რძე და ჯანმრთელობა — საინტერესო საკითხი და გასაოცარი მიგნებები!

რძე და რძის პროდუქტები დასავლური კვების ძირითადი კომპონენტებია, განსაკუთრებით ცივ კლიმატში. ამ სტატიაში კვლევებზე დაყრდნობით ვისაუბრებთ რძის შემადგენლობაზე, ჯანმრთელობაზე ზემოქმედებასა და დაავადებებთან კავშირზე.

მოკლედ რძის პროდუქტების კვებითი შემადგენლობის შესახებ

რადგან რძის ბუნებრივი ფუნქცია ზრდისა და განვითარების ხელშეწყობაა, ის ყველა აუცილებელ საკვებ ნივთიერებასა და მრავალ ანაბოლურ ჰორმონს შეიცავს.

რძის წარმოების გასაზრდელად ძროხებში ინსულინის მსგავსი ზრდის ფაქტორის I (IGF-I) უფრო მაღალი დონის წარმოქმნას მიაღწიეს. ამან რძეში პროგესტინის, ესტროგენისა და სხვა ჰორმონების დონე მნიშვნელოვნად გაზარდა.

რძის გადამუშავებას ჯანმრთელობაზე მრავალი გავლენა აქვს. პასტერიზაცია ბრუცელოზის, ტუბერკულოზისა და სხვა პათოგენების გადაცემას ამცირებს. ყველის, იოგურტისა და კეფირის მისაღებად საჭირო ფერმენტაციის პროცესი რძის პეპტიდურ ჰორმონებს დენატურაციას უკეთებს. ის ცვლის ცილოვან ანტიგენებს, ამცირებს ლაქტოზის შემცველობას და ბაქტერიულ შემადგენლობაზე მოქმედებს.

როგორ მოქმედებს რძე ზრდასა და განვითარებაზე?

ძროხის რძეს ადრეულ ბავშვობაში რაციონისთვის მნიშვნელოვანი კვებითი ღირებულების შემატება შეუძლია. თუმცა ბავშვობის განმავლობაში ნორმალური ზრდა და განვითარება რძის პროდუქტების გარეშეც მიიღწევა. მაგრამ ცხოველური პროდუქტების მცირე შემცველობის რაციონებში D ვიტამინის და დამატებითი B12 ვიტამინის გამოყენების ჩათვლით, კვების ხარისხს ყურადღება უნდა მიექცეს.

რძის მოხმარება ზრდას, განვითარებასა და სიმაღლეს ზრდის. გაურკვეველია, ზრდის ხელშემწყობ ამ მოქმედებას კონკრეტული ამინომჟავები, ანაბოლური ჰორმონები თუ სხვა ფაქტორები განაპირობებს.

ძროხის რძე შეიცავს ამინომჟავებს ვალინს, ლეიცინსა და იზოლეიცინს, რომლებიც ცილის ხარისხის გასაღებია. ლეიცინი ააქტიურებს რაპამიცინის სასიგნალო გზას (mTOR), რომელიც კონკრეტულად უჯრედების გამრავლებას უწყობს ხელს და აპოპტოზს (უჯრედის დაპროგრამებულ სიკვდილს) თრგუნავს. ადამიანების მიერ ამ ამინომჟავების მოხმარება ზრდის სისხლში IGF-I-ის დონეს, რომელიც ზრდის ჰორმონის მოქმედებას შუამავლობს.

თუმცა დაჩქარებული ზრდისა და მოზრდილობაში უფრო მაღალი სიმაღლის ჯანმრთელობითი შედეგები რთულია. მაღალი ადამიანები უფრო მაღალ გულ-სისხლძარღვთა დაავადების რისკთან ასოცირდებოდნენ; ამასთან, კიბოს მქონე მაღალ პაციენტებში ბარძაყის მოტეხილობისა და ფილტვის ემბოლიის რისკი უფრო მაღალია.

როგორ მოქმედებს რძე ძვლების ჯანმრთელობასა და მოტეხილობის რისკზე?

მიდგომის „დღეგრძელობისთვის რძე მიიღეთ“ საფუძველი ძვლების ჯანმრთელობისთვის კალციუმის მოთხოვნილების დაკმაყოფილება იყო. თუმცა პარადოქსულად, ქვეყნებში, სადაც რძისა და კალციუმის მიღება ყველაზე მაღალია, ბარძაყის მოტეხილობის მაჩვენებლებიც ყველაზე მაღალია ხოლმე. ეს კავშირი შეიძლება მიზეზობრივი არ იყოს. მასზე შეიძლება მოქმედებდეს სხვადასხვა ფაქტორი, მაგალითად, D ვიტამინის დეფიციტი და ეთნიკური განსხვავებები.

