Yeni texnologiyalar yumurtalıq xərçənginin erkən diaqnozunu mümkün edəcək

Yumurtalıq (qadın yumurtalığı) xərçənginin müalicəsinə çox sayda yeni və təsirli dərman seçimi əlavə edilmişdir (baxın: yumurtalıq xərçənginin müalicəsində son inkişaflar). Yumurtalıq xərçəngində sağqalım göstəricilərinin artması davam edərkən, erkən aşkarlama üçün istifadə edilən vasitələrdə də nəzərəçarpan artım var. Bu günədək yumurtalıq xərçənginin erkən diaqnozu üçün təsirli skrininq üsulu qəbul edilməmişdir.

Yumurtalıq xərçənginin erkən diaqnozundakı inkişafları daha anlaşılan etmək üçün Medscape, Johns Hopkins Universitetinin Tibb Fakültəsində yumurtalıq xərçəngi mütəxəssisi və ginekoloji onkoloq dosent Dr. Rebecca Stone ilə əlaqə saxladı. Bu müsahibənin tərcüməsini sizə təqdim edirik:

Son illərdə yumurtalıq xərçəngi göstəricilərində azalma var. Bunun mümkün səbəbləri hansılardır?

Son 20 ildə Amerikada yeni halların sayı azalır. Bunun mümkün səbəbləri aşağıdakılar görünür:

• 1990-cı illərin sonlarında hamiləliyin qarşısını alan həblərin istifadəsinin artması,
• Çanaq cərrahiyyəsi (qadın cinsiyyət orqanlarında əməliyyat) keçirilən xəstələrdə ehtiyat məqsədilə yumurtalıqların çıxarılması,
• Yumurtalıq xərçənginə genetik meyilli qadınlar üçün riski azaldan ginekoloji cərrahiyyə kimi profilaktik tədbirlərin görülməsi.

Çanaq cərrahiyyəsi keçirilən xəstələrdə ehtiyat məqsədilə yumurtalıqların çıxarılması – tibbi dildə buna "opportunist salpingektomiya" deyirik – təxminən 10 il əvvəl təqdim edilmişdir. Bu, daimi cərrahi sonsuzluq istəyən qadınlar üçün “boruları bağlamaq” əvəzinə və ya reproduktiv planlarını tamamlamış qadınlar üçün hər iki fallop borusunun çıxarılması ilə fallop borusu-yumurtalıq xərçənginin ilkin profilaktikası üçün cərrahi vasitədir.

Yumurtalıq xərçənginin uşaqlıq boynu xərçəngi skrininqi zamanı aparılan Pap smear ilə DNA-dakı TP53 gen dəyişikliklərini yoxlayaraq erkən aşkarlana biləcəyini göstərən yeni tədqiqat barədə bizə nə deyə bilərsiniz?

Buradakı fikir yumurtalıq xərçənginin inkişafı ilə nəticələnən erkən mutasiya hadisələrinin uşaqlıq boynu xərçəngləri üçün aparılan gündəlik Pap smear skrininqində toplanan genetik materiallarda gen ardıcıllığının təyini ilə aşkarlana bilməsidir.

Pap testlərində götürülən nümunələrin yumurtalıq xərçənginə səbəb olduğu düşünülən prekanseroz (xərçəngönü) lezyonlardan, əsasən seroz epitel yumurtalıq xərçənginin başladığı yer olan fallop borularından tökülən genetik material və hüceyrələri ehtiva etdiyi məlumdur.

P53 gen mutasiyalarının yumurtalıq xərçənginin yaranmasında erkən meydana çıxdığı düşünülür. Bu mutasiyaların əslində fallop borularını örtən hüceyrələrdə yarandığını göstərən məlumatlar var. Pap smear ilə toplanan uşaqlıq boynu mayesində aparılan polimeraza zəncir reaksiyası (PCR) əsaslı DNA / gen sekvensləməsi fallop borularından tökülən bu p53 mutasiyalı hüceyrələri aşkarlaya bilər.

Bu tədqiqatın güclü tərəfi sağlam insanlardan ibarət nəzarət qrupu ehtiva etməsidir. Yumurtalıq xərçəngi olmayan bu qrupdakı insanların heç birinin Pap smear testlərində p53 mutasiyaları aşkarlanmadı. Tədqiqatın məhdudiyyəti nümunə sayının az olmasıdır. Nəticələr geniş xəstə qrupunda təsdiqlənməlidir.

Həmçinin tədqiqat yalnız p53 gen mutasiyalarını axtardı. Digər xərçənglər kimi yumurtalıq xərçənglərinin də əsasən nəzarətsiz hüceyrə böyüməsi və bölünməsi ilə nəticələnən mühüm genlərdə mutasiyaların artması zamanı yarandığı düşünülür. Bu genetik dəyişikliklər / mutasiyalar insanın həyatı boyunca qazanılır. Yəni sonda yumurtalıq xərçənginin inkişafına gətirən p53 mutasiyalarından əlavə meydana gələn mümkün erkən genetik dəyişikliklər / mutasiyalar vardır. Bunların P53 mutasiyaları ilə birlikdə aşkarlanması müəlliflərin araşdırdığı skrininq strategiyasının həssaslığını / aşkarlama göstəricisini yaxşılaşdıra bilər.

Nəticədə bu skrininq strategiyası epitel yumurtalıq xərçənginin bütün histoloji alt tiplərinin erkən aşkarlanması və ya qeyri-epitel yumurtalıq xərçəngləri üçün təsirini sübut edə bilməyə bilər (yumurtalıq xərçənginin ən çox rast gəlinən alt tipi epitel yumurtalıq xərçəngidir).

