آخرین پیشرفت‌ها در درمان تومور مغزی گلیوبلاستوما مولتی‌فرم (GBM).
در این مقاله
گلیوبلاستوما در سال 2026: کجا ایستاده‌ایم؟ راهنمای جامع از تشخیص تا درمان و پژوهش‌های تازه
گلیوبلاستوما (گلیوبلاستوما مولتی‌فرم، GBM) شایع‌ترین تومور بدخیم اولیه‌ی مغز در بزرگسالان است. درمان استاندارد هنوز جراحی با بیشترین برداشت ایمن، سپس پرتودرمانی همراه با تموزولومید است؛ در بیماران مناسب، درمان با میدان الکتریکی به نام TTFields نیز افزوده می‌شود. بزرگ‌ترین تغییر سال‌های اخیر در تشخیص رخ داده است: از سال 2021، تشخیص «گلیوبلاستوما» تنها برای تومورهایی به کار می‌رود که جهش IDH ندارند و تصمیم‌های درمانی بر پایه‌ی آزمایش‌های مولکولی گرفته می‌شود. در این نوشته یک‌جا می‌خوانید که این بیماری چیست، درمان استاندارد چه دستاوردی دارد، هنگام عود چه گزینه‌هایی وجود دارد و پژوهش‌های تازه‌ای مانند سلول‌های CAR-T، واکسن‌ها و پروتون‌درمانی به‌راستی در چه مرحله‌ای هستند. نشانه‌ها و مراحل کلی تومورهای مغزی، تشخیص مولکولی و درمان فردمحور در گلیوبلاستوما و درمان‌های تازه‌ی سال 2026 در گلیوم‌های درجه‌بالای IDH از نوع وحشی را در نوشته‌های جداگانه بررسی کرده‌ایم.
- این نوشته از نو نوشته و گسترش داده شد. تعریف تازه‌ی گلیوبلاستوما بر پایه‌ی طبقه‌بندی 2021 سازمان جهانی بهداشت افزوده شد: آستروسیتومای درجه‌ی 4 با جهش IDH دیگر گلیوبلاستوما به شمار نمی‌آید؛ به همین دلیل عبارت «تومور مغزی درجه‌ی 4 = GBM» در متن پیشین اصلاح شد.
- شواهد درمان استاندارد (Stupp، EF-14، CeTeG، بیماران سالمند)، MGMT، درمان عود و درمان‌های هدفمند همراه با نتایج عددی‌شان افزوده شد.
- تحولات 2025 تا 2026 افزوده شد: کارآزمایی TRIDENT که در آن TTFields زودتر آغاز شد، افزایش دوز پروتون (NRG BN001)، نتایج تازه‌ی سلول‌های CAR-T دوهدفه و وضعیت درخواست ثبت DCVax-L در بریتانیا.
- دو عبارت متن پیشین به‌روز شد: نتایج DCVax-L نه از یک کارآزمایی فاز 2، بلکه از یک کارآزمایی فاز 3 به دست آمده که با گروه کنترل بیرونی مقایسه شده است؛ سلول‌های CAR-T نیز دیگر تنها در آزمایشگاه نیستند و روی بیماران آزموده می‌شوند.
- تصویرهایی درباره‌ی گسترش تومور، برنامه‌ی زمانی درمان، رابطه‌ی تموزولومید و MGMT و دستگاه TTFields، شش نمودار و سه طرح‌واره افزوده شد.
- درمان استاندارد: جراحی با بیشترین برداشت ایمن، سپس 6 هفته پرتودرمانی همراه با تموزولومید روزانه و پس از آن 6 دوره تموزولومید. این رویکرد میانه‌ی بقا را از 12.1 ماه به 14.6 ماه و بقای 5 ساله را از 1.9% به 9.8% رساند.
- روش‌هایی که می‌توان افزود: TTFields در دوره‌ی نگهدارنده میانه‌ی بقا را از 16.0 ماه به 20.9 ماه و بقای 5 ساله را از 5% به 13% رساند. در بیماران برگزیده‌ی جوان، با وضعیت عمومی خوب و MGMT متیله، لوموستین + تموزولومید میانه‌ی بقا را از 31.4 ماه به 48.1 ماه افزایش داد.
- آزمایش مولکولی ضروری است: نشانگرهایی مانند IDH، MGMT، TERT، EGFR و BRAF تشخیص، سیر مورد انتظار و درمان مناسب را تعیین می‌کنند. در تغییرات نادری مانند BRAF V600E می‌توان از داروهای هدفمند استفاده کرد.
- پژوهش‌های تازه: آغاز هم‌زمان TTFields با پرتودرمانی (TRIDENT) بقا را طولانی‌تر نکرد. افزایش دوز پروتون و سلول‌های CAR-T نشانه‌های امیدبخشی نشان می‌دهند، اما هنوز استاندارد نیستند. امن‌ترین راه دسترسی، یک کارآزمایی بالینی مناسب است.
چرا این موضوع اهمیت دارد؟
در آمریکا گلیوبلاستوما 52.2% از تومورهای بدخیم اولیه‌ی مغز و نخاع را تشکیل می‌دهد؛ سالانه در هر 100,000 نفر حدود 3.3 تشخیص تازه گذاشته می‌شود و میانه‌ی سن هنگام تشخیص 66 سال است. بیماری به‌سرعت پیش می‌رود و چون سلول‌های تومور با نفوذ به بافت مغزی پیرامون گسترش می‌یابند، با جراحی به‌طور کامل پاک نمی‌شود. بر پایه‌ی داده‌های ثبت سرطان آمریکا، حدود 43% بیماران از یک سال و 7% از پنج سال فراتر می‌روند.
این ارقام میانگین‌ها را نشان می‌دهند؛ سیر بیماری در هر فرد می‌تواند بسیار متفاوت باشد. سن کمتر، وضعیت عمومی خوب، امکان برداشت گسترده‌ی تومور و متیلاسیون MGMT با بقای طولانی‌تر همراه است. در کارآزمایی‌های بالینی، نسبت بیمارانی که از پنج سال فراتر می‌روند با درمان استاندارد حدود 10% و با افزودن TTFields حدود 13% است. از این رو تشخیص مولکولی درست، درمانی که در یک تیم باتجربه برنامه‌ریزی شود، مدیریت خوب نشانه‌ها و دسترسی به کارآزمایی‌های بالینی مناسب، به‌طور مستقیم بر سیر بیماری و کیفیت زندگی اثر می‌گذارد.
آخرین وضعیت درمان گلیوبلاستوما چیست؟
در سال 2026، درمان استاندارد گلیوبلاستوما عبارت است از جراحی با بیشترین برداشت ایمن، پرتودرمانی همراه با تموزولومید، سپس تموزولومید نگهدارنده و در بیماران مناسب، TTFields. در بیماران برگزیده با MGMT متیله می‌توان لوموستین را افزود. سلول‌های CAR-T، واکسن‌ها و افزایش دوز پروتون امیدبخش‌اند، اما هنوز در مرحله‌ی پژوهش قرار دارند؛ امن‌ترین راه دسترسی به این درمان‌ها، کارآزمایی‌های بالینی است.
