin hastalarını bilinen bir ajan olarak değil, bilinmeyen bir tehlike olarak tedavi etmesi anlamına geldi.
Aktarıldığına göre Churchill limanda hardal gazı bulunduğunu kabul etmedi, Eisenhower ise Alexander'ın tanısını kabul etti; hasta dosyalarında hardal tanısı silinip yerine saldırıya işaret eden genel bir ifade yazıldı. Kayıtlar bu yüzden eksiktir: maruz kalan sivillerin sayısı bilinmiyor, kentten kaçanlardan bir kısmının bakım görmeden hayatını kaybetmiş olabileceği söyleniyor. Sivil kayıpların sayısı için yüzlerce ile yaklaşık bin arasında değişen tahminler var.
Kalan
- Hardal bileşiklerinin insanda beyaz küre ve lenfosit sayısını düşürdüğünün geniş bir grupta gözlenmesi
- Alexander'ın raporu: 1947'de yayımlanan Military Surgeon makalesi
- Kaza verisinin tedavi hipotezini desteklemesi, ama tek başına kanıtlamaması
Düşen ya da aşılan
- "Bari kemoterapiyi başlattı" anlatısı
- Gizlilik ve kayıt silme: hekimler ajanı bilmeden tedavi etti
- Maruziyet dozunun bilinmemesi: tedavi dozu için yol gösterici değildi
Bari'de 25 gün. Eksen 2 Aralık 1943'ten 27 Aralık'a uzanır; küçük çentikler haftaları gösterir. Tarihler kaynaklarda çatışan saat ve sayılardan bağımsız, günlük düzeydedir; ölçek yaklaşık.
Bari kemoterapiyi başlatmadı; ona bir tanıklık ekledi
Popüler anlatılarda Bari, kemoterapinin doğduğu yerdir; bir kitabın alt başlığı bile olayı "Kansere Savaş'ı başlatan" gizli felaket diye sunar. Buna karşı çıkan tarihçilerden biri, bu anlatıyı "efsane" olarak niteler ve ana gerekçesi zamandır: Yale'deki ilk insan denemesi, Bari'den yaklaşık on beş ay önce, 1942'de yapılmıştı (115. gün). Yani Bari, tedavi fikrinin ortaya çıktığı sahne olamaz; en fazla, var olan bir fikre ek insan verisi katmış olabilir.
Alexander'ın kendi öyküsü ise "reddedilen öncü" motifine uyuyor. Aktarıldığına göre 1942 tavşan çalışmasının ardından azot hardalının lenfomada kullanılmasını önermiş, öneri "savaş çabasına katkısı yok" gerekçesiyle geri çevrilmişti. Savaştan sonra gönderdiği yazı, bilim insanlarının benzer sonuçları zaten yayımlamış olması nedeniyle reddedilmiş, Sloan Kettering'deki bir görevi de geri çevirmişti. Bunların dayanağı tek bir ikincil aktarım; birincil belgeleri okumadım.
Alexander'ın üstü, Kimyasal Savaş Servisi Tıp Birimi başkanı albay Cornelius P. Rhoads, aynı zamanda New York'taki kanser hastanesinin yöneticisiydi. Rhoads'ın raporu "hardal zehirlenmesi tarihinde bir dönüm noktası" diye övdüğü aktarılır. 1945'te Sloan ve Kettering'i bir kanser enstitüsünü desteklemeye ikna etmesi, savaş yıllarındaki kimya ile sivil onkoloji arasındaki bağın kurumsal ayağıdır. Benim yorumum: Bari'nin asıl işlevi, bir fikri keşfetmek değil, o fikre inanan kurumların elini güçlendirmekti.
Sonrası bilinen yoldan ilerledi. Yale sonuçları 1946'da yayımlandı (115. gün). Alexander'ın raporu 1947'de çıktı. Mekloretamin 15 Mart 1949'da kanser için onaylandı; o kısım ayrı bir yazının konusu. Bu hikâyenin dersi ikiye ayrılıyor: aynı etken, biri planlı (Yale), biri plansız (Bari) iki sahnede aynı kan hücrelerine seçici baskıyı gösterdi; ama ikincisinin bedelini, adları çoğu zaman anılmayan yüzlerce yaralı ödedi.
Bari ve Türkiye
Bari baskını ile Türkiye'deki onkoloji tarihi arasında doğrulanmış bir bağ bulamadım; bu yüzden bağ kurmuyorum. Genel çıkarım şudur: kimyasal bir ajanın tıbba nasıl girdiğini anlatan bu tür hikâyeler, ülkelere ve hastanelere yıllar sonra, yayımlanmış literatür yoluyla ulaşır. Türkiye'ye ayrılan kısımda bu yolun izi kaynaklarla sürülecek.
1942'DEN 2020'YE
NELER DOĞRULANDI, NELER ÇELİŞİYOR
- Baskın saati: 19.20 (bir sağlık sitesi), 19.30 (US Naval Institute Proceedings 1967) ve 19.35 (Smithsonian) olarak veriliyor; süre "yaklaşık 20 dakika". Yazıda "yedi buçuk sularında" denildi.
- Gemi kaybı: 16 (Proceedings), 17 (Smithsonian ve History), 27-28 (HistoryNet ve NCI kitap kısmı) arasında değişiyor. Kesin sayı yazıya alınmadı. Askerî can kaybı için de "1.000'den fazla" ile "yaklaşık 2.000 asker ve sivil" arasında çelişkili ifadeler var.
- Hardal yaralısı ve yaşam kaybı: 617 yaralı, 83 kayıp (Proceedings; History "617'den fazla" der); 628 yaralı, ilk iki haftada 69 kayıp (bir sağlık sitesi). Kesin sayı bilinmiyor; hafif yaralananlar hastaneye başvurmamış olabilir. Yazıda sayılar verilmedi.
