Yoğun və düz bağırsaq xərçənginə tutulmaqdan necə qoruna bilərəm?

Yoğun bağırsağımız kolon və rektum adlanan iki hissədən ibarətdir və bu orqanda yaranan xərçənglərə kolorektal xərçəng deyilir. Türkiyədə həm kişilərdə, həm də qadınlarda rastgəlmə tezliyinə görə 3-cü yerdədir və bu xərçənglərin mühüm hissəsi nəzarət edilə bilən risk amilləri səbəbindən yaranır. Yazıda yoğun və düz bağırsaq xərçəngi riskinizi azaltmağa kömək edə biləcək məlumatları topladıq.

Kolorektal xərçəng skrininqi

Skrininqxəstəlik əlamətləri olmayan insanlarda xərçəng və ya polip kimi xərçəngönü törəmələrin (premalign zədələnmələrin) axtarışıdır. Müntəzəm kolorektal skrininq bu xərçəngin qarşısını almaqda ən güclü tətbiqlərdəndir.

İlk anormal hüceyrələr polip olmağa başladıqdan kolorektal xərçəngin inkişafına qədər adətən təxminən 10-15 il keçir. Müntəzəm skrininqlə əksər poliplər xərçəngə çevrilmədən aşkarlanıb çıxarıla bilər. Bu baxımdan, məsələn, kolonoskopiya skrininqihəm xərçəngi çox erkən aşkar edə, həm də polipləri çıxararaq xərçəngləşmə olmadan müalicə edə bilər. Buna görə bütün böyüklərə 50 yaşdan başlayaraq hər 10 ildən bir kolonoskopiya tövsiyə olunur.

Kolorektal xərçəng üçün yalnız kolonoskopiya deyil, başqa skrininq seçimləri də var. Ailəsində yoğun bağırsaq xərçəngi olanlar kimi daha yüksək riskli insanlar daha gənc yaşda skrininqə başlamaqdan faydalana bilər.

Kolorektal polipiniz və ya ailədə yoğun və düz bağırsaq xərçəngi tarixçəniz varsa, riskinizi həkimlə müzakirə edin. Ailəvi xərçəng sindromunun olub-olmadığını anlamaq üçün genetik məsləhət alıb ailə tibbi ağacınızı araşdıra bilərsiniz (məsələn, Lynch sindromu ).

- Marağınızı çəkə bilər: Yoğun bağırsaq (kolon və rektum) xərçənginin əlamətləri hansılardır?

Bədən çəkisi, fiziki fəaliyyət və qidalanma

Qidalanma və fiziki fəaliyyət kimi nəzarət edə biləcəyiniz bəzi risk amillərini idarə etməklə kolorektal xərçəng riskinizi azalda bilərsiniz.

Çəki: Artıq çəkili və ya piylənməsi olmaq həm qadınlarda, həm kişilərdə riski artırır, lakin əlaqə kişilərdə daha güclü görünür. Qarın piyinin çox olması (yəni daha geniş bel çevrəsi) kolorektal xərçəng riskini nəzərəçarpan dərəcədə artırır.

Fiziki fəaliyyət: Fəallıq səviyyəsinin artması kolorektal xərçəng və polip riskini azaldır. Müntəzəm orta fəaliyyət (sürətli hərəkət edərkənki kimi nəfəs almağınıza səbəb olan işlər) riski azaldır, lakin intensiv fəaliyyətin daha böyük faydası ola bilər. Fəaliyyətin intensivliyini və miqdarını artırmaq riskinizi azaltmağa kömək edir.

Qidalanma: Ümumilikdə tərəvəz, meyvə və tam taxıllarla zəngin, qırmızı və emal olunmuş əti az olan qidalanma kolorektal xərçəng riskini azaldır. Əksər tədqiqatlar qırmızı və ya emal olunmuş ətlər (sosis, vetçina, sucuq, basdırma, hisə verilmiş ət və s.) ilə artmış risk arasında əlaqə tapmışdır.

- Marağınızı çəkə bilər: Aralıq dənizi pəhrizində hansı qidaların bağırsaq poliplərini azaltdığı müəyyən edildi

Son illərin bəzi böyük tədqiqatları xüsusilə taxıllardan alınan qida liflərinin yoğun və düz bağırsaq xərçəngi riskini azalda biləcəyini göstərir. Bu sahədə araşdırmalar davam edir.

Alkoqol: Bir çox tədqiqat artmış alkoqol qəbulunun, xüsusilə kişilərdə kolorektal xərçəng riskini artırdığını müəyyən etmişdir.