گلیوبلاستوما چیست؟ تعریف آن در سال 2021 تغییر کرد
گلیوبلاستوما توموری است که از سلول‌های گلیال، یعنی سلول‌های پشتیبان مغز، و بیش از همه از آستروسیت‌ها منشأ می‌گیرد. پیش‌تر به همه‌ی تومورهای آستروسیتی که زیر میکروسکوپ مهاجم‌ترین ظاهر (درجه‌ی 4) را داشتند، گلیوبلاستوما گفته می‌شد. طبقه‌بندی 2021 سازمان جهانی بهداشت این تعریف را تغییر داد: اکنون واژه‌ی گلیوبلاستوما تنها برای تومورهای بزرگسالان با IDH از نوع وحشی (بدون جهش در ژن IDH) به کار می‌رود. تومورهایی که جهش IDH دارند و پیش‌تر «گلیوبلاستومای ثانویه» نامیده می‌شدند، اکنون بیماری جداگانه‌ای به نام آستروسیتومای درجه‌ی 4 با جهش IDH به شمار می‌آیند؛ سیر آن‌ها معمولاً کندتر است و گزینه‌های درمانی‌شان متفاوت است.
تعریف تازه پیامد دیگری هم دارد: آستروسیتومای IDH از نوع وحشی که زیر میکروسکوپ درجه‌ی 2 یا 3 به نظر می‌رسد، اگر جهش پروموتر TERT، تکثیر ژن EGFR یا افزایش کروموزوم 7 همراه با از دست رفتن کروموزوم 10 (+7/−10) داشته باشد، گلیوبلاستوما به شمار می‌آید و همانند آن درمان می‌شود. به همین دلیل، گذراندن آزمایش‌های مولکولی روی نمونه‌ی بافت در تشخیص الزامی شده است (توالی‌یابی نسل جدید (NGS)).
شکل 1 · گلیوم‌های منتشر بزرگسالان: طبقه‌بندی 2021 سازمان جهانی بهداشت
نخستین جداسازی بر پایه‌ی جهش IDH است؛ گلیوبلاستوما تنها IDH از نوع وحشی است
| نشانگر | چه می‌گوید؟ | اثر بر درمان |
|---|---|---|
| ژن IDH1/2 | اگر جهش نباشد (نوع وحشی) گلیوبلاستوما؛ اگر باشد، گلیوم با جهش IDH | تشخیص و مسیر درمان را تعیین می‌کند |
| متیلاسیون پروموتر MGMT | اینکه ژن ترمیم DNA خاموش شده است یا نه؛ در حدود 35 تا 45% بیماران وجود دارد | سود تموزولومید آشکار است؛ گزینه‌ی افزودن لوموستین |
| تغییرات TERT، EGFR و +7/−10 | نشان می‌دهد که تومور، حتی اگر زیر میکروسکوپ درجه‌پایین به نظر برسد، مانند گلیوبلاستوما رفتار خواهد کرد | مانند گلیوبلاستوما درمان می‌شود |
| جهش BRAF V600E | نادر (1 تا 3%)، به‌ویژه در بیماران جوان و در زیرگروه اپیتلیوئید | گزینه‌ی دابرافنیب + ترامتینیب |
| ادغام ژنی NTRK | بسیار نادر | گزینه‌ی لاروترکتینیب یا انترکتینیب |
| جهش H3 K27M (خط میانی) | نشان‌دهنده‌ی نوع دیگری از تومور در خط میانی مغز است (گلیومای منتشر خط میانی) | بیماری جداگانه‌ای است؛ در آمریکا در سال 2025 دورداویپرون تأیید شد |
فراوانی نشانگرها در مطالعه‌های مختلف متفاوت است. گستره‌ی آزمایش‌های مولکولی از مرکزی به مرکز دیگر فرق می‌کند؛ در گزارش خود بررسی کنید که کدام آزمایش‌ها انجام شده است.
نشانه‌های گلیوبلاستوما چیست و تشخیص چگونه گذاشته می‌شود؟
نشانه‌ها معمولاً در عرض چند روز یا چند هفته شدت می‌گیرند و بسته به محل تومور متفاوت‌اند. شایع‌ترین آن‌ها:
- سردرد، به‌ویژه سردردی که صبح‌ها بیشتر است و با تهوع و استفراغ همراه است
- تشنج صرعی؛ در حدود یک‌چهارم بیماران می‌تواند نخستین نشانه باشد
- ضعف در دست یا پا، اختلال گفتار یا بینایی
- فراموشی، حواس‌پرتی، تغییرات شخصیت و رفتار
نخستین گام در تشخیص، ام‌آرآی مغز با ماده‌ی حاجب است. گلیوبلاستوما در ام‌آرآی معمولاً به شکل توده‌ای دیده می‌شود که مرکز آن نکروزه است، لبه‌اش ماده‌ی حاجب را جذب می‌کند و پیرامونش ادم آشکاری وجود دارد. ام‌آرآی پرفیوژن، ام‌آرآی اسپکتروسکوپی و در برخی مراکز PET با اسید آمینه می‌توانند اطلاعات بیشتری بدهند؛ اما تشخیص قطعی همیشه با بررسی بافت گذاشته می‌شود. اگر تومور در جایی باشد که نتوان آن را با ایمنی برداشت، نمونه با نمونه‌برداری (بیوپسی) سوزنی استریوتاکتیک گرفته می‌شود.
شکل 2 · گلیوبلاستوما در مغز چگونه رشد می‌کند؟
مرکز نکروزه، لبه‌ی جاذب ماده‌ی حاجب، ادم و سلول‌های نفوذکننده
جراحی: چرا برداشتن کامل تومور اغلب ممکن نیست؟
سلول‌های گلیوبلاستوما به‌صورت زائده‌هایی باریک به درون بافت سالم مغزی پیرامون نفوذ می‌کنند؛ حتی فراتر از مرزی که در ام‌آرآی دیده می‌شود نیز سلول توموری وجود دارد. به همین دلیل هدف جراحی «برداشتن همه‌چیز» نیست، بلکه برداشتن ایمنِ هرچه کامل‌ترِ توده‌ی جاذب ماده‌ی حاجب است، به گونه‌ای که کارکردهایی مانند گفتار، حرکت و بینایی حفظ شوند. جراحی هم فشار درون جمجمه و نشانه‌ها را کاهش می‌دهد و هم بافت کافی برای آزمایش‌های مولکولی فراهم می‌کند.
مقدار تومور برداشته‌شده با بقا ارتباط دارد. از این رو در جراحی از روش‌هایی مانند 5-ALA (جراحی با راهنمای فلورسانس) که تومور را با نور نمایان می‌کند، ام‌آرآی حین جراحی، ناوبری عصبی، پایش عصبی و جراحی در حالت بیداری برای تومورهای نزدیک به مرکز گفتار استفاده می‌شود. در کارآزمایی تصادفی‌سازی‌شده با 5-ALA، نسبت برداشت کامل تومور جاذب ماده‌ی حاجب از 36% به 65% و نسبت بیمارانی که در 6 ماه بدون پیشرفت زندگی می‌کردند از 21.1% به 41.0% رسید. در بیماران مناسب، جراحی «فرابیشینه» که در آن بافت فراتر از ناحیه‌ی جاذب ماده‌ی حاجب (ناحیه‌ی FLAIR) نیز برداشته می‌شود، در حال بررسی است؛ البته به شرط آنکه خطر از دست رفتن کارکردها افزایش نیابد.
