مننژیوم چیست؟ علائم و درمان آن چگونه است؟

مننژیوم نوعی سرطان است که میان جمجمه و مغز یا میان ستون فقرات و نخاع آغاز می‌شود؛ یعنی سرطان پردهٔ پوشانندهٔ دستگاه عصبی مرکزی است. تومورهای مغزی نیز در گروه سرطان‌های دستگاه عصبی مرکزی قرار می‌گیرند و مننژیوم شایع‌ترین نوع این سرطان‌هاست. وضعیت فرد دارای مننژیوم به عوامل فراوانی، از جمله اندازهٔ تومور بستگی دارد. درمان معمولاً شامل برداشتن تومور با جراحی است. هنگامی که جراحی گزینه‌ای نباشد، رویکردهای دیگری مانند شیمی‌درمانی ممکن است کمک‌کننده باشند.

مننژیوم چیست؟

مننژیوم نوعی سرطان مغز یا نخاع در مننژهاست. مننژها پرده‌ای سه‌لایه‌اند که مغز و نخاع را احاطه می‌کنند. این لایه‌ها «dura mater», «arachnoid mater» و «pia mater» نام دارند. مننژیوم شایع‌ترین نوع سرطان اولیهٔ مغز است. اینکه سرطان مغز «اولیه» باشد، یعنی منشأ سرطان خود مغز است. مننژیوم‌ها در امتداد dura mater، بیرونی‌ترین لایهٔ مننژها، رشد می‌کنند.

سلول‌های پیرامون dura mater، سلول‌های مننژیال نام دارند. با جهش این سلول‌ها، کد ژنتیکی‌شان تغییر می‌کند و این بر عملکردشان اثر می‌گذارد. در نتیجه، به سلول‌های سرطانی تبدیل می‌شوند. مواجهه با پرتو، به‌ویژه در کودکی، تنها عامل محیطی شناخته‌شده برای مننژیوم است. نوروفیبروماتوز نوع 2 یک بیماری ژنتیکی است و افرادی که با آن زندگی می‌کنند نیز خطر بیشتری برای ایجاد مننژیوم دارند.

انواع مننژیوم چیست؟

برخی انواع مننژیوم آهسته رشد می‌کنند و گسترش نمی‌یابند، اما برخی به‌سرعت منتشر می‌شوند و خطرناک‌ترند.

مننژیوم‌ها سه نوع یا درجه دارند و بر اساس ویژگی‌های زیر ارزیابی می‌شوند:

• محل تومور
• شکل تومور
• میزان گسترش
• یافته‌های ژنتیکی
• سن فرد
• مقدار تومور باقی‌مانده پس از جراحی

بر اساس عوامل بالا، به تومور درجه‌ای از 1 تا 3 داده می‌شود:

• مننژیوم‌های درجهٔ اول: این تومورهای کم‌درجه خوش‌خیم‌اند و شایع‌ترین نوع مننژیوم هستند. در مننژیوم درجهٔ اول، سلول‌های تومور آهسته رشد می‌کنند.
• مننژیوم‌های درجهٔ دوم: این تومور با درجهٔ متوسط، ظاهری «آتیپیک» دارد که به معنی تهاجمی‌تر بودن آن است. این درجه یعنی احتمال بازگشت تومور پس از برداشتن با جراحی بیشتر است. زیرگروه‌های آن شامل مننژیوم‌های کوروئید و سلول روشن هستند.
• مننژیوم‌های درجهٔ سوم: در مقایسه با سلول‌های سالم مننژیوم، ظاهر آتیپیک‌تری دارند. این وضعیت به‌عنوان نمای «آناپلاستیک» ارزیابی می‌شود و بدخیم (سرطانی) است. یعنی تومورها به‌سرعت رشد می‌کنند. زیرگروه‌ها شامل مننژیوم‌های پاپیلری و رابدوئید هستند.