აშშ-ში 10.000 ქალსა და მამაკაცს შორის ჩატარებულ კვლევაში კალციუმის მიღებასა და ბარძაყის ძვლის მინერალურ სიმკვრივეს შორის კავშირი არ გამოვლინდა.

პროსპექტიული (მომავლისკენ მიმართული) კვლევების მეტაანალიზში აღმოჩნდა, რომ დღეში ჯამურად 550 mg-ზე ნაკლები და 1100 mg-ზე მეტი კალციუმის მიღება ბარძაყის მოტეხილობასთან დაკავშირებული არ იყო.

რანდომიზებულ კვლევაში ადრეული მოზარდობის გოგონებსა და ბიჭებში, რომლებიც დღეში 800 mg-ზე ნაკლებ კალციუმს იღებდნენ, რძის ან მისი ეკვივალენტური რძის პროდუქტების დღეში 3 დამატებითი ულუფის მოხმარებას ძვლის მინერალიზაციაზე არანაირი გავლენა არ ჰქონდა.

არსებული მონაცემებით, მამაკაცებში მოზარდობისას ყოველდღიურ მოხმარებაზე რძის ყოველი დამატებითი მიღება ცხოვრების შემდგომ პერიოდში ბარძაყის მოტეხილობის % 9-ით მეტ რისკს უკავშირდებოდა. იგივე კავშირი ქალებში არ გამოვლენილა. ამიტომ არსებული მონაცემები არ უჭერს მხარს მოზარდობისას მეტი რძის მიღებას შემდგომ ცხოვრებაში ბარძაყის მოტეხილობის თავიდან ასაცილებლად.

ამერიკის შეერთებულ შტატებში 4-8 წლის ბავშვებისთვის კალციუმის რეკომენდებული დღიური რაოდენობა 1000 mg-ია. გაერთიანებულ სამეფოში დღეში 450-დან 550 mg-მდე საკმარისად მიიჩნევა. სრულცხიმიანი 100 ml UHT რძე საშუალოდ 107 mg კალციუმს შეიცავს. სრულცხიმიანი პასტერიზებული 100 ml რძე 523 mg კალციუმს შეიცავს. 100 gr სრულცხიმიანი თეთრი ყველი 422 mg კალციუმს შეიცავს.

ადრეული მოზარდობის გოგონებში კალციუმის ბალანსი დღეში 400 mg-ზე ნაკლები მიღების შემთხვევაშიც დადებითია, ხოლო 4-8 წლის ბავშვებში კალციუმის მიღებას ძვლის მინერალურ სიმკვრივესთან პირდაპირ პროპორციული კავშირი არ უჩვენებია. ამრიგად, სუსტდება მტკიცებულება, რომ ბავშვობის განმავლობაში დამატებითი კალციუმის მიღება აუცილებელია.

მიუხედავად იმისა, რომ კალციუმის გავლენა ძვლის მინერალურ სიმკვრივეზე საეჭვოა, ამერიკის შეერთებულ შტატებში ჩატარებულ დიდ ჯვარედინ კვლევაში ფოსფორის მიღება ძვლის მინერალურ სიმკვრივესთან დადებითად იყო დაკავშირებული. სრულცხიმიანი თეთრი ყველი საშუალოდ 282 mg ფოსფორს შეიცავს.

რძის მოხმარების გავლენა წონასა და სიმსუქნეზე

მიუხედავად გავრცელებული შეხედულებისა, რომ რძის მოხმარება წონის კონტროლისთვის / გახდომისთვის სასარგებლოა, კვლევებში რძესა და რძის პროდუქტებს წონის კონტროლზე საერთო გავლენა არ უჩვენებია. თუმცა იოგურტის მოხმარება სიმსუქნისგან დამცავად იქნა მიჩნეული. იოგურტი ბუნებრივად ფერმენტირებული საკვებია და ნაწლავის მიკრობიოტას ხელს უწყობს. არ შეიძლება გამოირიცხოს, რომ იოგურტის მომხმარებელ ადამიანებს ცხოვრების ჯანსაღი წესი აქვთ.