- ام‌آرآی‌ای که در 48 تا 72 ساعت پس از جراحی گرفته می‌شود، نشان می‌دهد چه مقدار تومور باقی مانده است و مبنای مقایسه برای کنترل‌های بعدی است.
- کپسول‌هایی که در حفره‌ی برداشت تومور قرار داده می‌شوند و داروی شیمی‌درمانی آزاد می‌کنند (Gliadel حاوی کارموستین) سود اندکی در بقا نشان دادند (13.9 در برابر 11.6 ماه)؛ اما چون ممکن است آزمایش‌های مولکولی بعدی و شرکت در کارآزمایی‌های بالینی را محدود کنند، امروزه به‌ندرت به کار می‌روند.
درمان استاندارد پس از جراحی: پروتکل Stupp
معمولاً 3 تا 6 هفته پس از جراحی، پرتودرمانی به مدت 6 هفته و در روزهای کاری هر هفته، در مجموع 30 جلسه (60 گری)، انجام می‌شود؛ در این مدت تموزولومید نیز هر روز به شکل کپسول خورده می‌شود. پس از حدود 4 هفته وقفه، تموزولومید در 5 روز نخست دوره‌های 28 روزه، معمولاً به مدت 6 دوره، ادامه می‌یابد. این برنامه بر یک کارآزمایی فاز 3 به رهبری راجر استوپ (Stupp) استوار است که در سال 2005 منتشر شد و هنوز پایه‌ی درمان استاندارد است.
شکل 3 · برنامه‌ی زمانی درمان استاندارد
جراحی، پرتودرمانی + تموزولومید، تموزولومید نگهدارنده و TTFields
| مرحله | چه انجام می‌شود؟ | نکته‌های مهم |
|---|---|---|
| پرتودرمانی + تموزولومید (6 هفته) | دوز 60 گری در 30 جلسه؛ تموزولومید 75 mg/m² هر روز | شمارش هفتگی سلول‌های خون؛ پیشگیری از ذات‌الریه (PCP)؛ داروی ضدتهوع |
| وقفه (حدود 4 هفته) | ام‌آرآی نخستین ارزیابی؛ بازبینی برنامه‌ی درمان | بزرگ شدنی که در ماه‌های نخست دیده می‌شود ممکن است پیشرفت کاذب باشد |
| تموزولومید نگهدارنده | دوز 150 تا 200 mg/m²، 5 روز در هر 28 روز؛ معمولاً 6 دوره | پیگیری پلاکت و گلبول‌های سفید؛ مصرف ناشتا یا هر بار به یک شیوه‌ی یکسان |
| درمان TTFields (در بیماران مناسب) | دست‌کم 18 ساعت در روز، همراه با تموزولومید نگهدارنده | تراشیده نگه داشتن مو؛ مراقبت از پوست |
| درمان حمایتی | داروی ضدتشنج (تنها برای کسانی که تشنج داشته‌اند)، در صورت نیاز کمترین دوز استروئید | نشانه‌های لخته، خلق‌وخو، خواب و خستگی |
دوزها بر پایه‌ی سطح بدن محاسبه و بر اساس آزمایش‌های خون تنظیم می‌شوند. درباره‌ی رابطه‌ی تموزولومید با غذا، می‌توانید جدول مصرف ناشتا یا با غذای داروهای خوراکی سرطان را ببینید.
میانه‌ی بقا در گلیوبلاستومای تازه‌تشخیص: گام به گام
ماه. بازوهای هر کارآزمایی کنار هم آمده‌اند؛ خاکستری: بازوی مقایسه‌ی همان کارآزمایی.
بیماران EF-14 پرتودرمانی را به پایان رسانده بودند و بیماران CeTeG جوان‌تر و برگزیده بودند؛ از این رو رقم‌های کارآزمایی‌های مختلف را نباید ادامه‌ی یکدیگر خواند. مقایسه میان مطالعه‌های مختلف غیرمستقیم است؛ جمعیت بیماران، درمان‌های قبلی و مدت پیگیری متفاوت است.
مهم است که دستاوردهای این نمودار را با رقم‌های مطلق بخوانیم: در کارآزمایی Stupp، افزودن تموزولومید بقای 2 ساله را از 10.4% به 26.5% و بقای 5 ساله را از 1.9% به 9.8% رساند. یعنی از هر 100 بیمار، حدود 16 نفر بیشتر به 2 سال و 8 نفر بیشتر به 5 سال رسیدند. به‌طور نسبی، خطر از دست رفتن زندگی حدود 37% کاهش یافت (نسبت خطر 0.63).
نسبت بیمارانی که پنج سال زندگی کردند
بقای 5 ساله، %. دو کارآزمایی فاز 3 با پیگیری طولانی.
تفاوت‌های مطلق: از هر 100 بیمار، با تموزولومید حدود 8 نفر بیشتر و با TTFields حدود 8 نفر بیشتر به 5 سال رسیدند. مقایسه میان مطالعه‌های مختلف غیرمستقیم است؛ جمعیت بیماران، درمان‌های قبلی و مدت پیگیری متفاوت است.
چرا MGMT این‌قدر مهم است؟
تموزولومید با افزودن گروه متیل به DNA سلول توموری، آسیب ایجاد می‌کند. آنزیمی به نام MGMT می‌تواند این گروه متیل را جدا کند و آسیب را ترمیم کند. اگر ناحیه‌ی آغازگر ژن MGMT (پروموتر) با متیلاسیون خاموش شده باشد، آنزیم کمتر ساخته می‌شود، آسیب ترمیم نمی‌شود و دارو اثربخش‌تر است. به همین دلیل، متیلاسیون MGMT مهم‌ترین نشانگری است که هم سود تموزولومید و هم سیر بیماری را پیش‌بینی می‌کند.
شکل 4 · تموزولومید چگونه عمل می‌کند و چرا MGMT مهم است؟
ژن MGMT متیله (خاموش‌شده) و غیرمتیله (فعال)
وضعیت MGMT سود تموزولومید را چگونه تغییر می‌دهد؟
میانه‌ی بقا، ماه (Hegi 2005؛ تحلیل MGMT در کارآزمایی Stupp).
در گروه متیله، تموزولومید میانه‌ی بقا را 6.4 ماه افزایش داد؛ در گروه غیرمتیله تفاوت به 0.9 ماه محدود ماند. با این حال، امروزه در بیماران غیرمتیله نیز تموزولومید اغلب بخشی از درمان استاندارد است.
هرچند سهم تموزولومید در بیماران غیرمتیله اندک است، چون جایگزین بهتری ثابت نشده، در بیشتر مراکز درمان استاندارد ادامه می‌یابد و این بیماران به‌ویژه به کارآزمایی‌های بالینی معرفی می‌شوند. برای نمونه، کارآزمایی فاز 3 Gliofocus که مهارکننده‌ی PARP نیراپاریب را در این گروه با تموزولومید مقایسه می‌کند، در جریان است؛ برنامه این است که داده‌های اصلی تا پایان 2027 کامل شود. MGMT تنها علت مقاومت به تموزولومید هم نیست: محیط کم‌اکسیژن تومور، سلول‌های توموری شبه‌بنیادی، مسیرهای دیگر ترمیم DNA و تغییرات اپی‌ژنتیک نیز نقش دارند (پژوهش عزیز سنجر درباره‌ی مقاومت به تموزولومید).
