Onkologiyada antidepressantların lazım olduğu hallar, faydaları və yan təsirləri

Xərçəng müalicəsi prosesi fiziki problemlərlə yanaşı bəzi ruhi narahatlıqlar da gətirə bilər. Müalicə şəxs bütöv şəkildə nəzərə alınaraq planlaşdırılmalıdır. Bu baxımdan psixoloji çətinlik çəkən xərçəng xəstələrində müalicənin zəruri hissəsi kimi antidepressant istifadəsi lazım ola bilər. Bu yazıda son 30 ilin mühüm klinik araşdırmaları və məlumatları nəzərdən keçirilərək xərçəng müalicəsi prosesində antidepressantların yeri haqqında məlumat əldə edə bilərsiniz.

Xərçəng xəstələrinin %40-60-na emosional sıxıntı və təşviş təsir edir

Bunlar arasında onkologiyada ən çox müşahidə olunan və müalicəsi dəstəklənənlər uyğunlaşma və stresslə əlaqəli pozuntularla major depressiyadır. Antidepressantların burada rolu xərçəngli şəxslərin depressiya əlamətlərini azaltmaq və həyat keyfiyyətlərini yaxşılaşdırmaqdır.

Antidepressantların xərçəng müalicəsində iki əsas faydası müşahidə olunur:

1.  Stress, təşviş, depressiya kimi narahatedici psixoloji vəziyyətlərin şiddətini azaltmaq və ya aradan qaldırmaq 
2. İstilik basmaları, neyropatik ağrı, ürəkbulanma, qusma və qaşınma kimi müalicə yan təsirlərinin müalicəsi.

Təqdim edəcəyimiz araşdırma 1997-ci ildə başlayıb 2017-ci ildə tamamlanan, xərçəngdə antidepressant istifadəsi haqqında mühüm araşdırmaların nəticələrini ümumiləşdirir.

Antidepressantların xüsusiyyətləri və təsir mexanizmləri

Fərqli təsir mexanizmləri olan 4 sinif antidepressant var. Bunlardan birinci sinif antidepressantlar (monoamin oksidaza inhibitorları kimi) bəzi davamlı depressiya növlərinin müalicəsinə təsir göstərir, lakin onkologiyada istifadə olunan güclü ağrıkəsicilərlə (opioidlər) qarşılıqlı təsir riski olduğuna görə üstün tutulmur. Digər birinci sinif antidepressantlar da (trisiklik antidepressantlar kimi) xərçəng xəstələrində bir çox yan təsirə malik ola bildiyindən (məsələn, antixolinergik təsir) adətən onkologiyada istifadə edilmir.

Son on ildə daha az yan təsirə malik ikinci və üçüncü nəsil antidepressantlara onkologiyada geniş üstünlük verilmişdir. Həmçinin son vaxtlar bazara çıxarılan, dördüncü nəsil də adlandırılan antidepressantlar var; aqomelatin və vortioksetin kimi. Bunların onkologiyada istifadəsinə dair təcrübə məhduddur və çatışmır. Psixostimulyatorlar və hallüsinogenlər kimi digər dərmanlar ayrıca təsnif edilmiş və izah olunmuşdur.

Onkologiyada ən çox üstünlük verilən antidepressant qrupu: Selektiv serotonin gerialım inhibitorları - SSRI

Xərçəng xəstələrində depressiya zamanı ilk seçilən antidepressantlardır. Bu dərmanlar beyində xoşbəxtlik hormonu adlandırılan serotoninin miqdarını artıraraq təsir göstərir. Bəzi SSRI-lərin - məsələn, fluoksetin və paroksetinin - xərçəng müalicələri ilə qarşılıqlı təsir göstərə biləcəyi unudulmamalıdır. Onkologiyada ən çox üstünlük verilən və dərman qarşılıqlı təsiri ən az olan SSRI-lər sertralin, sitalopram və essitalopramdır.

Antidepressantların psixoloji pozuntularda klinik istifadəsi

Depressiya

Depressiv pozuntular xərçəng xəstələrində ümumi cəmiyyətlə müqayisədə iki-üç dəfə çox müşahidə olunur. Xərçəng xəstələrində depressiyanın müalicəsinin antidepressantlarla aparılması plasebodan daha təsirli hesab edilmişdir. Həmçinin depressiya şiddətinə görə yüngül-orta və ya major kimi ayrılaraq müalicə edilir.

Stresslə bağlı pozuntular

Kəskin stress pozuntuları, travmadan sonrakı stress pozuntuları (TSSB) və uyğunlaşma pozuntuları da daxil olmaqla stress və stresslə əlaqəli pozuntular xərçəng xəstələrində tez-tez müşahidə olunur. TSSB müalicəsi üçün antidepressantların effektivliyi ilə bağlı klinik araşdırmalar selektiv serotonin gerialım inhibitorlarının təsirli olduğunu düşündürür.