Siqaret və digər tütün məhsulları

Bir çox insan tütün və onun məhsullarının yoğun və düz bağırsaq xərçəngi ehtimalını artırdığını bilmir. Uzunmüddətli siqaret çəkmə artmış kolorektal xərçəng riski, eləcə də başqa xərçəng və sağlamlıq problemləri ilə əlaqəlidir. Siqareti tərgitmək kolorektal və digər xərçəng riskini azaltmağa kömək edə bilər. Siqareti necə tərgidə bilərəm başlıqlı yazımız kömək edə bilər.

Vitaminlər, kalsium və maqnezium

Bəzi köhnə tədqiqatlar fol turşusu tərkibli multivitaminlərin gündəlik qəbulunun kolorektal xərçəng riskini azalda biləcəyini düşündürsə də, bu iddia daha geniş tədqiqatlarla təsdiqlənməmişdir. Hətta bəzi işlər fol turşusunun mövcud şişlərin böyüməsinə kömək edə biləcəyini düşündürmüşdür. Daha çox araşdırmaya ehtiyac var.

- Marağınızı çəkə bilər: Antioksidantlar xərçəngi öldürmür, tətikləyir

Bəzi tədqiqatlar günəşə məruz qalmadan müəyyən qidalardan və ya vitamin həblərindən alınan D vitamininin kolorektal xərçəng riskini azalda biləcəyini irəli sürmüşdür. Həddən artıq günəşin dəri xərçəngi yarada bilməsi narahatlığına görə yoğun və düz bağırsaq xərçəngi riskini azaltmaq üçün günəşlənmə tövsiyə edilmir. D vitamininin dərman kimi qəbulu yalnız qanda səviyyəsi aşağı olduqda tövsiyə olunur.

Qidada aşağı kalsium səviyyəsi bəzi tədqiqatlarda artmış kolorektal xərçəng riski ilə əlaqələndirilmişdir. Başqa işlər qəbulun artmasının riski azalda biləcəyini irəli sürür. Kalsium xərçəng riskinə mümkün təsirlərindən başqa bir sıra sağlamlıq problemləri ilə əlaqəsinə görə vacibdir. Lakin çox kalsium qəbul edən kişilərdə prostat xərçəngi riski artdığından, sırf kolorektal xərçəng riskini azaltmaq üçün kalsium qəbulunu artırmağı tövsiyə etmirik.

Nəticədə kalsium və D vitamini əlavələrinin yoğun və düz bağırsaq xərçəngi riskini azaltdığını deyə bilmərik.

Qeyri-steroid iltihabəleyhinə dərmanlar (NSAİİ)

Bir çox tədqiqat müntəzəm aspirin və ya başqa qeyri-steroid iltihabəleyhinə dərmanlar (ibuprofen, naproksen kimi) qəbul edənlərdə kolorektal xərçəng və polip riskinin daha aşağı olduğunu göstərmişdir.

Lakin aspirin və digər qeyri-steroid iltihabəleyhinə dərmanlar mədə qıcıqlanması, xora və qanaxma kimi ciddi əlavə təsirlər yarada bilər. Buna görə yüksək kolorektal xərçəng riskiniz yoxdursa, bu dərmanları qəbul etməyi tövsiyə etmirik.

Bununla yanaşı, aşağı dozalı aspirin üçün vəziyyət bir qədər fərqlidir. Ürək-damar xəstəliyi riski yüksək insanların istifadə etdiyi gündəlik aşağı dozalı aspirin (məsələn, 100 mg) kolorektal xərçəng riskini də azalda bilər.

Aspirin və ya digər NSAİİ-nin müntəzəm istifadəsi düşünülürsə, bu mütləq həkim tövsiyəsi və nəzarəti ilə olmalıdır.

Qadınlar üçün hormon əvəzetmə (replasman) müalicəsi

Menopauzadan sonra estrogen və progesteron qəbulu (bəzən menopauzal hormon müalicəsi və ya kombinə hormon əvəzetmə müalicəsi adlanır) qadının kolorektal xərçəng riskini azalda bilər.

Menopauzadan sonra estrogen və progesteron qadında ürək xəstəliyi, qan laxtası və süd vəzi xərçəngi riskini az da olsa artıra bildiyindən, sırf kolorektal xərçəng riskini azaltmaq üçün hormon müalicəsi adətən tövsiyə olunmur.

Menopauzal hormon müalicəsini düşünürsünüzsə, müsbət və mənfi tərəflərini həkiminizlə müzakirə edin.

Nəticə olaraq, ən çox rast gəlinən xərçənglər arasında olan yoğun və düz bağırsaq xərçəngi riskini, erkən aşkarlamada olduqca effektiv skrininq testləri və sağlam həyat vərdişləri ilə azalda bilərsiniz. Ailə tarixçəsi olanlarda skrininq daha erkən başlamalı, genetik məsləhət nəzərdən keçirilməli və uzunmüddətli aşağı dozalı aspirin istifadəsi barədə həkimlə danışılmalıdır.