درمان TTFields (Optune): درمان با میدان الکتریکی چه دستاوردی دارد؟
درمان TTFields (میدان‌های درمان‌کننده‌ی تومور) از راه چهار نوار که روی سر چسبانده می‌شوند، میدان‌های الکتریکی کم‌شدت و پیوسته تغییرجهت‌دهنده اعمال می‌کند. این میدان‌ها سازوکار تقسیم (ساختار دوک) را در سلول‌های در حال تقسیم برهم می‌زنند و بر سلول‌های طبیعی مغز که تقسیم نمی‌شوند، اثر چشمگیری ندارند. دستگاه قابل حمل است و برای دیدن سود، باید دست‌کم 18 ساعت در روز به کار رود.
شکل 5 · دستگاه TTFields چگونه کار می‌کند؟
نوارهای روی سر و سلول توموری در حال تقسیم
در کارآزمایی فاز 3 EF-14، در 695 بیماری که پرتودرمانی را به پایان رسانده بودند، افزودن TTFields به تموزولومید نگهدارنده میانه‌ی بقا را از 16.0 ماه به 20.9 ماه، بقای بدون پیشرفت را از 4.0 ماه به 6.7 ماه و بقای 5 ساله را از 5% به 13% رساند. از آنجا که در این کارآزمایی از دستگاه دارونما استفاده نشد و دستگاه بار زیادی بر زندگی روزمره می‌گذارد، این درمان ممکن است برای همه‌ی بیماران مناسب نباشد. در کارآزمایی فاز 3 TRIDENT که در ژوئن 2026 اعلام شد، آغاز TTFields هم‌زمان با پرتودرمانی، در مقایسه با آغاز آن در دوره‌ی نگهدارنده، بقا را طولانی‌تر نکرد (17.7 در برابر 17.5 ماه). یعنی جایگاه TTFields تغییر نکرد: پس از پرتودرمانی، همراه با تموزولومید نگهدارنده.
درمان در بیماران سالمند و بیماران با وضعیت عمومی ضعیف
در بیماران بالای 65 سال یا با وضعیت عمومی ضعیف‌تر، طول و بار درمان اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. در یک کارآزمایی فاز 3 در بیماران بالای 65 سال، افزودن تموزولومید به پرتودرمانی کوتاه‌مدت (3 هفته، 40 گری در 15 جلسه) میانه‌ی بقا را از 7.6 ماه به 9.3 ماه افزایش داد؛ در بیماران با MGMT متیله تفاوت بیشتر بود (7.7 در برابر 13.5 ماه). در بیماران بسیار سالمند یا شکننده، تموزولومید به‌تنهایی برای بیماران متیله و پرتودرمانی کوتاه‌مدت به‌تنهایی برای بیماران غیرمتیله می‌تواند گزینه باشد. این تصمیم‌ها نه بر پایه‌ی سن، بلکه بر پایه‌ی وضعیت عمومی بیمار، انتظارات او و نتیجه‌ی MGMT گرفته می‌شوند.
لوموستین + تموزولومید در بیماران جوان با MGMT متیله
در کارآزمایی فاز 3 CeTeG/NOA-09 که در آلمان انجام شد، در 141 بیمار زیر 70 سال با وضعیت عمومی خوب و MGMT متیله، افزودن لوموستین به تموزولومید استاندارد میانه‌ی بقا را از 31.4 ماه به 48.1 ماه افزایش داد. اما این کارآزمایی کوچکی بود، در بقای بدون پیشرفت تفاوتی دیده نشد و عوارضی مانند افت شمارش خون شایع‌تر بود. به همین دلیل برخی مراکز این درمان را به‌عنوان یک گزینه به بیماران برگزیده پیشنهاد می‌کنند؛ این درمان برای همه استاندارد نیست.
برای مطالعه‌ی بیشتر: سازوکارهای اثر و مقاومت تموزولومید
تموزولومید در بدن فعال می‌شود و به بازهای گوانین در DNA گروه متیل می‌افزاید؛ مهم‌ترین آسیب، O6-متیل‌گوانین است. هرچه سلول بیشتر می‌کوشد این باز معیوب را ترمیم کند، شکستگی‌های دورشته‌ای در DNA پدید می‌آید و سلول وارد آپوپتوز (خودتخریبی برنامه‌ریزی‌شده‌ی سلول) می‌شود. آنزیم MGMT با ترمیم مستقیم O6-متیل‌گوانین جلوی این روند را می‌گیرد و از این رو مهم‌ترین سازوکار مقاومت است. افزون بر این، نقص در سامانه‌ی ترمیم جفت‌شدگی نادرست (MMR)، ریزمحیط کم‌اکسیژن (هیپوکسیک) تومور، سلول‌های بنیادی گلیوما که به درمان مقاوم‌اند، میکروRNAها و تغییرات اپی‌ژنتیک نیز مقاومت ایجاد می‌کنند. پس از تموزولومید، در برخی تومورها شمار زیادی جهش تازه (هایپرموتاسیون) ممکن است پدید آید؛ این وضعیت در برنامه‌ریزی درمان عود اهمیت دارد. در نوشته‌ی ما درباره‌ی عزیز سنجر و گلیوبلاستوما که ادعاهای این حوزه را از آزمایش‌های روی موش تا بیماران بررسی کرده‌ایم، اطلاعات بیشتری می‌یابید.
پیگیری: آیا هر بزرگ شدنی در ام‌آرآی به معنای عود است؟
پس از پرتودرمانی، ام‌آرآی معمولاً هر 2 تا 3 ماه تکرار می‌شود. به‌ویژه در 12 هفته‌ی نخست پس از پایان پرتودرمانی و تموزولومید، در حدود 20 تا 30% بیماران ممکن است تومور به دلیل التهاب و ادم ناشی از درمان بزرگ‌تر به نظر برسد. به این پدیده پیشرفت کاذب (سودوپروگرشن) گفته می‌شود؛ در بیماران با MGMT متیله شایع‌تر است و اغلب خودبه‌خود فروکش می‌کند. ماه‌ها یا سال‌ها بعد، آسیب بافتی ناشی از پرتو (نکروز پرتویی) نیز می‌تواند عود را تقلید کند. به همین دلیل معیارهای بین‌المللی RANO 2.0 توصیه می‌کنند که در بزرگ شدن مشکوک، به‌جای تغییر فوری درمان، یافته با ام‌آرآی دوم در فاصله‌ی کوتاه تأیید شود. ام‌آرآی پرفیوژن، ام‌آرآی اسپکتروسکوپی، PET با اسید آمینه و در صورت نیاز نمونه‌برداری دوباره از بافت، در این تمایز کمک می‌کنند.
اگر بیماری عود کند، چه گزینه‌هایی وجود دارد؟
در بیشتر بیماران، گلیوبلاستوما پس از درمان استاندارد، معمولاً در نزدیکی محل تومور نخستین، عود می‌کند. برای درمان عود یک روش استاندارد واحد وجود ندارد؛ تصمیم بر پایه‌ی اندازه و محل تومور، درمان‌های پیشین، فاصله‌ی زمانی سپری‌شده، وضعیت عمومی بیمار و ترجیح‌های او، در کمیته‌ی چندتخصصی تومور گرفته می‌شود.