در زیر، آمار مننژیوم در آمریکا دیده می‌شود:

آیا مننژیوم‌های آتیپیک و آناپلاستیک گسترش می‌یابند؟

مننژیوم‌های درجهٔ دوم (آتیپیک) و درجهٔ سوم (آناپلاستیک)، اغلب از راه مایع پیرامون مغز که مایع مغزی‌نخاعی نام دارد، منتشر می‌شوند. مننژیوم‌های درجهٔ دوم می‌توانند از مننژهای پیرامون مغز و بافت استخوانی، متاستاز بدهند. مننژیوم‌های درجهٔ سوم نیز ممکن است به مغز و سایر اندام‌ها گسترش یابند.

مؤسسهٔ ملی سرطان آمریکا گزارش می‌کند مننژیوم در زنان شایع‌تر است، اما درجات بالاتر آن بیشتر در مردان رخ می‌دهد. همچنین بیشترین شیوع در افراد سیاه‌پوست و افراد 60 ساله و بالاتر است.

علائم و نشانه‌های مننژیوم

علائم مننژیوم به محل آن بستگی دارد. به‌طور کلی، علائم مننژیوم عبارت‌اند از:

• سردردی که صبح‌ها شدیدتر است
• تغییرات بینایی
• کاهش شنوایی
• ازدست‌دادن بویایی
• گیجی
• حملات تشنجی

برخی افراد دارای مننژیوم ممکن است هیچ علامتی نداشته باشند؛ بنابراین برای تشخیص، تصویربرداری مغز و نخاع لازم است.

مننژیوم چگونه تشخیص داده می‌شود؟

بعضی افراد دارای مننژیوم هیچ علامتی ندارند، اما برخی دچار مشکلات عصبی و سردرد می‌شوند. ازاین‌رو ابتدا سابقهٔ پزشکی بیمار بررسی می‌شود و هر علامت موجود ارزیابی می‌شود.

سپس ممکن است به MRI (تصویربرداری تشدید مغناطیسی) و CT (سی‌تی‌اسکن) نیاز باشد. MRI با مادهٔ حاجب که از راه تزریق مایع ویژه به ورید انجام می‌شود، روش ترجیحی‌تری است. در این روش، هر تومور در تصویر روشن و برجسته‌تر دیده می‌شود.

هنگام شک به مننژیوم، می‌توان از روشی برای تصویربرداری استفاده کرد که نشان می‌دهد سلول‌های سرطانی به دیگر بخش‌های مغز یا اندام‌های دیگر گسترش یافته‌اند یا نه، یعنی طیف‌سنجی MRI نیز بهره گرفت.

آنژیوگرافی تفریق دیجیتال روش تصویربرداری دیگری است که ممکن است کمک کند. این روش نشان می‌دهد کدام رگ‌های خونی مننژیوم را تغذیه می‌کنند.

شکل: تصویر MRI یک مننژیوم در مغز.

پیش از تشخیص، ممکن است قطعه‌ای از بافت غیرطبیعی برداشته شود تا نوروپاتولوژیست سلول‌های سرطانی را آزمایش کند. این کار سپس به تعیین اینکه تومور مننژیوم است یا نوع دیگری از سرطان، و نیز ارزیابی درجهٔ تومور کمک می‌کند.

- موضوع مرتبط: سرطان چگونه تشخیص داده می‌شود؟

مننژیوم چگونه درمان می‌شود؟

مؤثرترین رویکرد درمان سرطان به ویژگی‌های تومور و عوامل فردی بستگی دارد. افراد دارای تومور کوچکِ بدون علامت ممکن است به درمان نیاز نداشته باشند. در این حالت، باید سالی یک یا دو بار بررسی شود که تومور تغییر کرده است یا نه و آیا همچنان باعث علامت می‌شود یا نه.