- Bomba tipi ve sayısı: 2.000 bomba, her biri 100 libre; bir kaynak M47A2, bir diğeri M41-A1 diyor. Kendi hesabım: 2.000 x 100 libre yaklaşık 100 kısa ton eder, ki bir kaynakta "yaklaşık 100 ton" olarak geçen yük budur.
- Alexander'ın raporları: İlk bulgular 11 Aralık, ön rapor 27 Aralık 1943 (Smithsonian); "Final Report" için tarih verilmiyor. Yayın künyesi Military Surgeon 1947;101:1-17 (bir kurumsal kaynakçadan); başka bir sayfa 417-421 diyor. İlk künyeyi aldım. Tam metni okumadım.
- Otopsi anlatıları: Bazı anlatılar otopsilerde lenf düğümlerinin "çözündüğünü" söyler; bir başka kaynakta otopsiden hiç söz edilmez. Yazıda yalnızca kan sayımı gözlemi yer aldı; otopsi ayrıntıları doğrulanamadı.
- Alexander'ın yaşı ve eğitimi: Bir kaynak 29 yaş ve kimyasal ajan eğitimi diyor; bir başka sayfa kardiyolog olduğunu söylüyor. İkincisini doğrulayamadığım için yazmadım.
- "Efsane" tartışması: HistoryNet yazarı (Daniel B. Moskowitz; yayın tarihi sayfada 2018 ve 2019 olarak çelişkili) Bari'nin kemoterapiyi başlattığı iddiasını reddeder; JD'yi 48 yaşında verir, oysa Yale'nin 2011 haberi 47 der (115. gün). Conant'ın kitabı ise alt başlığında olayı Kansere Savaş'ı "başlatan" felaket diye anar. Ben aradaki yolu seçtim: Bari bir kanıt katmanıdır, kökeni değil.
- Gizlilik ayrıntıları: Churchill'in inkârı, Eisenhower'ın tanıyı kabulü ve hasta dosyalarında hardal tanısının silinip yerine saldırıya işaret eden genel bir ifadenin yazılması, Conant'a dayanan popüler yayınlardan (Smithsonian, History). Churchill'in gerekçesi Alexander'ın kendi tahmini olarak aktarılıyor. Birincil belgeleri okumadım.
- Alexander'ın reddedilen önerileri: 1942'deki öneri ve savaş sonrası makalenin reddi, Conant'a atıf yapan bir NCI kitap kısmınden; kitabı okumadım.
- Atıf künyesi kapanışı: 115. günde sayfa aralığını doğrulanacak diye işaretlediğim Gilman ve Philips, Science 1946;103:409-436, PubMed'de bu aralıkla kayıtlı (PMID 17751251); aynı makalenin 409-15 diye geçen bir yinelenen kaydı da var.
- Kapsam dışı: Mekloretamin onayı (1949) ve evreleme dili ileride ayrı yazılarda ele alınacak.
Evrelemenin Dili
Bugün bir ilacın ilk izlerini aradık; bir hekimin "bu hasta ne kadar hasta?" sorusuna sayılarla cevap aradığını gördük. Yarın aynı soruyu kanserin kendisi için soruyoruz: bir hastalığın ne kadar yayılmış olduğunu hekimlerin ortak bir dille söyleyebilmesi nasıl mümkün oldu? Kimin, ne zaman, hangi kaygıyla başlattığını yazmadan önce kaynaklardan sınayacağım.
Yazarın notu: Bari'nin hikâyesi, kemoterapi tarihinin en çok süslenen sahnelerinden biri. Burada iki tuzaktan kaçınmaya çalıştım: olayı "kemoterapinin doğuşu" diye büyütmek ve onu tamamen değersiz saymak. Kaynaklarım çoğu zaman popüler ve ikincil; birincil raporu, yani Alexander'ın makalesini ve Conant'ın kitabını okumadım. Bu nedenle sayıların çoğu bilerek yazıya alınmadı, çelişkiler fact-check kutusunda açık.
Kaynaklar ve İleri Okuma
- Alexander SF. Medical report of the Bari Harbor mustard casualties. Military Surgeon 1947;101:1-17. (Künye bir kurumsal kaynakçadan alındı; tam metin okunmadı.)
- Conant J. The Great Secret: The Classified World War II Disaster that Launched the War on Cancer. New York: W. W. Norton, 2020. (Kitap okunmadı; içeriği ikincil yayınlar üzerinden aktarılıyor.)
- Moskowitz DB. HistoryNet çevrimiçi yazısı: hardal gazı ve kemoterapinin kökeni üzerine "efsane" tartışması (yayın yılı sayfada 2018 veya 2019).
- US Naval Institute Proceedings, Eylül 1967, "The Bari Incident" (çevrimiçi arşiv sayfası).
- Smithsonian Magazine, "Bombing and Breakthrough" (çevrimiçi yazı; Conant'ın çalışmasına dayanan anlatım).
- Mukherjee S. İmparatorluğun Kralı / The Emperor of All Maladies: A Biography of Cancer. New York: Scribner, 2010. (Bari ile ilgili kısım bu yazı için ayrıca doğrulanmadı.)
Bu yazı "365 Günde Kanser Tarihi" serisinin 116. günüdür ve 1943'teki Bari limanı olayını tarihî bir olay olarak anlatır. Tarihî-popüler bir anlatımdır; tanı ya da tedavi önerisi değildir. Kendi sağlığınız için hekiminize danışın. Kaynaklar doğrulanmıştır; yalnızca ikincil kaynağa dayanan ayrıntılar fact-check notlarında belirtilmiştir.
Bu yazı size yardımcı oldu mu?
Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardımcı olur.
