Yasak Bölgeye Giriş: Evarts Graham ve İlk Pnömonektomi

Yasak Bölgeye Giriş: Evarts Graham ve İlk Pnömonektomi

Göğüs kafesinin kuralları

Karnı açmak yüzyılın başında cesaret işiydi; göğsü açmak ise çoğu zaman cesaretin ötesinde bir şey sayılıyordu. Akciğer, kalp ve büyük damarlarla aynı kafesi paylaşır; bir tarafı açtığınızda akciğer çöker ve göğüs boşluğundaki basınç dengesi bozulur. Kanser için bir akciğeri tümüyle çıkarmak, yalnızca tümörü almak değil, bu dengeyi bütünüyle yeniden kurmak demekti.

Graham ve Singer, makalelerinin girişinde bronştan kaynaklanan kanserin tüm karsinomların kabaca yüzde 5-10'unu oluşturduğunu ve sıklık bakımından kolon kanserine yakın durduğunu yazar (kavramsal özet; bu, 1933'ün tahminidir, bugünün rakamı değil). Hastalık, yani, "nadir bir tuhaflık" değildi; ama tedavi seçeneği tek bir yolun, cerrahi çıkarmanın içine sıkışmıştı.

Denemeler vardı ve çoğu acı sonuç verdi. Kaynakların aktardığına göre 1895'te Macewen aşamalı bir pnömonektomi yapmıştı (tüberküloz kaynaklı bir irin birikimi için, kanser için değil). 1910'da Kümmell bir akciğer kanseri hastasında akciğer sapını kıskaçla sıkıp kıskaçları yerinde bıraktı; hasta altıncı günde yaşamını yitirdi. 1922'de Hinz, akciğer sapındaki yapıları tek tek bağladı; hasta üçüncü günde yaşamını yitirdi. Berlin'de Rudolf Nissen ise 1930-31'de, kanser dışında bir hastalık için, iki aşamalı bir sol pnömonektomiyle Avrupa'daki ilk başarılı örneği gerçekleştirdi. Kanser için kayıtlı başarı yoktu.

Evarts Ambrose Graham 1883'te Chicago'da doğmuştu ve St. Louis'teki Washington Üniversitesi ile Barnes Hastanesi'nde cerrahtı. Daha önce göğüs boşluğundaki irin (ampiyem) tedavisiyle ve safra kesesini görüntüleyen yöntemle (kolesistografi) tanınmıştı. Göğüs kafesinin fiziğini iyi bilen, onu kural değil ürün olarak gören bir cerrahtı.

Burada bir ayrım yapmak gerekir: tek bir hastanın yaşaması, bir ameliyatın mümkün olduğunu gösterir; işe yaradığını değil. Graham'ın 1933 makalesi bir vaka sunumudur, bir karşılaştırma değil. Kanıtın sonraki basamakları, yani seriler, merkezler arası sonuçlar ve ameliyatı başka seçeneklerle karşılaştıran çalışmalar, onlarca yıl içinde, başka insanlar tarafından kuruldu. Graham'ın payı, sorunun sorulabilir hâle gelmesiydi.

Sigara ve Graham'ın kendi öyküsü

Graham, yalnızca bir cerrah değil, aynı zamanda akciğer kanserinin nedenini aramış bir araştırmacıydı. 1950'de Ernest Wynder'la birlikte JAMA'da, 684 kanıtlanmış akciğer kanseri vakasında sigara içme öyküsünü inceleyen bir çalışma yayımladı. Çalışma, sigaranın akciğer kanserindeki rolünü sistemli biçimde araştıran ilk büyük girişimlerden biri olarak anılır. Bu hikâyeyi, sigara ve akciğer kanseri konusuna geldiğimizde ayrıca anlatacağız.

Aynı popüler kaynak, Gilmore'un ameliyattan sonra da sigara içmeye devam ettiğini aktarır; bu, 1933'te sigaranın rolünün henüz bilinmediğini göstermesi bakımından bir not olarak değerlidir. Bir derlemeye göre Graham uzun yıllar sigara içti ve 1951'de bıraktı; 1956'da emekli oldu. Aynı yıl akciğer kanseri tanısı aldı ve 4 Mart 1957'de, kemik ve beyne yayılmış hastalıkla, yaşamını yitirdi. Bir akciğer kanserini başarıyla ameliyat eden ve nedenlerinden birini ortaya koymaya çalışan bir cerrahın, aynı hastalıkla yaşamını yitirmesi, bu hikâyenin sessiz ve acı bir kapanışıdır.

Bir ameliyatın öyküsü bile, ilerlemenin her zaman bir bedel ve bir soru taşıdığını gösterir.

Bugünün göğüs cerrahisinde Graham'ın izi

Bu hikâyeye bağlanan yerel bir Türkiye öyküsü bulamadık; bunu uydurmak istemiyoruz. Genel çıkarım şudur: bugün akciğer kanseri cerrahisi, hastalığın evresine ve tümörün yerine göre değişen bir yelpazededir. Birçok erken evre hastada akciğerin yalnızca bir lobu ya da daha küçük bir bölümü çıkarılır; tüm akciğerin alınması, belirli durumlara ayrılmış, daha az başvurulan bir seçenektir. Graham'ın açtığı yol, bugün "ne kadar çıkarılmalı?" sorusunu her hasta için yeniden sormayı öğreten bir yoldur.

Bir hasta ya da yakını olarak bunun pratik karşılığı şudur: ameliyat kararı yalnızca "tümör nerede?" sorusuna değil, akciğerin kalan işlevine, genel sağlık durumuna ve hastalığın evresine bağlıdır. Bu soruları ameliyattan önce göğüs cerrahisi ve onkoloji ekibiyle birlikte konuşmak, yanıtı Graham'ın günlerinden çok daha fazla ölçüte dayandırır.

Bu yazı 365 Günde Kanser Tarihi Serisi'nin 107. günüdür. St. Louis'te cerrah Evarts Graham ve J. J. Singer, Nisan 1933'te bir akciğer kanseri hastasında tek aşamalı sol pnömonektomi yaptı ve vakayı aynı yıl JAMA'da yayımladı; hasta yaklaşık otuz yıl yaşadı. Ameliyatın tarihi, tümörün boyutu ve karar anına dair anlatımlar kaynaklar arasında farklılık gösterir; bu farklar fact-check kutusunda işaretlenmiştir. Bu yazı tarihsel-popüler bir bakışla hazırlanmıştır; tanı veya tedavi yönlendirmesi içermez. Yazıdaki tarih, isim ve veriler Graham-Singer 1933, Pai-Kumar 2017, Wynder-Graham 1950 ve ilgili akademik kaynaklardan doğrulanmıştır; popüler kaynaklara dayanan ayrıntılar fact-check kutusunda belirtilmiştir.