شکل 6 · گزینه‌ها در گلیوبلاستومای عودکرده
جراحی دوباره، پرتودرمانی مجدد، داروها، درمان هدفمند و کارآزمایی بالینی
| گزینه | در چه کسی در نظر گرفته می‌شود؟ | شواهد چه می‌گویند؟ |
|---|---|---|
| جراحی دوباره | عود دارای نشانه که بتوان آن را با ایمنی برداشت | شواهد تصادفی‌سازی‌شده محدود است؛ سود در بیماران برگزیده و امکان تشخیص بافتی تازه |
| پرتودرمانی مجدد | عود کوچک و محدود؛ مدتی طولانی پس از نخستین پرتودرمانی | در RTOG 1205، افزودن آن به بواسیزوماب پیشرفت را به تأخیر انداخت، اما بقا را طولانی‌تر نکرد (رادیوسرجری) |
| لوموستین | پرکاربردترین دارو در عود؛ هر 6 هفته یک بار | در بیشتر کارآزمایی‌ها بازوی مقایسه است؛ میانه‌ی بقا 8 تا 9 ماه |
| مصرف دوباره‌ی تموزولومید | بیماران با MGMT متیله که مدتی طولانی پس از پایان تموزولومید عود کرده‌اند | داده‌های فاز 2؛ در بیماران برگزیده سودمند |
| بواسیزوماب | ادم آشکار، نیاز زیاد به استروئید | پیشرفت را به تأخیر می‌اندازد و ممکن است نیاز به استروئید را کم کند؛ بقا را طولانی‌تر نمی‌کند (بواسیزوماب چیست؟) |
| رگورافنیب | در برخی کشورها (مانند ایتالیا) یک گزینه است | در کارآزمایی کوچک فاز 2 REGOMA مثبت بود؛ در کارآزمایی بعدی تأیید نشد |
| کارآزمایی بالینی | باید برای هر بیمار دچار عود پرسیده شود | امن‌ترین راه دسترسی به درمان‌های تازه |
میانه‌ی بقا در گلیوبلاستومای عودکرده
ماه. بازوهای هر کارآزمایی کنار هم آمده‌اند؛ خاکستری: بازوی مقایسه.
بواسیزوماب پیشرفت بیماری را به تأخیر انداخت (4.2 در برابر 1.5 ماه)، اما بقا را به‌طور معنادار طولانی‌تر نکرد؛ نیولوماب بر بواسیزوماب برتری نیافت؛ REGOMA یک کارآزمایی کوچک فاز 2 است و در کارآزمایی بعدی GBM AGILE سود رگورافنیب تأیید نشد. مقایسه میان مطالعه‌های مختلف غیرمستقیم است؛ جمعیت بیماران، درمان‌های قبلی و مدت پیگیری متفاوت است.
درمان‌های هدفمند: برای چه کسانی سودمندند؟
داروهایی که شایع‌ترین تغییرات ژنتیکی گلیوبلاستوما (مانند تکثیر EGFR و از دست رفتن PTEN) را هدف می‌گیرند، تاکنون بقا را طولانی‌تر نکرده‌اند. از دلایل این امر، ناتوانی داروها در عبور کافی از سد خونی‌مغزی و تنوع ژنتیکی بسیار زیاد سلول‌های درون تومور است. اما برای گروه کوچکی از بیماران، درمان‌های هدفمند یک گزینه‌ی واقعی‌اند:
- جهش BRAF V600E: دابرافنیب + ترامتینیب از سال 2022 در آمریکا برای همه‌ی تومورهای جامدی که این جهش را دارند تأیید شده است. در حدود یک‌سوم بیماران مبتلا به گلیوم درجه‌بالا، تومور کوچک شد (درمان‌های سرطان مستقل از عضو).
- ادغام ژنی NTRK: لاروترکتینیب و انترکتینیب را می‌توان در این تغییر بسیار نادر به کار برد.
- بار جهشی بالای تومور: تومورهای هایپرموتیتد که پس از تموزولومید پدید می‌آیند، برخلاف سرطان‌های دیگر، اغلب به ایمونوتراپی پاسخ نمی‌دهند؛ از این رو به‌تنهایی دلیلی برای ایمونوتراپی به شمار نمی‌آیند.
وراسیدنیب که در گلیوم‌های دارای جهش IDH به کار می‌رود، در سال 2024 تنها برای آستروسیتوما و الیگودندروگلیومای درجه‌ی 2 با جهش IDH تأیید شد؛ در گلیوبلاستومای IDH از نوع وحشی جایی ندارد. این تمایز اهمیت عملی طبقه‌بندی 2021 را نشان می‌دهد.
ایمونوتراپی، واکسن‌ها و سلول‌درمانی: تصویر واقع‌بینانه
مغز اندامی است که دستگاه ایمنی در آن آزادی حرکت محدودی دارد؛ گلیوبلاستوما نیز محیطی می‌سازد که سلول‌های ایمنی را سرکوب می‌کند. به همین دلیل داروهای ایمنی‌درمانی که در سرطان‌های دیگر موفقیت بزرگی داشته‌اند، در گلیوبلاستوما نتیجه‌ی مورد انتظار را ندادند. با این حال، پژوهش در این حوزه از همه‌جا پرکارتر است (ایمونوتراپی‌ها و واکسن‌های سرطان).
- داروهای مهارکننده‌ی نقاط وارسی ایمنی: نیولوماب در سه کارآزمایی بزرگ فاز 3 (CheckMate 143، 498 و 548) نه در بیماری عودکرده و نه در بیماری تازه‌تشخیص بقا را طولانی‌تر نکرد. در بیماران با MGMT غیرمتیله، جایگزین کردن تموزولومید با نیولوماب میانه‌ی بقا را از 14.9 ماه به 13.4 ماه کاهش داد. در یک کارآزمایی کوچک با 35 بیمار که پیش از جراحی پمبرولیزوماب گرفتند، میانه‌ی بقا از 7.5 ماه به 13.7 ماه رسید؛ این رویکرد در کارآزمایی‌های بزرگ‌تر در حال آزمون است.
- واکسن سلول دندریتیک (DCVax-L): در یک کارآزمایی فاز 3 با 331 بیمار، میانه‌ی بقا در گلیوبلاستومای تازه‌تشخیص 19.3 ماه و در بیماری عودکرده 13.2 ماه به دست آمد. اما نتایج نه با گروه کنترل خود کارآزمایی، بلکه با کنترل‌های بیرونی برگرفته از کارآزمایی‌های دیگر مقایسه شد و این روش به‌شدت نقد شد. شرکت سازنده در دسامبر 2023 به سازمان دارویی بریتانیا (MHRA) درخواست داد؛ تا اوت 2026 تصمیمی اعلام نشده است.
- واکسن‌های پپتیدی و mRNA شخصی‌سازی‌شده: واکسن‌هایی که از جهش‌های خود تومور طراحی می‌شوند، در کارآزمایی‌های اولیه پاسخ ایمنی ایجاد می‌کنند؛ اثر آن‌ها بر بقا هنوز روشن نیست (واکسن پپتیدی شخصی‌سازی‌شده).