Yumurtalıq xərçənginin diaqnozunda hansı digər müasir tədqiqatlardan həkimlər xəbərdar olmalıdır?

Dövran edən şiş DNA-sından (ctDNA) istifadə edən maye biopsiyalar yumurtalıq xərçəngi də daxil olmaqla xərçəngin aşkarlanması və idarə edilməsində ümidverici nəticələr göstərir. Lakin ctDNA əsaslı yanaşmalarla aşkarlana bilən minimum şiş ölçüsünü / yükünü müəyyən etmək üçün daha çox tədqiqata ehtiyac var. Bundan əlavə, yumurtalıq xərçənginin erkən diaqnozunda ctDNA aşkarlanmasının klinik faydasını və ya xəstəyə təsirini müəyyənləşdirmək üçün geniş və prospektiv tədqiqatlar lazımdır.

DNA metilləşməsixərçəngin inkişafında erkən hadisədir və xərçəng xəstələrindən alınan qan plazması nümunələrində aşkarlana bilər. Bu il Amerika Klinik Onkologiya Cəmiyyətinin Toplantısında (ASCO 2020)yumurtalıq xərçəngi toxumalarından ayrılmış metilləşmiş DNA marker namizədlərinin aşkarlanması və təsdiqlənməsi barədə məlumatlar təqdim edildi. Nəticələr sonradan yumurtalıq xərçəngi olan və olmayan qadınlardan alınmış plazmada qiymətləndirildi.

Qandan əlavə, peritoneal (qarın pərdəsi) maye və uşaqlıq lavajı riskli genlərin – TP53, BRCA1 və BRCA2 – mutasiyalarını müəyyənləşdirmək üçün istifadə edilir. Bu bədən mayeləri həmçinin yumurtalıq xərçəngi olan xəstələrlə sağlam insanlar arasındakı fərqi müəyyənləşdirməkdə istifadə oluna bilən şiş mənşəli material mənbəyi kimi göstərilə bilər. 

Yumurtalıq xərçənginin diaqnozu üçün digər qeyri-invaziv (müdaxiləsiz) testlərin spesifikliyini və həssaslığını müəyyən etmək üçün daha çox tədqiqat tələb olunur.

Amerika Xərçəng Cəmiyyəti insan papilloma virusu (HPV) testinin yumurtalıq xərçəngi skrininq vasitəsi kimi üstün tutulduğuna dair açıqlama verdi. Niyə Pap testi əvəzinə HPV testinə üstünlük verirlər?

Amerika Xərçəng Cəmiyyəti yumurtalıq xərçəngi testinin (skrininqinin) 25 yaşda başlanmasını tövsiyə edir. 25 – 60 yaş arası qadınlar hər 5 ildən bir HPV testi etdirməlidir. HPV testi uyğun deyilsə, ya hər 5 ildən bir Pap testi ilə HPV testinin birləşməsindən ibarət birgə test, ya da 3 ildən bir yalnız Pap testi edilə bilər.

HPV testi geniş əlçatandır. Bir HPV testinin qiyməti təxminən 44 dollardır (2014 ABŞ, vahid qiyməti). Pap testinin qiyməti isə təxminən 30 dollardır (2014 ABŞ, vahid qiyməti).

HPV testi bir çox səbəbdən sitoloji testdən (Pap) üstün tutulur.

• Birincisi, yaxşı planlaşdırılmış tədqiqatlarda tək Pap smear-in uşaqlıq boynunun yüksək dərəcəli prekanseroz lezyonunu (xərçəngönü vəziyyəti) aşkarlama həssaslığı təxminən %50-dir və bu, xərçəng skrininq testi üçün optimaldan aşağı göstəricidir.
• İkincisi, sitologiya (hüceyrə elmi) proqramlarının etibarlı işləməsi üçün mühüm infrastruktur, yüksək ixtisaslı insan resursları və yaxşı planlaşdırılmış keyfiyyətə nəzarət sistemi lazımdır; bunun tətbiqinin çətin və bahalı olduğu sübut edilmişdir. Bu, sitologiya əsaslı uşaqlıq boynu xərçəngi skrininq proqramlarında qlobal fərqlərlə nəticələnir.
• Üçüncüsü, həm sitologiya, həm də HPV testlərindən ibarət birgə test skrininq proqramları üçün seçim olsa belə, tədqiqatlar HPV skrininqinə smear əlavə etməyin faydasının məhdud olduğunu təsdiqləmişdir.

Bir milyondan çox qadın iştirakçını əhatə edən Kaiser Permanente-nin uzunmüddətli tədqiqatları HPV testinin prekanseroz lezyonlar üçün çox yüksək mənfi proqnostik dəyərini aşkar etdi. HPV testi mənfi olan qadınların sonrakı 5 ildə prekanseroz lezyonlar inkişaf etdirməsi çox az ehtimallı idi. Mənfi HPV testindən sonra uşaqlıq xərçəngi və ya yüksək dərəcəli prekanserozun 5 illik riski %0,14 olduğu halda, sitologiyası mənfi olan qadınlarda bu göstərici %0,31 idi. Birgə testin skrininq faydası əsasən sitologiyadan deyil, HPV testindən qaynaqlanır.

Yəni xülasə olaraq, qadınlar üçün yaxşılaşdırılmış həssaslıq və keyfiyyət təminatı, testi avtomatlaşdırmaq imkanı və nəticədə həyat boyu skrininq sayının azaldılması ehtimalı nəzərə alınaraq uşaqlıq boynu xərçəngi üçün HPV testi sitoloji skrininqdən üstün tutulur.

*

• Marağınızı çəkə bilər: Yumurtalıq kistlərinin növləri hansılardır? Kistlər xərçəngə çevrilirmi?