როგორ ხდება კიბოს პრეპარატების აღმოჩენა და დამტკიცება?
ამ სტატიაში
კიბოს წამლების აღმოჩენისა და დამტკიცების პროცესებს ათწლეულები სჭირდება. ამ რთულ გზაზე მეცნიერთა და ფარმაცევტული კომპანიების წარმატების ისტორიები წარუმატებლობის ისტორიებზე გაცილებით ნაკლებია. როგორ აღმოაჩენენ და ამტკიცებენ კიბოს ახალ წამალს? რატომ არის წამლის აღმოჩენის პროცესი ასეთი რთული?
ახალი წამლების დამტკიცების საკითხში მსოფლიოში ყველა ქვეყნის მიერ თვალყურდევნებული დაწესებულებაა აშშ-ის სურსათისა და წამლების ადმინისტრაცია(FDA). FDA არეგულირებს მრავალ სამომხმარებლო პროდუქტს, მათ შორის წამლებს, სამედიცინო მოწყობილობებს, ვაქცინებს, სისხლის პროდუქტებს, ბიოლოგიურ აგენტებს, ცხოველურ და ვეტერინარულ პროდუქტებს, კოსმეტიკას, თამბაქოს პროდუქტებს, გამოსხივების გამომყოფ პროდუქტებსა და საკვებს.
FDA-მ 2018 წელს ონკოლოგიისთვის 47 ახალი პრეპარატი დაამტკიცა, ხოლო 2019 წელს ამ დრომდე 20 ახალი დამტკიცება განხორციელდა.
წამლის შემუშავების გზა
მიუხედავად სხვადასხვა ტიპის პროდუქტისთვის განსხვავებული მარეგულირებელი გზებისა, ონკოლოგიური პრეპარატების უმეტესობა შემუშავების მსგავს ზოგად გზას გადის. ტრადიციული შემუშავება დაახლოებით 15 წელი შეიძლება გაგრძელდეს, თუმცა ფარმაცევტული ინდუსტრია და FDA ამ დროის შესამცირებლად მუშაობენ.
ზოგადად, წამლის შემუშავება ხანგრძლივია, რადგან პოტენციური ახალი პრეპარატი ჯერ უნდა გამოვლინდეს და შემდეგ პრეკლინიკურ და კლინიკურ კვლევებშიშეფასდეს. პოტენციური ახალი პრეპარატის აღმოჩენა რამდენიმე განსხვავებული გზით შეიძლება მოხდეს. მკვლევრებმა შეიძლება ახალი წამალი გამოავლინონ ლაბორატორიაში უამრავი ნაერთის გამოცდით, რათა შეაფასონ ისეთი სასარგებლო ეფექტები, როგორიცაა კიბოს უჯრედების ზრდის შეჩერება ან მათი განადგურება.
კიბოს წამლის შემუშავების 3 განსხვავებული მიმართულება:
- ზოგჯერ კიბოს ბიოლოგიაში ახალი აღმოჩენა იწვევს კიბოს ზრდის გზებზე მიმართული ნაერთის შემუშავებას — გონივრული წამლის დიზაინისგზით.
- ზოგჯერ აღმოჩნდება, რომ არსებულ პრეპარატებს კიბოს სხვა ტიპების წინააღმდეგაც სასარგებლო ეფექტი აქვთ.
- ბოლოს, ახალმა ტექნოლოგიებმა ან/და ფორმულაციის დიზაინმა შეიძლება შეცვალოს სხეულში კიბოს უჯრედებამდე წამლის მიღწევის გზა; ამგვარად, მანამდე არასაკმარისი მოქმედების მქონე კიბოს საწინააღმდეგო აგენტი ახალი ნაერთის ფორმით უფრო ეფექტიანი გახდეს (მაგალითად, ნანოტექნოლოგიური გადაწყვეტილებები).