- سلول‌های CAR-T: در سال 2024 با سلول‌های CAR-T که EGFR و IL13Rα2 را هدف می‌گیرند، کوچک شدن آشکار تومور در عرض چند روز پس از تزریق به مایع مغزی‌نخاعی گزارش شد. در کارآزمایی CAR-T دوهدفه که در ASCO 2026 به‌روز شد، در 18 بیمار میانه‌ی بقا 12.0 ماه و نسبت زندگان در ماه 18 برابر 28% بود؛ پاسخ در یک بیمار 33 ماه است که ادامه دارد. در بیشتر بیماران پاسخ‌ها کوتاه‌مدت‌اند و در همه‌ی بیماران نشانه‌های گذرای التهاب مغز دیده شد (CAR-T دوهدفه، CAR-T با هدف B7-H3).
- ویروس‌های انکولیتیک: تسرپاتورو، ویروس هرپسِ دست‌کاری‌شده‌ی ژنتیکی که در سلول توموری تکثیر می‌شود و آن را از بین می‌برد، پس از آنکه در یک کارآزمایی فاز 2 با 19 بیمار بقای 1 ساله 84.2% بود، در سال 2021 در ژاپن تأیید مشروط گرفت. در کشورهای دیگر تأیید نشده است.
شکل 7 · نقشه‌ی پژوهش‌های گلیوبلاستوما
شش حوزه‌ی پژوهشی و وضعیت کنونی آن‌ها
نوآوری‌ها در پرتودرمانی و رساندن دارو
پروتون‌درمانی: در بازوی پروتون کارآزمایی فاز 2 NRG BN001 (193 بیمار)، افزایش دوز از 60 گری به 75 گری میانه‌ی بقا را از 22.0 ماه به 22.8 ماه و بقای 2 ساله را از 43.1% به 49.9% رساند؛ اما تفاوت به آستانه‌ی معناداری آماری نرسید و در همان کارآزمایی، افزایش دوز با پرتودرمانی متعارف (اشعه‌ی ایکس) سودی نشان نداد. این نتیجه یک «نشانه» ارزیابی شد و کارآزمایی فاز 3 برنامه‌ریزی شده است.
کاشی‌های پرتوزای کارگذاشته در جراحی (GammaTile): منبع‌های کوچک پرتو که پس از برداشتن تومور در حفره قرار داده می‌شوند، بدون انتظار برای بهبود زخم، پرتودرمانی را بی‌درنگ آغاز می‌کنند. در کارآزمایی GESTALT با 67 بیمار، رشد دوباره‌ی سریع پیش از آغاز پرتودرمانی تنها در 6% بیماران دیده شد (در مجموعه‌های پیشین 50 تا 70%)؛ مقایسه غیرمستقیم است و کارآزمایی تصادفی‌سازی‌شده‌ی فاز 3 BRIDGES آغاز شده است (GammaTile در متاستازهای مغزی).
باز کردن سد خونی‌مغزی: یک دستگاه فراصوت که در جمجمه کار گذاشته می‌شود (SonoCloud-9)، پیش از هر نوبت دارو سد را به‌طور موقت باز می‌کند و به داروهایی مانند کربوپلاتین که در حالت عادی کم به مغز می‌رسند، امکان می‌دهد به تومور برسند. کارآزمایی فاز 3 SONOBIRD با 560 بیمار که این روش را در گلیوبلاستومای عودکرده با شیمی‌درمانی استاندارد مقایسه می‌کند، همچنان بیمار می‌پذیرد.
سال‌های 2025 تا 2026: پاسخ دو کارآزمایی بزرگ
میانه‌ی بقا، ماه. خاکستری: بازوی استاندارد.
کارآزمایی TRIDENT (981 بیمار، فاز 3) به هدف اصلی خود نرسید (نسبت خطر 0.95). بازوی پروتون NRG BN001 (193 بیمار، فاز 2) بقای 2 ساله را 49.9% در برابر 43.1% نشان داد، اما زیر آستانه‌ی معناداری آماری ماند؛ باید با کارآزمایی فاز 3 تأیید شود. مقایسه میان مطالعه‌های مختلف غیرمستقیم است؛ جمعیت بیماران، درمان‌های قبلی و مدت پیگیری متفاوت است.
در گلیوبلاستوما، امن‌ترین راه دسترسی به درمان‌های تازه، کارآزمایی‌های بالینی دارای تأیید علمی و اخلاقی است. بیشتر کارآزمایی‌ها بیماران را در تشخیص تازه بلافاصله پس از جراحی یا در نخستین عود می‌پذیرند؛ از این رو گزینه‌ی کارآزمایی باید در آغاز درمان مطرح شود. درباره‌ی خطرها و سودهای احتمالی کارآزمایی‌های فاز 1، نوشته‌ی جداگانه‌ای داریم.
مدیریت نشانه‌ها و کیفیت زندگی
درمان گلیوبلاستوما تنها به درمانِ متوجه تومور محدود نمی‌شود؛ مدیریت خوب نشانه‌ها هم بر کیفیت زندگی و هم بر توانایی ادامه‌ی درمان اثر مستقیم دارد.
- ادم مغزی و استروئیدها: ادم پیرامون تومور سردرد و نشانه‌های عصبی را تشدید می‌کند. دگزامتازون باید با کمترین دوز مؤثر و در کوتاه‌ترین زمان ممکن به کار رود؛ دوز بالای طولانی‌مدت خطر ضعف عضلانی، قند خون بالا و عفونت را افزایش می‌دهد.
- تشنج‌ها: در بیمارانی که تشنج داشته‌اند، داروهایی با تداخل دارویی کم مانند لوتیراستام ترجیح داده می‌شوند. در بیمارانی که هرگز تشنج نداشته‌اند، داروی ضدتشنج پیشگیرانه معمولاً توصیه نمی‌شود. درباره‌ی محدودیت‌های رانندگی پس از تشنج با پزشک خود مشورت کنید.
- خطر لخته: در گلیوبلاستوما خطر لخته در پا و ریه بالاست؛ تورم و درد پا یا تنگی نفس ناگهانی نیازمند ارزیابی فوری است.
- خستگی، تفکر و حافظه: خستگی بسیار شایع است. توان‌بخشی شناختی و تمرین‌های ذهنی می‌توانند از کارکردهای روزانه پشتیبانی کنند.
- توان‌بخشی و تحرک: فیزیوتراپی، گفتاردرمانی و کاردرمانی باید از زمان تشخیص برنامه‌ریزی شوند (ورزش و توان‌بخشی در بیماران مبتلا به تومور مغزی).
- حمایت روانی و مراقبان: افسردگی و اضطراب در بیماران و نزدیکانشان شایع است؛ تغییرات شخصیت برای خانواده نیز دشوار است. حمایت روان‌شناختی و پشتیبانی از مراقبان باید بخشی از درمان باشد. ترس از عود را نیز می‌توان جداگانه بررسی کرد.
- مراقبت تسکینی: مراقبت تسکینی تنها مراقبت دوره‌ی پایانی نیست؛ از زمان تشخیص، مدیریت نشانه‌ها، فرایند تصمیم‌گیری و حمایت از خانواده را تقویت می‌کند (دسترسی به مراقبت تسکینی).
