Bütün xərçəng xəstələrinə irsi genetik test aparılmalıdırmı?

Yeni elmi sübutlar müxtəlif xərçəngləri olan xəstələr üçün germ xətti (irsi) genetik testin faydalarını göstərir. Bu testlər müalicədə dəyişiklik tələb edə bilən mutasiyaları müəyyən edə, hədəflənmiş müalicənin sınanmasına imkan verə və yüksək riskli şəxslər və ailə üzvləri üçün skrininqə istiqamət verə bilər.

Germline (irsi) xərçəng mutasiyası nədir?

Xərçəng müəyyən genetik zədələrin toplanması nəticəsində hüceyrələrin nəzarətsiz çoxalması ilə yaranan xəstəliklər qrupudur. Genetik kodumuz olan DNAda yaranan qalıcı dəyişikliklərə mutasiya deyirik və bu mutasiyalar ümumilikdə iki sinfə ayrılır: somatik (bədən hüceyrələrində) və germline (cinsi hüceyrələrdə) mutasiya. Somatik mutasiyalar doğuşdan sonra həyat boyunca yaranır və sonrakı nəsillərə ötürülmür. Germline mutasiyalar isə germ hüceyrələri olan spermatozoidlər və yumurtalarla ötürülür, valideynlərdən uşağa keçir.

Aşağıda xərçənglə əlaqəli olduğu bilinən ən geniş yayılmış irsi mutasiyalar siyahıya alınır:

ASCO 2021-də irsi xərçəng testlərinə vurğu

Yeni məlumatlar yaxın zamanda Amerika Klinik Onkologiya Cəmiyyətinin (ASCO) 2021 virtual illik toplantısında təqdim olunan bir sıra araşdırmadan gəlir.

Prostat xərçəngli xəstələri əhatə edən araşdırma (xülasə 10504), xəstələrin % 10.8-inin patogen irsi genetik dəyişikliklərə malik olduğunu və bu variantların %15-inin bir PARP inhibitoru ilə müalicə tələb edən BRCA1/2 mutasiyaları olduğunu müəyyən etdi.

Bununla belə, onkologiya sahəsində xidmət göstərən mütəxəssislər rutin testləri mənimsəməkdə yavaş davranıblar və bir çox araşdırma onkoloqların çoxunun genetik testləri rutin xərçəng müalicəsinə hələ daxil etmədiyini göstərib.

Kolorektal xərçəng buna yaxşı nümunədir: klinik rəhbərliklər bu diaqnozu olan bütün xəstələrə germline (irsi) genetik test aparılmasını tövsiyə edir. Bununla belə, 55.595 şəxsi əhatə edən araşdırma kolorektal xərçəngli xəstələrin yalnız %6-sının test edildiyini müəyyən etdi (xülasə 10514).

• Əlaqəli mövzu: Hər 8 xərçəngdən 1-inin səbəbi İRSİ mutasiyalardır

Xərçəng xəstələrinə irsi genetik test niyə aparılmalıdır?

Həddindən artıq məhdudlaşdırıcı, mürəkkəb və təsirsiz test rəhbərlikləri testdən mütləq faydalanacaq xəstələri kənarda qoyan böyük maneədir.

Peşəkar rəhbərliklərin əksəriyyəti hələ də testlərin baha olduğu və faydalarının daha az anlaşıldığı illər əvvəlinin məlumatlarına əsaslanır. Bu da məhdudlaşdırıcı təlimatlara səbəb olub.

Xərclər indi əhəmiyyətli dərəcədə azalıb və genetik test meyarlarının genişləndirilməsini dəstəkləyən artan sübutlar var. Lakin rəhbərliklər yavaş dəyişib.

Dəyişimin bu könülsüz sürəti ödənişin qarşılanması siyasətini də gecikdirir və xəstənin həlledici genetik məlumatlara çıxışını daha da məhdudlaşdırır. Qiymətlər azalsa da, ödənişin qarşılanmaması xeyli xəstə üçün maneə olaraq qalır.

İrsi genetik dəyişikliklərin xərçəng tezliyinə, müalicəsinə və residivinə (təkrarına) təsirdə oynadığı rolun anlaşılmaması ilə əlaqədar onkoloqlar yaxın zamanda irsi xərçəng testlərinin əhəmiyyətini daha yaxşı anlayacaqlar.

Davamlı təhsil ehtiyacı

Onkoloqların xərçəngin erkən diaqnozu və irsi xərçənglər üçün skrininq barədə davamlı təhsilə və yenilənmiş məlumatlara ehtiyacı var.

Bu il ASCO 2021-də təqdim olunan irsi xərçəng testlərinə dair araşdırmalar kimi daha çox tədqiqat təqdim edilib dərc olunduqca və rəhbərlik komitələri toplanıb qiymətləndirdikcə dəyişimin sürətinin nəzərəçarpacaq artdığını görəcəyik.