12.829 მოზარდის 3-წლიანი დაკვირვებით ჩატარებულ კვლევაში დაბალცხიმიანი რძის მოხმარებას წონის მატება და გაზრდილი სხეულის მასის ინდექსი (VKİ) მოჰყვა, თუმცა ეს გავლენა აიხსნა არა რძის დაბალი ან სრული ცხიმიანობით, არამედ კვებით მიღებული მაღალი ენერგიით.

პატარა ბავშვებში რძის მოხმარების სხვა კვლევაში სრულცხიმიანი რძის მოხმარება დაბალცხიმიან რძესთან შედარებით უფრო დაბალ სიმსუქნეს უკავშირდებოდა. სხვა კვლევაში რძის მოხმარებასა და სხეულის ცხიმს შორის კავშირი არ გამოვლენილა.

კვლევების ერთობლიობის გათვალისწინებით ვერ ვიტყვით, რომ რძეს სიმსუქნის შემცირების ეფექტი აქვს.

რძის გავლენა არტერიულ წნევაზე, ლიპიდებსა და გულ-სისხლძარღვთა დაავადებებზე

რძეში კალიუმის შედარებით მაღალმა შემცველობამ წარმოშვა ვარაუდი, რომ მეტი რძის მიღებას არტერიული წნევის დაქვეითება შეუძლია. ჰიპერტენზიის შესაჩერებლად რეკომენდებული DASH დიეტა არტერიულ წნევას ამცირებს, თუმცა რაციონის მარილის დაბალი შემცველობისა და ბოსტნეულისა და ხილის სიუხვის გამო მისი სპეციფიკური წვლილი გაურკვეველია.

თუ რძე შაქრიან სასმელებს ან სხვა რაფინირებულ ნახშირწყლებს ჩაანაცვლებს, შედეგები სავარაუდოდ სასარგებლო იქნება, მაგრამ თუ თხილს, პარკოსნებს ან მთლიან ხილს ჩაანაცვლებს, შედეგები შეიძლება შეიცვალოს.

კვლევებში სრულცხიმიანმა და დაბალცხიმიანმა პროდუქტებმა გულის კორონარულ დაავადებებზე მსგავსი გავლენა აჩვენა. ორივე პროდუქტი იმავე ულუფის წითელ ხორცთან შედარებით უფრო დაბალ, მაგრამ თევზთან და კაკლეულთან შედარებით უფრო მაღალ რისკთან იყო დაკავშირებული.

არსებული რეკომენდაციები გულის დაავადებების რისკის შესამცირებლად სრულცხიმიანი წყაროების ნაცვლად დაბალცხიმიანი რძის პროდუქტების მოხმარებას უჭერს მხარს.

ნაჯერი ცხიმი (რძის ცხიმების დაახლოებით % 65 ნაჯერია) დაბალი სიმკვრივის ლიპოპროტეინების ქოლესტერინს (LDL, ცუდი ქოლესტერინი) ზრდის, ხოლო გაზრდილი LDL ქოლესტერინი გულის კორონარული დაავადების ერთ-ერთი რისკფაქტორია. თუმცა ნაჯერი ცხიმების აღწერილი ზემოქმედება წყაროს მიხედვით იცვლება.

ამ ვითარების უკეთ გასაგებად ქვემოთ ჩატარებული კვლევების შედეგები განვიხილოთ.

ნახშირწყლების უმეტესობის ნაჯერი ცხიმით ჩანაცვლება LDL ქოლესტერინს (ხალხში ცუდ ქოლესტერინად ცნობილს) ამცირებს და HDL ქოლესტერინს (ხალხში კარგ ქოლესტერინად ცნობილს) ზრდის, თუმცა არასასურველი გვერდითი ეფექტის სახით ტრიგლიცერიდებსაც ზრდის.

ნაჯერი ცხიმის უჯერი ცხიმებით ჩანაცვლებას მსგავსი სარგებელი აქვს LDL ქოლესტერინზე უკუგავლენის გარეშე.

- დაკავშირებული თემა: როგორი უნდა იყოს ასაკის მიხედვით ქოლესტერინის (HDL, LDL, ტრიგლიცერიდების) დონეები?

სარგებელი ან ზიანი სინამდვილეში დამოკიდებულია იმაზე, თუ რას მოიხმართ რძის ნაცვლად. რაღაცის ძალიან ბევრი ან ძალიან მცირე რაოდენობით მიღებას ჯანმრთელობაზე უარყოფითი გავლენა შეიძლება ჰქონდეს.