საწყისი გამოცდის შემდეგ ნებისმიერი იმედისმომცემი ნაერთი — პოტენციური კიბოს საწინააღმდეგო აგენტი — ლაბორატორიაში უფრო ღრმად შეისწავლება. ნაერთის შეყვანის საუკეთესო გზისა და დოზის, მოქმედების მექანიზმების, სხეულის მიერ შეწოვისა და მეტაბოლიზმის, სხვა წამლებთან ურთიერთქმედებისა და ეფექტიანობის შესადარებლად კიბოს უჯრედებისა და ცხოველების გამოყენებით ტარდება პრეკლინიკური (კლინიკამდელი) კვლევები. დოზირებისა და ტოქსიკურობის (გვერდითი მოვლენების) შესახებ დეტალური ინფორმაციის მისაღებად ხშირად ცხოველურ კვლევებს იყენებენ.
ფაზური კვლევები
თუ კლინიკამდელი კვლევების შედეგები იმედისმომცემია, ადამიანებზე კვლევებს იწყებენ და წამყვანი ნაერთი კლინიკურ გამოცდაში გადადის. ეს პროცესი კლინიკური კვლევის რამდენიმე ფაზას მოიცავს: ფაზა 1, ფაზა 2, ფაზა 3 და ზოგჯერ ფაზა 4 (შეიძლება დამტკიცების შემდგომ ეტაპსაც ეწოდოს). კლინიკური კვლევები ყურადღებით იგეგმება, რათა კონკრეტული დაავადების ტიპისთვის ნაერთის შესახებ კონკრეტულ საკვლევ კითხვებს უპასუხოს.
- ფაზა 1 კვლევები მცირეა და ჩვეულებრივ მოიცავს დაახლოებით 20-დან 100-მდე ჯანმრთელ მოხალისეს ან შესასწავლი სამიზნე კიბოს მქონე პაციენტს. ფაზა 1-ის მიზანია უსაფრთხო დოზირების განსაზღვრა; ზოგჯერ ნაერთის ეფექტიანობაც ფასდება. ფაზა 1 კლინიკურ კვლევაში შესული პრეპარატების დაახლოებით % 60 ფაზა 2-ზე გადადის.
- ფაზა 2 კვლევებში კიბოს განსაზღვრული ტიპების მქონე ასობით პაციენტი მოწმდება, რათა შეფასდეს ნაერთის კიბოს საწინააღმდეგო მოქმედება და გვერდითი მოვლენები. ფაზა 2 კვლევები რამდენიმე თვიდან 2 წლამდე შეიძლება გაგრძელდეს და ჩვეულებრივ არ აქვს საკონტროლო ან პლაცებოს ჯგუფი. ფაზა 2-ში შესული პრეპარატების დაახლოებით ერთი მესამედი 3. ეტაპზე გადავა.
- ფაზა 3 კლინიკური კვლევები უფრო ხანგრძლივია და შეიძლება კიბოს კონკრეტული ტიპის მქონე რამდენიმე ასეულიდან რამდენიმე ათასამდე პაციენტს მოიცავდეს. ფაზა 3 კვლევების მიზანია წამლის უსაფრთხოებისა და ეფექტიანობის შეფასება ადამიანთა უფრო დიდ ჯგუფში და, ჩვეულებრივ, ისინი FDA-სთვის განაცხადის წარდგენისას გამოიყენება.
როგორც ზემოთ მოცემულ სურათზეც ჩანს, პრეკლინიკური გამოცდების (ლაბორატორიული და ცხოველური კვლევების) გამვლელი, იმედისმომცემად მიჩნეული აგენტის ადამიანებში გამოყენების ალბათობა %10-ზე ნაკლებია. დღეს კურკუმინი (კურკუმა), მაღალი დოზის C ვიტამინი, კანაფის ზეთი, ფითრის მსგავსი ფიტოთერაპიული (მცენარეული სამკურნალო) პროდუქტის სახით გაყიდული დანამატების თითქმის ყველა წარმომადგენელმა თავი მხოლოდ პრეკლინიკურ კვლევებში გამოიჩინა; ადამიანებზე კლინიკური კვლევის ეტაპებზე ისინი შეჩერდა და წამლად გამოსაყენებლად საკმარისად ეფექტიანი არ აღმოჩნდა.
ფაზა 3 კვლევები ისტორიულად მნიშვნელოვან კვლევებად მიიჩნევა, რადგან FDA-სგან გამოყენების დამტკიცების მოთხოვნისთვის მტკიცებულებას იძლევა; ეს ეფექტიანობის კვლევებია, რომლებიც კონკრეტულ დაავადებაში პრეპარატის დამტკიცებას ამყარებს.