Kolorektal xərçəngdə nəzərdən qaçırılan irsi testlər

Kolorektal xərçəng araşdırması (xülasə 10514), iki müstəqil məlumat toplusundan istifadə edərək 55.595 xəstədə irsi genetik testin istifadəsini qiymətləndirdi. Biri həm kommersiya sığortalı, həm də Medicare Advantage-da qeydiyyatdan keçmiş şəxsləri, ikincisi isə bütün kolorektal xərçəng xəstələrində irsi genetik testin xərcini qarşılayan sığorta şirkətinin əhatə etdiyi xəstələri ehtiva edirdi.

Çox az xəstəyə irsi genetik test aparıldı — kommersiya qrupunda %8,1 və Medicare qrupunda %3,8.

Nəticələri araşdırma üçün mövcud olan 788 xəstənin 143-ündə (%18) MSH2, MLH1, PMS2, MSH6, CHEK2, APC, BRCA2, ATM və MUTYH daxil olmaqla genlərdə patogen/ehtimalən patogen genetik dəyişikliklər vardı.

Araşdırmanın müəllifi Dr. Sarah Nielsen, “Dəyişiklik müəyyən edilmiş 30 genin %77-si klinik olaraq tədbir görülə bilən idi, dərman hədəfi ehtiva edirdi” dedi.

"Yəni xəstələrin %44-ü, Lynch sindromu uyğunsuzluq bərpa genlərindəki patogen variantlara (dəyişikliklərə) əsaslanan PD1 və PD-L1 inhibitorları kimi dəqiq müalicələr üçün potensial olaraq uyğun ola bilər” dedi.

PARP inhibitorları ilə araşdırmalar daxil olmaqla xərçəng klinik tədqiqatlarına qoşulmaq üçün əlavə %25 uyğun ola bilər və “Xəstələrin %92-si NCCN və ya dərc olunmuş digər idarəetmə rəhbərliklərinə görə genlərdə aşkarlanan variantlara əsaslanan klinik idarəetmə dəyişikliklərinə uyğun ola bilər” dedi.

Qeyd: NCCN ABŞ-ın “Milli Kompleks Xərçəng Şəbəkəsi”nin qısaltmasıdır. NCCN ABŞ-dakı, əksəriyyəti Milli Xərçəng İnstitutu tərəfindən kompleks xərçəng mərkəzi kimi müəyyən edilmiş 31 xərçəng mərkəzinin birliyidir. Dünyada onkologiya mütəxəssisləri fərqli xərçənglərin müalicəsi üçün ən çox NCCN rəhbərliklərinə müraciət edirlər. 

Məqalə ilə bağlı müzakirədə Dr. Milan Radovich irsi genetik testlər ABŞ-da sığorta polisi ilə əhatə olunsa da, çox az sifariş verildiyinə diqqət çəkdi.

Bununla belə, nəticələr şişlərində irsi genetik dəyişiklik olan xəstələrin %92-sinin müalicələrində dəyişiklik etməyə uyğun olduğunu göstərir.

Kolorektal xərçəngli xəstələrin əhəmiyyətli hissəsi irsi genetik testdən faydalanır və bunun xəstənin müalicəsi üçün qərar verməklə yanaşı risk altındakı qohumların müəyyən edilməsinə də təsiri var. Xərçəngli xəstələrdə irsi patogen mutasiyaların tezliyi nəzərə alınaraq ailəyə aparılmalı irsi genetik test genetik məsləhətlə birlikdə planlaşdırılmalıdır.

Prostat xərçəngində irsi xərçəng testi

Prostat xərçəngi araşdırması (xülasə 10504) %58-i irsi genetik test üçün NCCN 2019 meyarlarına uyğun gələn 615 xəstəni əhatə edirdi. Ümumilikdə xəstələrin %10.8-ində 72 patogen variant aşkar edildi; bu variantların %15-i BRCA1/2-də idi.

Washington Universitetinin Laboratoriya Təbabəti və Patologiya kafedrasının müəllimi Dr. Colin Pritchard bu araşdırmanın əsas mesajının NCCN təlimatlarına riayət edildikdə bəzi irsi mutasiya daşıyıcılarının nəzərdən qaça biləcəyi olduğunu şərh etdi.

Məqalənin bir müzakirəsində “Yəni bəlkə bunu yenidən düşünməliyik və sadələşdirilmiş testləri nəzərdən keçirə bilərik. Aşağı riskli xəstəliklərdə mutasiyaları aşkar etmək olduqca nadir olsa da, işi sadələşdirmək üçün prostat xərçəngli bütün kişilərə irsi genetik test aparmağı belə düşünə bilərik.” dedi.