იმ დაბალშემოსავლიან ქვეყნებში მცხოვრები ადამიანებისთვის, რომელთა რაციონი სახამებლით ძალიან მდიდარია, რძის პროდუქტების ზომიერმა მიღებამ კვებითი ღირებულების უზრუნველყოფითა და გლიკემიური დატვირთვის შემცირებით გულ-სისხლძარღვთა დაავადება შეიძლება შეამციროს.

რძის გავლენა დიაბეტზე

რძის ცილებსა და პანკრეასის კუნძულოვან უჯრედებს შორის ჯვარედინი რეაქტიულობის გამო ძროხის რძე ტიპი-1 დიაბეტის მიზეზად იქნა შემოთავაზებული, თუმცა ეს კავშირი კვლავ გაურკვეველია.

რძის პროდუქტების მიღება ზოგიერთ კოჰორტულ (ჯგუფურ) კვლევაში ზომიერად უფრო დაბალ ტიპი-2 დიაბეტის რისკთან იყო დაკავშირებული.

რძის მოხმარების კავშირი კიბოსთან

რძის პროდუქტების მოხმარება დაკავშირებული იყო ძუძუს კიბოსთან, პროსტატის კიბოსთან, ენდომეტრიუმის (საშვილოსნოს) კიბოსა და სხვა კიბოებთან.

რძის მოხმარების მიერ პროსტატისა და ძუძუს კიბოს რისკის გაზრდის საფუძვლად არსებული მექანიზმი შეიძლება აიხსნას სისხლში ინსულინის მსგავს ზრდის ფაქტორ-I-ზე (IGF-I) მისი ზემოქმედებით. პროსპექტიულ კოჰორტულ კვლევებში რძის მოხმარება ყველაზე თანმიმდევრულად უკავშირდება განსაკუთრებით აგრესიული პროსტატის კიბოს რისკის ზრდას, თუმცა ძუძუს კიბოს რისკი უფრო მაღალი არ არის.

რძის ჯამური მიღება ენდომეტრიუმის კიბოს უფრო მაღალ რისკთან იყო დაკავშირებული, განსაკუთრებით პოსტმენოპაუზურ (მენოპაუზაში მყოფ) ქალებში, რომლებიც ჰორმონულ მკურნალობას არ იღებდნენ; ეს მიგნება შესაძლოა რძის პროდუქტებში სასქესო ჰორმონების შემცველობას უკავშირდებოდეს. გამოითქვა ვარაუდი, რომ რძის პროდუქტების ან ლაქტოზის მოხმარება საკვერცხის კიბოს რისკს ზრდის, თუმცა ამ საკითხის ფართო ანალიზში კავშირი არ გამოვლენილა. ამის საპირისპიროდ, მეტაანალიზებსა და პირველადი მონაცემების გაერთიანებულ ანალიზებში რძის მოხმარება კოლორექტალური (მსხვილი და სწორი ნაწლავის) კიბოს რისკთან უკუპროპორციული იყო, სავარაუდოდ კალციუმის მაღალი შემცველობის გამო. არსებული ლიტერატურის მნიშვნელოვანი შეზღუდვაა ის, რომ თითქმის ყველა პროსპექტიული კვლევა საშუალო ასაკისა და უფროს ადამიანებში იწყება, მაშინ როდესაც კიბოს მრავალი რისკფაქტორი ბავშვობაში ან ადრეულ ზრდასრულობაში მოქმედებს. მოზარდთა რაციონის კვლევამ აჩვენა, რომ რძის მიღება ძუძუს კიბოს მომავალ რისკთან დაკავშირებული არ იყო.

სხვადასხვა ანგარიში მიუთითებს, რომ რძის მოხმარებამ ასთმის, ეგზემისა და საკვების ალერგიისადმი მიდრეკილების შექმნით ალერგიული ტენდენციები შეიძლება გაამწვავოს.

