Özofagus Kanseri Cerrahisinin Tarihi: Adams ve Phemister’ın 1938 Özofajektomisi ve “İlk” Tartışması

Yemek Borusunu Yeniden Bağlamak: 1938'de Adams, Phemister ve Özofajektomi

Neden bu kadar zor bir ameliyattı?

Yemek borusu boyundan başlar, göğüs kafesinin ortasından geçer, diyaframı aşıp mideye açılır. Göğüs içindeki bir kanseri çıkarmak, boruyu iki uca ayırmak demektir: üstte boyuna ya da göğse kalan uç, altta mide. Hasta yeniden yutabilsin diye iki ucu birleştirmek gerekir; cerrahide bu birleşime anastomoz denir.

Yemek borusunda bu işi güçleştiren özellikler anatomi kitaplarında şöyle sayılır: bağırsağın aksine dış yüzünü saran bir serozası yoktur, dikişler kası kolayca yırtar ve boru boyunca kan akımı bölge bölge değişir. Birleşim yerinden sızan yutak salgısı ve yiyecek, göğüs boşluğunda ağır bir enfeksiyona (mediastinit) yol açabilir. Üstelik göğüs kafesi açıldığında akciğerin büzüşmesi ve anestezi sorunları, antibiyotiklerin henüz yaygın olmadığı bir dönemde cerrahın yükünü ikiye katlıyordu.

Birleştirmeden de yaşanır mı?

Kayıtlara geçen ilk başarılı göğüs yemek borusu çıkarımı, birleşimi tamamen atlayan bir çözümdü. New York'ta çalışan Franz Torek (1861-1938), 14 Mart 1913'te göğüsteki yemek borusu kanserini çıkardı; Surgery, Gynecology and Obstetrics dergisindeki raporunun başlığı bunu "ilk başarılı olgu" diye koyar. Torek'in yönteminde boyundaki uç cilde açıldı; yutulan besin, vücudun dışından geçen kauçuk bir tüple mideye ulaştırıldı. Hasta yaşadı. Garrison-Morton bibliyografyasına göre 1925'te Archives of Surgery'de çıkan bir rapor hastanın hâlâ hayatta olduğunu yazıyordu; diğer kaynaklar toplam yaşam süresini 12 ya da 13 yıl olarak verir (fact-check notuna bakın).

Yöntem hastayı yaşattı ama onu ömür boyu bir tüpe bağlı bıraktı. Sonraki yirmi yıl boyunca cerrahlar, boruyu içeriden bağlamayı denedi. Çoğu girişim, birleşim yerindeki sızıntıyla sonuçlandı.

İçeride bir birleşim

Bu olgunun anlamı, tek bir hastanın uzun yaşamasından çok bir yöntemin mümkün olduğunu göstermesidir: tümörü taşıyan parçayı çıkarmak, mideyi yukarı çekmek, yutmayı yeniden içeriden kurmak. Torek'in tüpü kalıcı bir telafiydi; bu yöntemin hedefi ise hastanın tüple değil, ağızdan yiyip içmesiydi.

Neden 1938? Genel bağlam olarak üç gelişme birlikte anılır: göğüs kafesinin açılmasına dayanan ameliyatların 107. günde anlattığımız gibi artık yapılabilir olması, anestezi tekniklerinin ilerlemesi ve 1930'lardaki sülfonamidlerle enfeksiyonla başa çıkmanın kolaylaşması. Bunlardan hangisinin ağır bastığını kaynaklarımızla ayıramıyoruz; ayrı bir kaynakla sınamadığımız bir bağlam notu olarak okunmalı.

"İlk" sözcüğü neden dikkatle okunmalı?