پرسش‌هایی که می‌توانید از پزشک خود بپرسید
- نتایج IDH، MGMT، TERT، EGFR و BRAF تومور من چیست؟ آیا آزمایش مولکولی گسترده انجام شده است؟
- چه مقدار از تومور برداشته شد؟ آیا در ام‌آرآی پس از جراحی، تومور باقی‌مانده دیده می‌شود؟
- برنامه‌ی پرتودرمانی و تموزولومید من چگونه خواهد بود؟ آیا TTFields برای من مناسب است؟
- با توجه به نتیجه‌ی MGMT من، آیا افزودن لوموستین یا گزینه‌ی دیگری مطرح است؟
- آیا کارآزمایی بالینی‌ای هست که بتوانم در آن شرکت کنم؟ باید اکنون درباره‌اش صحبت کنیم یا هنگام عود؟
- ام‌آرآی‌های کنترل هر چند وقت یک بار انجام می‌شود؟ احتمال پیشرفت کاذب را چگونه ارزیابی خواهیم کرد؟
- در چه نشانه‌هایی باید فوراً تماس بگیرم؟ استروئید و داروی ضدتشنجم را چگونه مصرف کنم؟
- «نمونه‌برداری یا جراحی تومور را پخش می‌کند.» نه. تشخیص بافتی و بیشترین برداشت ایمن پایه‌ی درمان است؛ بدون تشخیص نمی‌توان درمان درست را برگزید.
- «اگر MGMT غیرمتیله باشد، درمان بی‌معناست.» نادرست است. پرتودرمانی در هر دو گروه درمان پایه است؛ بیماران غیرمتیله افزون بر این، نامزدهای اولویت‌دار کارآزمایی‌های بالینی‌اند.
- «استروئید هرچه بیشتر، بهتر.» نه. دگزامتازون نشانه‌ها را به‌سرعت کاهش می‌دهد، اما مصرف با دوز بالا و طولانی‌مدت عوارض جدی دارد؛ هدف، کمترین دوز مؤثر است.
- «اگر پس از بواسیزوماب توده در ام‌آرآی کوچک شد، بیماری پس رفته است.» نه همیشه. چون دارو نشت از رگ‌ها را کاهش می‌دهد، جذب ماده‌ی حاجب ممکن است کم شود (پاسخ کاذب)؛ در همان حال ممکن است تومور در حال پیشرفت باشد.
- «رژیم کتوژنیک یا تغذیه‌ی بدون قند گلیوبلاستوما را درمان می‌کند.» ثابت نشده است. مطالعه‌های کوچک جنبه‌ی پژوهشی دارند؛ به دلیل خطر کاهش وزن و سوءتغذیه، بدون گفت‌وگو با تیم درمان آغاز نکنید.
- «روغن شاهدانه یا فرآورده‌های گیاهی تومور را کوچک می‌کنند.» در بیماران ثابت نشده است؛ برخی از آن‌ها با داروها و داروهای ضدتشنج تداخل دارند.
- «درمان تازه‌ای که در خبرها آمده، بی‌درنگ در دسترس است.» بیشتر روش‌های تازه در کارآزمایی‌های بالینی مراحل اولیه‌اند؛ دسترسی تنها از راه همین کارآزمایی‌ها ممکن است.
- درمان استاندارد شامل جراحی، پرتودرمانی و تموزولومید در ترکیه به‌طور گسترده انجام می‌شود و زیر پوشش SGK (سازمان تأمین اجتماعی ترکیه) است.
- بواسیزوماب در اروپا برای گلیوبلاستوما مجوز نگرفته است؛ تیم درمان شما باید وضعیت مجوز و بازپرداخت این کاربرد را در ترکیه بررسی کند. راه‌های حقوقی قابل پیگیری برای داروهایی که هزینه‌شان پرداخت نمی‌شود، موضوع نوشته‌ی جداگانه‌ای از ماست.
- شرایط دسترسی و پرداخت برای دستگاه TTFields و برخی داروها مانند لوموستین متغیر است؛ برخی داروها را می‌توان از راه تهیه‌ی دارو از خارج کشور (مسیر واردات از طریق اتحادیه‌ی داروسازان ترکیه، TEB) فراهم کرد.
- آزمایش‌های مولکولی گسترده (IDH، MGMT، TERT، EGFR، BRAF و NGS) ممکن است در همه‌ی مراکز انجام نشود؛ بپرسید نمونه‌ی بافت شما از چه آزمایش‌هایی گذشته است.
- شمار کارآزمایی‌های بالینی بین‌المللی که در ترکیه بیماران گلیوبلاستوما را می‌پذیرند، محدود است؛ برای یافتن کارآزمایی مناسب می‌توان همراه با تیم درمان، پایگاه‌های داده‌ی کارآزمایی‌ها را جست‌وجو کرد.
پرسش‌های پرتکرار
- آیا گلیوبلاستوما به‌طور کامل درمان‌پذیر است؟
- امروزه گلیوبلاستوما در بیشتر بیماران بیماری‌ای است که به‌طور کامل درمان نمی‌شود؛ اما با درمان می‌توان بیماری را مهار کرد و طول عمر افزایش می‌یابد. با درمان استاندارد حدود 10% بیماران و با افزودن TTFields حدود 13% از آن‌ها از 5 سال فراتر می‌روند. سن کمتر، وضعیت عمومی خوب، جراحی گسترده و متیلاسیون MGMT با بقای طولانی‌تر همراه است.
- درمان پس از جراحی چه مدت طول می‌کشد؟
- حدود 3 تا 6 هفته پس از جراحی، به مدت 6 هفته پرتودرمانی و تموزولومید روزانه داده می‌شود. پس از حدود 4 هفته وقفه، تموزولومید 5 روز در هر 28 روز معمولاً 6 دوره ادامه می‌یابد؛ در بیماران مناسب، TTFields همراه با آن به کار می‌رود. کل دوره اغلب 9 تا 10 ماه است.
- آیا TTFields برای همه مناسب است؟
- درمان TTFields در بیمارانی که پرتودرمانی را به پایان رسانده‌اند و تموزولومید نگهدارنده می‌گیرند، بقا را طولانی‌تر کرد. دستگاه باید دست‌کم 18 ساعت در روز به کار رود، مو تراشیده نگه داشته شود و دستگاه همراه بیمار باشد؛ از این رو همراه با سبک زندگی و ترجیح‌های بیمار ارزیابی می‌شود. در کارآزمایی TRIDENT، آغاز هم‌زمان با پرتودرمانی سود افزوده‌ای نشان نداد.
- اگر گلیوبلاستوما عود کند، چه کاری انجام می‌شود؟
- نخست مشخص می‌شود که بزرگ شدن در ام‌آرآی عود واقعی است یا تغییر ناشی از درمان. گزینه‌ها عبارت‌اند از جراحی دوباره، پرتودرمانی مجدد، لوموستین، مصرف دوباره‌ی تموزولومید، بواسیزوماب، داروهای هدفمند در تغییرات مولکولی نادر و کارآزمایی‌های بالینی. تصمیم در کمیته‌ی تومور و به‌صورت فردمحور گرفته می‌شود.
واژه‌نامه
- گلیوبلاستوما (GBM)
- شایع‌ترین تومور بدخیم اولیه‌ی مغز در بزرگسالان؛ از سال 2021 تنها تومورهای درجه‌ی 4 با IDH از نوع وحشی.