ორგანული რძე

ორგანული რძის მოხმარებას უკეთესი კვებითი შემადგენლობის გამო ახალისებდნენ. ჩვეულებრივ რძეში რეკომბინანტული ზრდის ჰორმონის გამოყენება და პესტიციდებისა და ანტიბიოტიკების ნარჩენების არსებობაც ორგანული რძის გამოყენებისადმი უფრო დადებით განწყობას ქმნის. ორგანული რძე შეიძლება ჩვეულებრივზე მეტ ომეგა-3-ს, პოლიუჯერ ცხიმოვან მჟავებსა და ბეტა-კაროტინს შეიცავდეს. თუმცა ეს არა რძის ორგანულობის, არამედ რძის მომცემი ცხოველის ბალახით კვების შედეგია.

დასკვნა

ძროხის რძე შეიცავს მაკრონუტრიენტების, მიკრონუტრიენტებისა და ზრდის ფაქტორების რთულ კომბინაციას, რომელსაც ადამიანის კვებაში წვლილის შეტანა შეუძლია. თუმცა ყველა ამ საკვები ნივთიერების მიღება სხვა წყაროებიდანაც შესაძლებელია (როგორც მრავალ ტრადიციულ საზოგადოებაში, სადაც ისტორიულად რძის პროდუქტებს ცოტას იღებდნენ).

მტკიცებულებათა ერთობლიობის მიხედვით მოტეხილობის რისკის გამო რძის დიდი რაოდენობით მოხმარება არ არის რეკომენდებული. თუმცა საჭიროა მეტი კვლევა ძროხის რძის ბავშვებზე გავლენისა და იმ მონაცემების შესახებ, რომ ბავშვებმა ზრდისა და განვითარებისთვის მეტი რძე უნდა მიიღონ.

შეიძლება ვთქვათ, რომ რძის პროდუქტების დიდი რაოდენობით მოხმარება პროსტატის, ძუძუსა და ენდომეტრიუმის კიბოს რისკს ზრდის, ხოლო კოლორექტალური კიბოს რისკს ამცირებს. ყველა რძის პროდუქტის განხილვისას დაბალცხიმიანი რძის მოხმარების აშკარა სარგებელი არ გამოვლენილა.

ასევე, რძის ჯამური მოხმარება წონის კონტროლთან, დიაბეტისა და გულ-სისხლძარღვთა დაავადების რისკთან აშკარად დაკავშირებული არ ყოფილა.

რეგიონებში, სადაც კვება და ენერგიის მიღება არასაკმარისია, რძის მოხმარება შეიძლება სასარგებლო იყოს. თუმცა დღეში 3 ან მეტი რძის / რძის პროდუქტის მოხმარების რჩევა გამართლებული არ ჩანს. ოპტიმალური მოხმარების რეკომენდაცია ადამიანის კვების ხარისხზეა დამოკიდებული. თუ კვების ხარისხი დაბალია, შეიძლება სასარგებლო იყოს, მაგრამ მაღალი ხარისხის კვებისას ჭარბმა მოხმარებამ შეიძლება ზიანი მოიტანოს.

ახალი მოვლენა, რომელიც რძის ჩვენს ყოველდღიურ მოხმარებას ზრდის, რძიანი ყავებია, რომელთა ინტენსიური მოხმარებაც განსაკუთრებით ახალგაზრდებმა დაიწყეს. ამ ყავებში შაქრის შემცველობაც საკმაოდ მაღალია და ამ ახალ ჩვევას გრძელვადიანად ჯანმრთელობაზე უარყოფითი გავლენა სავარაუდოდ ექნება.

რა დეფიციტები ჩნდება ორგანიზმში რძის მოხმარების შემცირებისას? რძის მცირე მოხმარებისას ორი საკვები ნივთიერების — კალციუმისა და D ვიტამინის — დეფიციტზე ღელავენ. ამ ორი საკვები ნივთიერების მიღება შეიძლება სხვა წყაროებიდან, რომლებსაც პოტენციური შეშფოთება არ ახლავს. კალციუმის საკვებ წყაროებს მიეკუთვნება კომბოსტო, ბროკოლი, ტოფუ, თხილი, ლობიო და გამდიდრებული ფორთოხლის წვენი. D ვიტამინის დანამატებით რძეზე ბევრად დაბალ ფასად საკმარისი მიღების უზრუნველყოფა შეიძლება სასარგებლო იყოს.

მოზრდილებისთვის რეკომენდებულია დღეში 0-2 ულუფა რძე და რძის პროდუქტები.

დაკავშირებული თემა

მსოფლიოში ყველაზე დღეგრძელი ლურჯი ზონის ადამიანების 8 საერთო მახასიათებელი

საუკეთესო დიეტები 2020