FDA-ს მიერ დამტკიცების შემთხვევაში ზოგი პრეპარატი 4. ფაზის გამოცდას აგრძელებს. აქ პროდუქტის გამოყენების შემდეგ მისი ხანგრძლივი ეფექტები კონტროლდება.
FDA-ს დამტკიცების პროცესი
როცა პრეკლინიკური და კლინიკური კვლევების შედეგები აჩვენებს, რომ პოტენციური ახალი პრეპარატი უსაფრთხო და ეფექტიანია, ფარმაცევტული კომპანია FDA-ს წარუდგენს NDA-ს (new drug application, ახალი პრეპარატის განაცხადი). განაცხადი მოიცავს ყველა პრეკლინიკურ და კლინიკურ მონაცემს, შემოთავაზებულ ინსტრუქციას (ეტიკეტის ინფორმაციას), გამოყენების მითითებებს, პატენტურ ინფორმაციას, უსაფრთხოების განახლებებსა და ბოროტად გამოყენების პოტენციალს. მიღების შემდეგ FDA წყვეტს, არის თუ არა განაცხადი სრული. არასრული განაცხადები არ რეგისტრირდება და არ განიხილება. სრული განაცხადები უნდა განიხილონ და FDA-მ გადაწყვეტილება 6-დან 10 თვემდე პერიოდში უნდა მიიღოს.
NDA-ს განხილვისას FDA-ს შემფასებელი გუნდის წევრები განსხვავებული მახასიათებლების მქონე განყოფილებებს სწავლობენ. გუნდი განაცხადს აფასებს მონაცემთა ხარისხის, აგრეთვე წარმოების, მანიპულაციისა თუ მონაცემთა შენახვის თვალსაზრისით. მონაცემთა ინტერპრეტაციის შემდეგ შემფასებელი გუნდი პოტენციური ახალი პრეპარატის დამტკიცება-არდამტკიცებაზე რეკომენდაციას იძლევა, საბოლოო გადაწყვეტილებას კი FDA-ს მაღალი თანამდებობის პირი იღებს.
თუ NDA საკმარის ინფორმაციას არ შეიცავს ან დამატებითი კითხვები ჩნდება, FDA-მ შეიძლება საკონსულტაციო კომიტეტი მოიწვიოს. ის გარე ექსპერტებისგან შედგება, რომლებიც განაცხადს განიხილავენ და FDA-ს რჩევებს აძლევენ. საბოლოო გადაწყვეტილებისას FDA-მ შეიძლება საკონსულტაციო ჯგუფის რეკომენდაციები გაითვალისწინოს.
წამლის დამტკიცების პროცესის დაჩქარების მცდელობები
რადგან პრეპარატის შემუშავება შეიძლება ხანგრძლივი იყოს და ახალი, უსაფრთხო და ეფექტიანი წამლები ძალიან საჭიროა, FDA-ს აქვს რამდენიმე ვარიანტი, რომლითაც პრეპარატის დამტკიცება შეიძლება დააჩქაროს.
მათ შორისაა:
- Fast-track designation (სწრაფი გზა),
- Breakthrough therapy designation (გარღვევის მომტანი თერაპია),
- Accelerated approval pathway (დაჩქარებული დამტკიცების გზა) და
- Priority review designation (პრიორიტეტული განხილვა).
სწრაფი დამტკიცების ყველა ეს ვარიანტი შემუშავების ან/და FDA-ს განხილვის დროის შესამცირებლადაა შექმნილი და ჩვეულებრივ განკუთვნილია ნაერთებისთვის, რომლებიც პრეკლინიკურ ან/და ადრეულ კლინიკურ გამოცდებში დიდ იმედს იძლევა. ეს დამატებითი გზები განსაკუთრებით ხშირად გამოიყენება ონკოლოგიაში, რადგან კიბო სიცოცხლისთვის საშიში დაავადებაა და განსაკუთრებით მეტასტაზური დაავადების დროს ახალი მკურნალობების დიდი დაუკმაყოფილებელი საჭიროება არსებობს.
