عصر درمان شخصی‌سازی‌شده سرطان واقعاً آغاز می‌شود
در این مقاله
پس از 2000، یکی از چشمگیرترین نوآوری‌های پزشکی، مفهوم درمان شخصی‌سازی‌شده است. اما این درمان چیست؟ علمی‌تخیلی است یا واقعیت؟ برای هر بیمار داروی جدیدی تولید می‌شود؟ درمان بر اساس ژنتیک تومور یعنی چه؟ در این نوشتار امکان درمان شخصی‌سازی‌شده و معنای آن را به‌تفصیل بررسی می‌کنیم.
درمان شخصی‌سازی‌شده سرطان چیست؟
درمان شخصی‌سازی‌شده سرطان رویکردی برای تعیین مناسب‌ترین روش درمان با در نظر گرفتن ویژگی‌های ژنتیکی، زیستی و شخصی هر بیمار است. این رویکرد از آزمایش‌های ژنتیکی و ژنومی نسل جدید برای شناخت ساختار پیچیده سرطان و شناسایی روش‌هایی با بهترین پاسخ درمانی بهره می‌برد.
آیا سرطان بیماری ژنتیکی است؟
سرطان، در سطح سلولی بیماری ژنتیکی است. از انباشت آسیب‌های ژنتیکی پدید می‌آید که موجب تکثیر مهارنشده سلول‌ها می‌شوند. اما ژنتیکی بودن سرطان به معنای ارثی بودن آن نیست. مواردی که از والدین به‌صورت ارثی منتقل می‌شوند فقط 10% کل سرطان‌ها را تشکیل می‌دهند. 90% باقی‌مانده از تغییرات ژنتیکی ایجادشده در طول زندگی ناشی می‌شوند. بنابراین استفاده از آزمایش ژنتیکی در سرطان بسیار مهم است.
آزمایش ژنتیکی چیست و چگونه انجام می‌شود؟
آزمایش‌های ژنتیکی، آزمایش‌های پزشکی برای شناسایی تغییرات ژنتیکی مشخص در DNA فرد هستند. این آزمایش‌ها روی بافت تومور و اخیراً نمونه خون یا بزاق انجام می‌شوند و بر شناسایی تغییرات یا جهش‌های DNA تمرکز دارند. امروزه هزاران نوع آزمایش ژنتیکی وجود دارد. از میان آن‌ها، توالی‌یابی نسل جدید (NGS), واکنش زنجیره‌ای پلیمراز (PCR) و بررسی‌های ایمنوهیستوشیمی پرکاربردترین روش‌ها هستند. این آزمایش‌ها در تشخیص و مدیریت بیماری‌های ژنتیکی نقش بزرگی دارند.
2 نوع اصلی آزمایش ژنتیکی در سرطان
آزمایش ژنتیکی در درمان سرطان دو هدف اصلی دارد:
- شناسایی تغییرات ژنتیکی سرطان‌زا در تومور: این آزمایش‌ها با یافتن تغییرات پراکنده، یعنی تغییراتی که از پدر و مادر منتقل نمی‌شوند، مناسب بودن داروهای هوشمند سرطان را بررسی می‌کنند. برای نمونه تغییرات ژن‌هایی مانند EGFR، ALK، HER2، NTRK و BRAF بررسی می‌شوند. این آزمایش‌ها ابتدا روی بافت تومور انجام می‌شوند؛ بااین‌حال امروزه انجام آن‌ها از خون نیز آغاز شده است.
- شناسایی تغییرات ژن‌های سرطان ارثی: در افراد دارای سابقه خانوادگی سرطان، با شناسایی تغییرات ژنی ارثی، مانند جهش‌های BRCA 1-2، خطر فردی و خانوادگی محاسبه می‌شود. این کار به تشخیص زودهنگام کمک می‌کند و مناسب بودن داروهای هدف‌گیرنده ژن‌های سرطان ارثی (مهارکننده‌های PARP) را ارزیابی می‌کند.
به‌سوی درمان شخصی‌سازی‌شده: چرا اکنون؟
درمان شخصی‌سازی‌شده سرطان در سال‌های اخیر مفهومی پربحث در دنیای علم شده است. این رویکرد نوآورانه در واقع طی 20 سال گذشته به کمک طرح‌های مهمی مانند پروژه ژنوم انسان و اطلس ژنوم سرطان بیش‌ازپیش در متون پزشکی مطرح شده است. اما اجرای واقعی و جامع آن تنها به‌تازگی امکان‌پذیر شده است. چرا اکنون؟
پیشرفت سریع فناوری ژنتیکی و ژنومی، تحولات بنیادی زیست‌شناسی مولکولی و نوآوری‌های زیست‌اطلاعاتی، عوامل اصلی ممکن‌کننده درمان شخصی‌سازی‌شده هستند. به‌ویژه آزمایش‌های مولکولی پیشرفته مانند توالی‌یابی نسل جدید (NGS) می‌توانند نمایه ژنتیکی سرطان را با جزئیات تحلیل کنند. ازاین‌رو ارائه مناسب‌ترین گزینه درمان برای هر بیمار آسان‌تر شده و رویکردهای دقیق‌تر و فردی‌تر در درمان سرطان به کار رفته‌اند.