Təşviş pozuntuları

Xərçəng xəstələrində təşviş pozuntularında (fobiyalar, kimyaterapiya, ürəkbulanma, qusma, sosial təşviş daxil olmaqla ciddi və davam edən bu tip qorxular) selektiv serotonin gerialım inhibitorlarına və serotonin-norepinefrin gerialım inhibitoruna üstünlük verilir.

- Əlaqəli mövzu: Təşviş nədir? Xərçəngdə təşvişin əlamətləri və müalicəsi

Yuxu pozuntuları

Depressiya və stresslə əlaqəli və ya təşviş pozuntusunun hissəsi kimi xərçəng xəstələrində yuxu / oyaqlıq dövrü pozuntuları tez-tez müşahidə olunur və düzgün nəzərdən keçirilməlidir. Hipnotik dərmanlara, əsasən benzodiazepinlərə əlavə olaraq sedativ komponentli antidepressant istifadəsi (məsələn, mirtazapin və trazodon) faydalı ola bilər.

- Əlaqəli mövzu: Yuxu problemləri öyrənməyə təsir edir - Keyfiyyətli yuxu nədir, yaxşı yuxu üçün nə etməli?

Xərçənglə bağlı digər şikayətlər

Elmi sübutlara əsaslanan klinik tətbiqlər antidepressantların iştahasızlıq, yuxu pozuntuları, ağrı, təşviş və yorğunluq kimi psixiatrik olmayan xərçənglə bağlı simptomları yaxşılaşdırmaq və həyat keyfiyyətini artırmaq üçün istifadə edilə biləcəyini göstərir.

Ağrı

Ağrı xərçəng xəstələrində ən əziyyətli vəziyyətlərdən biridir. Xərçəng ağrısında antidepressantların köməkçi ağrı müalicəsi kimi istifadəsi Avropa Tibbi Onkologiya Cəmiyyətinin (ESMO) xərçəng ağrısının idarə edilməsi təlimatlarında tövsiyə olunur. Serotonin-norepinefrin gerialım inhibitorunun (venlafaksin və duloksetin) xərçəng xəstələrində neyropatik ağrının kimyaterapiya müalicəsində təsirli olduğu irəli sürülür.

- Əlaqəli mövzu: Xərçəng ağrısı necə müalicə edilir?

İstilik basmaları

Hormona həssas xərçənglərin (məsələn, süd vəzi və prostat xərçəngi) müalicəsi zamanı və ya sonrasında istilik basmaları tez-tez müşahidə olunan yan təsirdir. İstilik basması şikayətlərinin müalicəsində ən çox üstünlük verilən antidepressant venlafaksin olsa da, antidepressantların istifadəsində və seçimində diqqətli olmaq lazımdır, çünki effektivlikləri aydın deyil və antidepressantın özünün bəzi yan təsirləri bildirilmişdir. Xərçəng müalicəsinin yan təsiri olan istilik basmalarında akupunkturtəsirli və daha təhlükəsiz üsul kimi görünür.

İştaha və ürəkbulanma / qusma

İştaha, ürəkbulanma və qusma üçün antidepressant istifadəsindən fayda görülür. Bir faza II klinik araşdırmaxərçəng xəstələrində iştaha, yuxu pozuntuları, təşviş, ağrı və həyat keyfiyyətinə müsbət təsirini və xərçəng xəstələrində depressiyaya faydasını təsdiqləmişdir.

Yorğunluq

Yorğunluqxərçəng xəstələrində geniş yayılmış əlamətdir. Antidepressant olan norepinefrin-dopamin gerialım inhibitoru bupropionun dopaminergik aktivliyə əsaslanaraq xərçənglə bağlı yorğunluğu azaltdığı irəli sürülmüşdür.

- Əlaqəli mövzu: Halsızlıq və yorğunluq xərçəngin ilk əlaməti ola bilərmi?

Nəticə olaraq, antidepressantların güclü depressiyası olan xərçəng xəstələrinin müalicəsində və xərçənglə bağlı digər narahatlıqlarda təsirli olduğu göstərilmişdir. Xərçəng xəstələrində güclü depressiya üçün təhlükəsiz və təsirli müalicə üsuludur. Bununla belə, nəzərə alınmalı məhdudiyyətlər və ümumi xəbərdarlıqlar var. Həmçinin müxtəlif xərçəng növləri də nəzərə alınaraq antidepressantların major və davamlı depressiyanın müalicəsinə təsiri haqqında hələ davam edən araşdırmalar olduğu unudulmamalı və tövsiyələrə diqqət edilməlidir.