- موضوع مرتبط: درمان فردمحور یا داروی هوشمند در سرطان چیست؟ چگونه و چه زمانی باید به کار رود؟

اگر مننژیوم باعث علامت باشد، معمولاً نخستین درمان انتخابی، برداشتن تومور با جراحی است. این موضوع دربارهٔ هر مننژیوم با رشد سریع نیز صدق می‌کند. پس از جراحی، برای پیشگیری از بازگشت سرطان ممکن است درمان‌های تکمیلی زیر توصیه شوند:

• درمان با پرتو (رادیوتراپی)
• شیمی‌درمانی
• ایمنی‌درمانی
• درمان هدفمند

اگر بیمار وارد کارآزمایی بالینی شود، ممکن است برای مننژیوم، درمان اختصاصی و هدفمند و ایمنی‌درمانی دریافت کند. بااین‌حال پژوهشگران هنوز نقش شیمی‌درمانی، ایمنی‌درمانی و درمان هدفمند را در این نوع سرطان بررسی می‌کنند. درحالی‌که درمان‌های دارویی مننژیوم هنوز آزمایشی‌اند، برخی از آن‌ها در کارآزمایی‌های بالینیِ سایر سرطان‌ها نتایج امیدبخشی داشته‌اند.

اگر تومور خوش‌خیم درمان نشود چه می‌شود؟

اگر مننژیوم زود تشخیص داده شود و علامتی ایجاد نکند، ممکن است درمان فوری لازم نباشد. در این حالت، تومور خوش‌خیم باید منظم پیگیری شود و اگر رشد کند یا گسترش یابد، گزینه‌های درمان ارائه شوند.

اگر تومور فرد با جراحی به‌طور موفق برداشته شود، احتمال بقای 5 سالهٔ او %90 است. بااین‌حال، به‌ویژه در درجات بالاتر تومور، سرطان ممکن است بازگردد. درمان مننژیوم‌های با درجهٔ بالاتر دشوارتر است و میزان بقای افراد دارای این نوع سرطان پایین‌تر است. پرتودرمانی پس از جراحی می‌تواند به بهبود میزان بقا کمک کند و احتمال رشد دوباره و گسترش سرطان را کاهش دهد.

میزان بقا در مننژیوم

میزان بقا با درجهٔ مننژیوم متفاوت است. افراد دارای تومور درجهٔ اول بالاترین میزان بقا را دارند. در افراد دارای مننژیوم درجهٔ دوم یا سوم، میزان بقای 5 ساله نزدیک به %64 است. باید به یاد داشت همهٔ میزان‌های بقا بر میانگین داده‌های گذشته استوارند و پیشرفت‌های تازهٔ تشخیص و درمان را در نظر نمی‌گیرند.

علاوه بر این، عوامل گوناگون دیگری نیز ممکن است بر سیر بیماری فرد اثر بگذارند:

• نوع تومور
• محل تومور
• سایر ویژگی‌های سرطان
• سن فرد
• وضعیت سلامت عمومی فرد
• پاسخ‌ها به درمان

خلاصه

مننژیوم نوعی سرطان است که در مننژها، یعنی سه لایهٔ پرده‌ای پیرامون مغز و نخاع، ایجاد می‌شود. مننژیوم درجهٔ اول ممکن است به درمان نیاز نداشته باشد. در عوض، باید تومور و وضعیت سلامت عمومی فرد سالی یک یا دو بار بررسی شوند.

هنگامی که درمان لازم و امکان‌پذیر باشد، می‌توان تومور را با جراحی برداشت. برخی افراد دارای تومور با درجهٔ بالاتر ممکن است برای پیشگیری از بازگشت و گسترش سرطان به درمان تکمیلی نیاز داشته باشند.

موضوعات مرتبط:

- یکی از تازه‌ترین دستاوردهای کشف دارو؛ کونژوگه‌های پادتن هدفمند و شیمی‌درمانی

- پیشرفت‌های تازهٔ نانوفناوری در درمان سرطان