آزمایش‌ها و رویکردهای مورد استفاده در درمان شخصی‌سازی‌شده سرطان
درمان شخصی‌سازی‌شده سرطان رویکردی مجهز به پیشرفته‌ترین فناوری‌های پزشکی نوین است. برخی آزمایش‌ها و روش‌های مهمی که این فرایند را ممکن می‌کنند عبارت‌اند از:
1. آزمایش‌های ژنومی برای درمان‌های هدفمند
شناخت ساختار ژنتیکی سرطان مهم‌ترین گام شخصی‌سازی راهبرد درمان است. این فرایند با شناسایی جهش‌های محرک سرطان آغاز می‌شود. با یافتن تغییرات ژنتیکی سرطان‌زا مشخص می‌شود بیماری ممکن است به کدام داروهای هوشمند پاسخ دهد. بار جهشی تومور (TMB) و بی‌ثباتی ریزماهواره (MSI) ، آزمایش‌هایی برای سنجش تراکم جهش‌ها و تغییرات ژنومی تومور هستند. این آزمایش‌ها در پیش‌بینی اثربخشی ایمنی‌درمانی نقش حیاتی دارند، زیرا مقدار و نوع تغییرات ژنتیکی تومور بر پاسخ بیمار به ایمنی‌درمانی اثر زیادی می‌گذارد.
2. آزمایش پنل سرطان ارثی
این آزمایش‌ها که برای شناسایی انواع خانوادگی سرطان به کار می‌روند، در تعیین عوامل خطر ارثی فرد نقش بزرگی دارند. به این ترتیب در افراد دارای سابقه خانوادگی سرطان می‌توان تشخیص زودهنگام و اقدامات پیشگیرانه را انجام داد.
3. آزمایش امتیاز عود
این آزمایش‌ها که خطر بازگشت بیماری پس از درمان سرطان را ارزیابی می‌کنند، آزمایش امضای ژنتیکی برای شناسایی افرادی هستند که واقعاً به شیمی‌درمانی، به‌ویژه پس از سرطان پستان اولیه، نیاز دارند. شناخته‌شده‌ترین آن‌ها Oncotype Dx است. این آزمایش‌ها با پیش‌بینی احتمال بازگشت سرطان، مدیریت مؤثرتر درمان را ممکن می‌کنند. برای بیماران با خطر عود بالا پس از درمان می‌توان اقدامات بیشتری در نظر گرفت و افراد کم‌خطر از شیمی‌درمانی غیرضروری دور می‌مانند.
4. آزمایش بیماری باقی‌مانده حداقلی (MRH)
آزمایش‌های بیماری باقی‌مانده حداقلی، با یافتن سلول‌های سرطانی باقی‌مانده پس از درمان، وجود این بیماری را آشکار می‌کنند. بدین‌ترتیب پاسخ بیمار به درمان دقیق‌تر ارزیابی می‌شود. آزمایش Signatera از Natera و آزمایش Reveal از Guardant در این گروه برجسته‌اند.
5. آزمایش تشخیص زودهنگام چندسرطانی (MCED)
تشخیص زودهنگام در درمان سرطان اهمیت حیاتی دارد. آزمایش‌های MCED (Multi-Cancer Early Detection)، انواع مختلف سرطان را در مرحله اولیه تشخیص می‌دهند و شروع سریع‌تر درمان را ممکن می‌کنند. این آزمایش‌ها معمولاً با نمونه ساده خون انجام می‌شوند و ردپاهای زیستی سرطان را جست‌وجو می‌کنند. نمونه در آزمایشگاه برای یافتن ناهنجاری نشانگرهایی مانند DNA یا پروتئین تحلیل می‌شود. اکنون هیچ آزمایش MCED تأیید FDA، سازمان غذا و داروی ایالات متحده، نگرفته، اما آزمایش آن‌ها در صدها هزار نفر در پژوهش‌های بالینی ادامه دارد. انتظار می‌رود در آینده از پربحث‌ترین موضوعات انکولوژی باشند.
6. آزمایش حساسیت به عوامل ضدسرطان
این آزمایش‌ها حساسیت سلول سرطانی به داروهای مشخص ضدسرطان را ارزیابی می‌کنند تا مؤثرترین داروها مشخص شوند. بافت تومور به‌دست‌آمده از نمونه‌برداری، درحالی‌که سلول‌ها هنوز زنده‌اند، در آزمایشگاه کشت و تکثیر می‌شود و سپس پاسخ آن به داروهای مختلف سرطان سنجیده می‌شود. بدین‌ترتیب مناسب‌ترین داروها و ترکیب‌ها برای بیمار تعیین می‌شوند.
7. آزمایش‌های فارماکوژنتیک
این آزمایش‌ها با پیش‌بینی عوارض و اثربخشی دارو بر پایه ویژگی ژنتیکی بیمار، درباره عوارض شیمی‌درمانی‌های بسیار رایج مانند 5FU و ایرینوتکان اطلاعات می‌دهند. به این ترتیب انتخاب داروهای مورد استفاده در فرایند درمان را راهنمایی می‌کنند.
