Tavşanın Boynuzları: Richard Shope ve Papillomavirüsün Keşfi

Tavşanın Boynuzları: Richard Shope ve Papillomavirüsün Keşfi

Princeton'da bir mikrobiyolog

Richard Edwin Shope 1901'de Iowa'nın Des Moines kentinde doğmuş, 1924'te hekimlik eğitimini tamamlamış ve 1928'den itibaren Rockefeller Enstitüsü'nün Princeton'daki hayvan hastalıkları bölümünde çalışmaya başlamıştı. İşi kanserle ilgili değildi; domuz koleralarıyla, domuz gribiyle uğraşıyordu. 1931'de, Paul Lewis'le birlikte, domuz gribinin ardında bir virüsün de bulunduğunu göstermişti. Yani Shope, "gözle görülmeyen, filtreden geçen etkenler" dünyasının içinde yetişmiş bir araştırmacıydı. O yıllarda "virüs" sözcüğü, bazı bilim insanları için canlı bir etkeni, bazıları için yalnızca bir kimyasal maddeyi anlatabiliyordu; elektron mikroskobu henüz yoktu ve bir virüsü kimse görmemişti. Shope'un tavşan siğillerine yaklaşımı, işte bu belirsizliğin içinde şekillendi.

Tavşanlar, onun masasına başka bir yoldan geldi. Iowa ve Kansas'ta vurulan pamuk kuyruklu tavşanlarda deri üzerinde siğiller ve boynuz gibi sertleşmiş çıkıntılar sık görülürdü. Avcılar bunu bilirdi; tavşanın başında "boynuz" biten hikâyeler halk anlatılarında uzun zamandır dolaşıyordu. Popüler anlatımlar, Shope'a dokuyu bir avcı dostunun gönderdiğini söyler. Biz bu ayrıntıyı doğrulayamadık; çekirdek gerçek şu: bir laboratuvar, bir tavşan derisi parçası ve "bu bir tümör müdür, yoksa bulaşıcı bir şey mi?" sorusu.

İkinci el, ikinci adım

Shope malzemesini kendine saklamadı; 1911'de tavuk sarkomunu bulmuş olan Peyton Rous'a verdi. Shope'un yakın arkadaşı Christopher Andrewes, anısında bunu "cömertçe" verilmiş bir devir olarak yazar ve Rous'un sonraki otuz yılda yaptıklarının "tarih olduğunu" ekler. Kendi buluşunun kansere uzanan yanını başka bir laboratuvara bırakmak, bilimde her zaman rastlanan bir davranış değildir; zincir bu cömertlik sayesinde sürdü. Rous ve Joseph Beard'ın 1935'te yayımladığı çalışma, siğillerin bazılarında karsinomaya ilerlediğini gösterdi. Bu, bir virüsün memelide kanser yapabildiğinin doğrulandığı kayıtlı ilk örnek olarak anılır. 1936'da Rous, Kidd ve Beard, konak türünün ve virüsün etkinliğinin bu kanserlerin ortaya çıkışını nasıl etkilediğini ayrıca incelediler; bu çalışma, "aynı virüs her konakta aynı sonucu vermez" gözlemini daha ayrıntılı biçimde sınadı. Üç yıl sonra John Kidd ve Rous, tavşan derisine tekrar tekrar katran sürülmesiyle virüsün etkisinin artabildiğini bildirdiler: katran hücreleri hazırlıyor, virüs de tümörün yapısını belirliyordu.

Bu bulgu 99. günde anlattığımız Yamagiwa ve Ichikawa'nın katran deneyleriyle şaşırtıcı bir yerde buluşuyordu: kimyasal bir etken ve bir virüs, aynı deride, birlikte çalışabiliyordu. Kanserin tek bir nedeni olması gerekmiyordu; birden çok adım, birden çok etken gerekebilirdi. 98. günde Boveri'nin sezdiği "çok adımlı" mantığın bir deney karşılığı buydu.

Boynuzlu tavşanın gerçek payı

Amerikan Batısı'nın "jackalope" efsanesi, boynuzlu bir tavşanı anlatır. Çoğu jackalope, ceylan boynuzu yapıştırılmış doldurulmuş tavşandan ibarettir. Yine de bazı popüler anlatımlar, hikâyenin bir "doğruluk payı" taşıdığını söyler: papillomavirüs bazı tavşanlarda gerçekten boynuz benzeri sert çıkıntılar yapar. Jackalope heykellerini 1932'de satmaya başlayan Herrick kardeşlerin bu halk anlatılarını bildiğine dair bir kanıt yok; Shope'un tavşanlarıyla efsane arasındaki bağ güçlü bir olasılık, kanıtlanmış bir tarih değil. Bu yüzden onu bir eğlence notu olarak anıyoruz.

Bu hikâyenin sessiz bir dersi var: keşif çoğu zaman aranan soruya değil, laboratuvara gelen bir garipliğe gösterilen ilgiye dayanır. Shope kanser aramıyordu; domuz hastalıklarıyla uğraşan bir virolog, avcıların bildiği bir tuhaflığı ciddiye aldı. Ama aynı ciddiyet, bulduğunu başkasının sürdürebileceği biçimde kaydetmeyi de gerektirdi: yayımlanmış yöntem, devredilen doku, sonradan genişleyen sorular.

Tavşandan rahim ağzına uzanan zincir

Bu hikâyeye bağlanan yerel bir Türkiye öyküsü bulamadık; bunu uydurmak istemiyoruz. Genel çıkarım şudur: bugün Türkiye'de kadınlara önerilen rahim ağzı kanseri taramalarının (Pap ve/veya HPV testi) ve HPV aşısı tartışmalarının arkasında, Shope'un tavşan siğillerinden başlayıp onlarca yıl sonra insanda doğrulanan bir "virüs ve kanser" fikri vardır. O halkaları sırası geldikçe, yani zur Hausen'e ulaştığımızda, ayrıntısıyla anlatacağız.

Bu yazı 365 Günde Kanser Tarihi Serisi'nin 106. günüdür. Rockefeller Enstitüsü'nde (Princeton) çalışan Richard Shope, Iowa ve Kansas'ta vurulan pamuk kuyruklu tavşanların derisindeki siğillerin bulaşıcı bir etkenden kaynaklandığını 1933'te yayımladı; bu, kayıtlara geçen ilk papillomavirüstür. Peyton Rous ve Joseph Beard 1935'te bu siğillerin bir bölümünün karsinomaya ilerlediğini gösterdi. Tavşan bulgusu insana doğrudan genellenemez; Shope papillomavirüsü insanlara bulaşmaz. Bu yazı tarihsel-popüler bir bakışla hazırlanmıştır; tanı veya tedavi yönlendirmesi içermez. Yazıdaki tarih, isim ve veriler Shope 1933, Rous-Beard 1935, Kidd-Rous 1938 ve Andrewes'in anısı gibi kaynaklardan doğrulanmıştır; popüler kaynaklara dayanan ayrıntılar fact-check kutusunda işaretlenmiştir.