დაჩქარებული გზით პრეპარატის დამტკიცებისას FDA ითხოვს შემდგომ კლინიკურ კვლევას ეფექტიანობისა და უსაფრთხოების დასადასტურებლად.
ჩვენების გარეთ გამოყენების ცნება
პრეპარატის დამტკიცების შემდეგ ფარმაცევტულ კომპანიას მისი მარკეტინგი დამტკიცებული ჩვენებისთვის/დაავადებისთვის შეუძლია. როცა კომპანია წარმოებისა და მიწოდებისთვის მზადაა, ექიმებს მისი გამოწერა შეუძლიათ. წამლის რეკლამას FDA არეგულირებს და ყველა რეკლამა მხოლოდ დამტკიცებულ ჩვენებას უნდა ეხებოდეს და ზუსტი იყოს ეფექტიანობისა და შესაძლო გვერდითი მოვლენების შესახებ.
ეტიკეტზე მითითებული ჩვენებების/დაავადებების მიხედვით გამოყენებული წამლები „on-label“ (ჩვენების შესაბამისად) გამოყენებად ითვლება. თუმცა ზოგჯერ წამლები „off label“ (ჩვენების გარეთ) გამოწერის პრაქტიკით გამოიყენება იმ დაავადებებისთვის, რომლებიც ეტიკეტზე ჩამოთვლილი არ არის. კონკრეტული ჩვენებისთვის პრეპარატი იმიტომ მტკიცდება, რომ FDA-მ ამ ჩვენების სამეცნიერო მონაცემები განიხილა. ეტიკეტის ფარგლებს გარეთ გამოსაყენებლად, ჩვეულებრივ, საკმარისი მონაცემი არ არსებობს. თუმცა წამლის შესახებ გარკვეული ინფორმაცია, მაგალითად მოქმედების მექანიზმი, შეიძლება მიუთითებდეს, რომ ჩვენების გარეთ გამოყენება ეფექტიანი მიდგომა იყოს. ზოგ შემთხვევაში საერთაშორისო კლინიკური პრაქტიკის გაიდლაინები FDA-ს დამტკიცების გარეშეც ურჩევს პრეპარატის ჩვენების გარეთ გამოყენებას, რადგან გამოქვეყნებული წინასწარი კვლევები შესაძლო სარგებელს აჩვენებს.
რამდენად გავრცელებულია ონკოლოგიაში ჩვენების გარეთ გამოყენება?
ქიმიოთერაპიის ჩვენების გარეთ გამოყენება პაციენტების %13-დან %71-მდე და სამიზნე გონივრული პრეპარატების % 62-შია ნავარაუდევი. მიუხედავად იმისა, რომ ჩვენების გარეთ წამლები მთელ ონკოლოგიაში გამოიყენება, უფრო ხშირია მეტასტაზური დაავადების მქონე პირებში, პალიატიური მოვლის მიმღებებში და ძუძუს, პანკრეასის, თავისა და კისრის ან საკვერცხის კიბოს მქონე პაციენტებში.
პაციენტებს ასევე კლინიკურ კვლევებში მონაწილეობით შეუძლიათ იმ პრეპარატებით მკურნალობა, რომლებიც FDA-ს ჯერ არ დაუმტკიცებია. გარდა ამისა, FDA-ს აქვს ახალი პროგრამა ექსპერიმენტულ წამლებზე წვდომისთვის. 2018 წლის მაისში აშშ-ის მთავრობამ მიიღო „ცდის უფლების“ კანონი (right-to-try, RTT). ის კლინიკურ კვლევებში ვერ მონაწილე პაციენტებს, ყველა სხვა სამკურნალო შესაძლებლობის გამოცდის შემდეგ, კვლევითი წამლების კლინიკური კვლევის გარემოს გარეთ გამოყენების უფლებას აძლევს. პაციენტებს უფლება აქვთ ექიმებს ექსპერიმენტულ წამლებზე ჰკითხონ, თუმცა ექიმები ვალდებული არ არიან ამ წამლებზე წვდომაში დაეხმარონ. ასევე არ არსებობს გარანტია, რომ კომპანია წამლის მოთხოვნას დაამტკიცებს ან დამზღვევი ამ კვლევითი მკურნალობის ხარჯს დაფარავს. ჩვენს ქვეყანაში უკვე მრავალი კლინიკური კვლევაც მიმდინარეობს. 2019 წლის ივლისის მდგომარეობით, ჩვენს ქვეყანაში კიბოს სფეროში აქტიურად მიმდინარეობს 649 კლინიკური კვლევა . მსოფლიოში კი კიბოს სფეროში 60,681 კლინიკური კვლევაა.