8. آزمایش میکروبیوم
این آزمایش‌ها اثر میکروارگانیسم‌های بدن بر درمان سرطان را بررسی می‌کنند و در روند درمان نقش مهمی دارند. تعادل میکروبیوم، می‌تواند بر پاسخ بیمار به درمان اثر بگذارد.
9. امتیاز خطر چندژنی (PRS)
این امتیازهای خطر چندژنی، اثر ترکیبی عوامل ژنتیکی متعدد را محاسبه و خطر سرطان فرد را تعیین می‌کنند. این کار با ساخت نمایه خطر شخصی بیمار به انجام اقدامات پیشگیرانه کمک می‌کند.
10. آزمایش‌های رادیوژنومی
برای تعیین حساسیت ژنتیکی به پرتودرمانی و دارودرمانی، آزمایش‌های رادیوژنومی، در برنامه‌ریزی درمان به کار می‌روند. با پیش‌بینی پاسخ بیمار به پرتودرمانی و برخی داروها، مناسب‌ترین راهبردهای درمانی را مشخص می‌کنند.
داروهای شخصی‌سازی‌شده سرطان و داروهای زنده
بُعد مهم دیگر درمان شخصی‌سازی‌شده سرطان، داروهای ویژه‌ای است که بر پایه نمایه ژنتیکی بیمار و ویژگی‌های زیستی تومور توسعه می‌یابند. از برجسته‌ترین پیشرفت‌ها، درمان سلول CAR T، درمان TIL یا لنفوسیت نفوذکننده به تومور و واکسن‌های سرطان mRNA هستند.
درمان سلول CAR T
درمان سلول CAR T نوعی ایمنی‌درمانی است که با بازبرنامه‌ریزی ژنتیکی سلول‌های T خود بیمار، آن‌ها را قادر به شناسایی و نابودی سلول سرطانی می‌کند. این درمان، به‌ویژه در بسیاری از لوسمی‌ها و لنفوم‌ها نتایج مؤثر نشان داده، تأیید FDA گرفته و رویکردی شخصی‌سازی‌شده ارائه می‌دهد.
درمان TIL، لنفوسیت نفوذکننده به تومور
درمان TIL داروی زنده دیگری است که استفاده از آن برای برخی سرطان‌ها مانند ملانومای تهاجمی پوست آغاز شده است. در این روش سلول‌های T جداشده از بافت تومور در آزمایشگاه تکثیر و به بیمار بازگردانده می‌شوند. آن‌ها با حمله به سلول سرطانی به مهار بیماری کمک می‌کنند. درمان TIL در فوریه 2024 به‌عنوان نخستین داروی زنده تأییدشده برای درمان ملانوما تاریخ‌ساز شد.
واکسن‌های سرطان mRNA
فناوری mRNA که جهان آن را با همه‌گیری COVID-19 شناخت و با دانشمندان ترک، Uğur Şahin و Özlem Türeci، پیوندی نزدیک یافته است، در درمان سرطان نیز ظرفیت بزرگی دارد. واکسن‌های سرطان mRNA، با تولید پروتئین‌های ویژه تومور، دستگاه ایمنی را علیه سلول سرطانی به حرکت درمی‌آورند. هدفشان توقف پیشرفت بیماری با هدف‌گیری سلول‌های سرطانی است و میان گزینه‌های درمان شخصی‌سازی‌شده جایگاه مهمی دارند.
این درمان‌های نوآورانه می‌خواهند مرزهای درمان شخصی‌سازی‌شده سرطان را گسترش دهند، کیفیت زندگی بیماران را افزایش و روند درمان را مؤثرتر کنند.
به‌سوی درمان شخصی‌سازی‌شده سرطان؛ چشم‌انداز آینده
درمان شخصی‌سازی‌شده سرطان به آزمایش ژنتیکی محدود نمی‌شود و رویکردی جامع شامل عوامل زیستی و شخصی را هم در بر می‌گیرد. هدف آن افزایش موفقیت درمان و بهبود کیفیت زندگی با عوارض کمتر است. استفاده از آزمایش‌های ژنتیکی با فناوری‌های جامع و گوناگون در سرطان، فرایند درمان را شخصی می‌کند و مناسب‌ترین روش‌ها را به بیماران ارائه می‌دهد.
انتظار می‌رود در آینده با توسعه و گسترش بیشتر این روش‌ها، درمان شخصی‌سازی‌شده سرطان به رویه استاندارد تبدیل شود.
آیا این مقاله برای شما مفید بود؟
بازخورد شما به بهبود محتوای ما کمک می‌کند.
نظرهای خوانندگان
نظر خود را بنویسید
نام و دیدگاه شما فقط پس از تأیید مدیر منتشر می‌شود. نشانی ایمیل شما هرگز به بازدیدکنندگان نمایش داده نمی‌شود.
اولین نظر را شما بنویسید.