Bu öykünün en az üç "ilk" iddiası vardır ve hiçbiri diğerini silmez. Torek, göğüs yemek borusunu çıkarıp hastayı yaşatan, ancak birleşim kurmayan ilk olguyu bildirdi (1913). Kyoto'dan Ohsawa ise, kaynaklara göre, göğüs içinde yemek borusu ile mide arasında birleşim kurmaya Adams ve Phemister'dan önce girişti. Ohsawa'nın girişimlerinin tarihi kaynaktan kaynağa 1925, 1929, 1932 ya da 1933 olarak değişir; serinin büyüklüğü 14 ya da 16 olgu, yaşam kaybı yaklaşık yüzde 50 olarak verilir. Birincil makaleyi okuyamadığımız için bunları kesin sayamayız. Marshall da 1937 ya da 1938 olarak anılan bir yılda benzer bir başarı bildirmiştir; yıl kaynaklarda çelişir.

Adams ve Phemister'ın payı ise Batı literatüründe en sık anılan "başarılı, hayatta kalan, ayrıntılı bildirilmiş" olgu olmalarıdır. Ohsawa'nın daha erken serisinin Batı'da neden aynı ölçüde anılmadığını bu kaynaklarla açıklayamıyoruz; dil, dergi ya da sonuçların kötü olması birer varsayımdır, kanıt değil. Bu, serinin sık görünen bir motifini yinelemektedir: "reddedilen öncü". Burada soru, kimin haklı olduğu değil, bir okur topluluğunun hangi dilde, hangi dergide, kaç olguyla ikna olduğudur.

Dolayısıyla "Adams ve Phemister ilk başarılı özofajektomiyi yaptı" cümlesi, tarih bilgisi olarak fazla kesin. Daha dürüst cümle şudur: yaygın anlatılara göre alt göğüs yemek borusu kanserinde göğüs içi birleşimle başarılı sayılan bir ameliyatı, Batı literatüründe ilk kez ayrıntılı ve uzun izlemle bildirenlerden biri onlardı.

Bu tablo, serinin başından beri izlediğimiz bir kuralı hatırlatır: bir ameliyatın tarihi, ilk başarılı olgunun gününden çok, sonuçların sayıyla ve dürüstçe bildirildiği günde başlar. Torek'in ve Adams ile Phemister'ın olguları kapıyı gösterdi; o kapıdan geçenlerin kaç kişi olduğu, kaçının geri döndüğü ise yıllar süren seri raporlarda netleşti.

Alt yemek borusu kanserinin Türkiye'deki izi

Bu öykünün Türkiye ile doğrulanmış özel bir bağlantısını kuramadık; çıkarım genel. Doğu Anadolu ve Doğu Karadeniz bölgelerinin özofagus kanseri verilerini karşılaştıran bir çalışmada (onkder.org'da yer alıyor) Doğu Anadolu için 1996-2010 arasındaki 135, Doğu Karadeniz için 1999-2013 arasındaki 47 hasta incelenmiş. Kadın erkek oranı Doğu Anadolu'da 1,1'e 1, Doğu Karadeniz'de 2,9'a 1; tümörler her iki bölgede en sık alt yemek borusunda, yani 1938 ameliyatının hedeflediği bölgedeydi. Beş yıllık sağkalım Doğu Anadolu'da yüzde 13,4, Doğu Karadeniz'de yüzde 6,6 bildirilmiş. Çalışma nüfus paydasına dayalı insidans hesaplamıyor, bu yüzden "bir bölgede daha sık" demek, yalnızca hasta sayılarına bakmaktır. Bu bir tavsiye değil, tarihî bir bağlam notudur.

Bu yazı "365 Günde Kanser Tarihi" serisinin 111. günüdür. 1938'de Adams ve Phemister'ın bildirdiği, alt göğüs yemek borusu kanserinde tümörlü parçayı çıkarıp mideyi göğüs içinde bağlayan ameliyat, özofagus cerrahisinin tarihinde sık anılan bir dönüm noktasıdır. Metin tarihî-popüler bir bakışla hazırlanmıştır; tanı veya tedavi önerisi içermez, kendi sağlığınız için hekiminize danışın. Bilgiler birincil makalelere ve güvenilir ikincil kaynaklara dayanır; yalnızca ikincil kaynaklara dayanan ayrıntılar fact-check notlarında belirtilmiştir.