კლინიკური კვლევები ქვეყნის ჯანმრთელობისა და მომავლისთვის ერთ-ერთი ყველაზე ღირებული ინვესტიციაა. განვითარებული ქვეყნები მათ ტყუილად არ ანიჭებენ დიდ მნიშვნელობას და არ გამოყოფენ უზარმაზარ თანხებს. ჩვენს ქვეყანაში კლინიკური კვლევების კულტურის სიახლის ან მათზე მიუწვდომლობის პრობლემის გადაჭრის საუკეთესო გზაა მოსახლეობის განათლებით იმ ცრურწმენის დაძლევა, თითქოს „ადამიანებზე ექსპერიმენტებს ატარებენ“, პაციენტების შესაბამისობის მიხედვით კვლევებზე მიმართვა ან ჰუმანური ადრეული წვდომის პროგრამებით სარგებლობა. ასე გადავდგამთ ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს ნაბიჯს, რომ ჩვენმა პაციენტებმა მთელ მსოფლიოსთან ერთად მიიღონ სწორი სამკურნალო შესაძლებლობები.
წყაროები
2. Dhingra K. Oncology 2020: a drug development and approval paradigm. Ann Oncol. 2015;26:2347-2350.
3. US Food and Drug Administration. The drug development process: step 1: discovery and development. Reviewed January 4, 2018. Accessed July 8, 2019.
4. US Food and Drug Administration. The drug development process: step 2: preclinical research. Reviewed January 4, 2018. Accessed July 8, 2019.
5. US Food and Drug Administration. The drug development process: step 3: clinical research. Reviewed January 4, 2018. Accessed July 8, 2019.
6. U.S. Food and Drug Administration. The Drug Development Process: step 4: FDA Drug Review. Reviewed January 4, 2018. www.fda.gov/patients/drug-development-process/step-4-fda-drug-review. Accessed July 8, 2019.
7. Sherman RE, Li J, Shapley S, Robb M, Woodcock J. Expediting drug development — the FDA’s new “breakthrough therapy” designation. N Engl J Med. 2013;369:1877-1880.
8. Naci H, Smalley KR, Kesselheim AS. Characteristics of preapproval and postapproval studies for drugs granted accelerated approval by the US Food and Drug Administration. JAMA. 2017;318:626-636.
9. US Food and Drug Administration. The drug development process: step 5: FDA post-marketing drug safety monitoring. Reviewed January 4, 2018. Accessed July 8, 2019.
10. Saiyed MM, Ong PS, Chew L. Off-label drug use in oncology: a systematic review of literature. J Clin Pharm Ther. 2017;42(3):251-258.
11. American Society of Clinical Oncology. ASCO in Action brief: right-to-try and expanded access to investigational drugs. Published May 9, 2018. www.asco.org/advocacy-policy/asco-in-action/asco-action-brief-right-try-and-expanded-access-investigational-drugs. Accessed July 8, 2019.
12. Brown B, Ortiz C, Dubé K. Assessment of the right-to-try law: the pros and the cons. J Nucl Med. 2018;59(10):1492-1493.
ეს სტატია სასარგებლო იყო თქვენთვის?
თქვენი გამოხმაურება გვეხმარება შინაარსის გაუმჯობესებაში.
მკითხველთა კომენტარები
გაგვიზიარეთ თქვენი კომენტარი
თქვენი სახელი და კომენტარი მხოლოდ ადმინისტრატორის დამტკიცების შემდეგ გამოქვეყნდება. ელფოსტის მისამართი ვიზიტორებს არასოდეს ეჩვენებათ.
პირველმა დაწერეთ კომენტარი.