- نوع وحشی IDH (wildtype)
- نبود جهش در ژن‌های IDH1 و IDH2؛ شرط اصلی تشخیص گلیوبلاستوما.
- متیلاسیون پروموتر MGMT
- خاموش شدن ژن ترمیم DNA به نام MGMT؛ سود تموزولومید و سیر بیماری را پیش‌بینی می‌کند.
- پروتکل Stupp
- درمان استانداردی شامل 6 هفته پرتودرمانی همراه با تموزولومید روزانه و سپس 6 دوره تموزولومید نگهدارنده.
- میدان‌های درمان‌کننده‌ی تومور (TTFields)
- درمانی با میدان الکتریکی کم‌شدت که با نوارهای روی سر اعمال می‌شود و تقسیم سلول‌های در حال تقسیم را برهم می‌زند.
- ماده‌ی 5-ALA
- ماده‌ای که پیش از جراحی نوشیده می‌شود و سلول‌های توموری را زیر نور میکروسکوپ درخشان نشان می‌دهد؛ برداشت گسترده‌تری را ممکن می‌سازد.
- پیشرفت کاذب (سودوپروگرشن)
- بزرگ‌تر به نظر رسیدن تومور در ام‌آرآی در ماه‌های نخست پس از درمان، به دلیل التهاب و ادم ناشی از درمان.
- نکروز پرتویی
- آسیب بافتی که ممکن است ماه‌ها یا سال‌ها پس از پرتودرمانی پدید آید و عود را تقلید کند.
- معیارهای RANO
- معیارهای بین‌المللی برای ارزیابی پاسخ به درمان و پیشرفت بیماری در تومورهای مغزی.
- سلول CAR-T
- سلول‌درمانی‌ای که با تغییر سلول‌های T خود بیمار در آزمایشگاه، به گونه‌ای که هدف مشخصی را در تومور بشناسند، به دست می‌آید.
- سد خونی‌مغزی
- ساختار دیواره‌ی رگ‌ها که مغز را از مواد زیان‌بار خون محافظت می‌کند و در عین حال ورود بسیاری از داروها به مغز را محدود می‌سازد.
دیدگاه آکادمی DROZDOGAN
دستاوردهای بیست سال گذشته در گلیوبلاستوما از گام‌های کوچک تشکیل شده است؛ اما با کنار هم گذاشتن این گام‌ها، میانه‌ی بقا در بیمار مناسب از یک سال به دو سال نزدیک شده است. مهم‌ترین پیام سال 2026: تشخیص مولکولی درست، تیم باتجربه و دسترسی زودهنگام به کارآزمایی بالینی، از خبر یک داروی تازه تعیین‌کننده‌ترند.
⚡ چرا مهم است
طبقه‌بندی 2021 تشخیص گلیوبلاستوما را تغییر داد؛ بخشی از بیماران «گلیوبلاستوما» در کارآزمایی‌های قدیمی، امروز آستروسیتومای با جهش IDH به شمار می‌آیند. برای آنکه بیماران بتوانند وضعیت خود را درست بخوانند، دانستن این تمایز ضروری است.
✅ نقاط قوت
اجزای درمان استاندارد (تموزولومید، TTFields، پرتودرمانی کوتاه‌مدت در سالمندان) بر کارآزمایی‌های تصادفی‌سازی‌شده‌ی فاز 3 با پیگیری طولانی استوارند و سود مطلق آن‌ها به‌روشنی اندازه‌گیری شده است.
⚠️ محدودیت‌ها
در بیماری عودکرده، درمانی که طولانی‌تر کردن بقا با آن ثابت شده باشد وجود ندارد. داده‌های CAR-T، واکسن و پروتون از کارآزمایی‌های کوچک، اولیه یا با کنترل بیرونی به دست آمده‌اند. نتایج TRIDENT و NRG BN001 هنوز به‌طور کامل در مجله‌های داوری‌شده منتشر نشده‌اند.
🩺 در عمل
برای همه‌ی بیماران خود، آزمایش مولکولی گسترده، تصمیم کمیته‌ای که جراحی مغز و اعصاب، پرتودرمانی انکولوژی و انکولوژی داخلی با هم ارزیابی می‌کنند، گفت‌وگو درباره‌ی گزینه‌های TTFields و کارآزمایی بالینی از زمان تشخیص، و برنامه‌ریزی زودهنگام توان‌بخشی و مراقبت تسکینی را توصیه می‌کنیم.
❓ پرسش‌های باز
چگونه می‌توان پاسخ‌های سلول‌های CAR-T را ماندگار کرد؟ آیا برای بیماران با MGMT غیرمتیله گزینه‌ای بهتر از تموزولومید یافت خواهد شد؟ آیا افزایش دوز پروتون در فاز 3 تأیید خواهد شد؟ آیا روش‌هایی که سد خونی‌مغزی را باز می‌کنند، می‌توانند به داروهای قدیمی زندگی تازه‌ای ببخشند؟
جمع‌بندی: درمان استاندارد گلیوبلاستوما در سال 2026 نیز جراحی، پرتودرمانی، تموزولومید و در بیماران مناسب TTFields است. درمان‌های تازه امیدبخش‌اند، اما بیشترشان هنوز در مرحله‌ی پژوهش‌اند. تشخیص مولکولی خود را بدانید، در آغاز درمان درباره‌ی گزینه‌های کارآزمایی بالینی بپرسید و مدیریت نشانه‌ها را بخش جدایی‌ناپذیر درمان بدانید.
- این نوشته در اکتبر 2026 تهیه شده است؛ نوشته‌ی پیشین ما با همین عنوان از نو نوشته و گسترش داده شده است.
- رقم‌های مربوط به درمان استاندارد از کارآزمایی‌های فاز 3 منتشرشده در مجله‌های داوری‌شده گرفته شده‌اند. نتایج TRIDENT بر اطلاعیه‌ی ژوئن 2026 شرکت و منابع خبری، نتایج پروتون NRG BN001 بر ارائه‌ی ASTRO 2025، نتایج CAR-T دوهدفه بر چکیده‌ی ASCO 2026 و نتایج GammaTile GESTALT بر ارائه‌ی ASCO 2026 استوارند؛ ممکن است این‌ها هنوز به‌صورت مقاله‌ی کامل منتشر نشده باشند.
- وضعیت درخواست DCVax-L بر اطلاعیه‌های شرکت و گزارش‌های مالی استوار است؛ تصمیم MHRA در زمان تهیه‌ی این نوشته اعلام نشده بود.
- فراوانی گلیوبلاستوما و میزان‌های بقا از داده‌های ثبت سرطان آمریکا (CBTRUS) گرفته شده است؛ داده‌ی به‌روزی درباره‌ی بقا در ترکیه یافت نشد.
- مقایسه‌های نمودارها از کارآزمایی‌های مختلف می‌آیند و نمی‌توان آن‌ها را مستقیم با هم مقایسه کرد. تصویرها ساده‌سازی شده‌اند. دیدگاه آکادمی از آنِ ماست.
- این نوشته توصیه‌ی پزشکی نیست؛ تصمیم‌های درمانی باید از سوی تیمی گرفته شود که بیمار شما را می‌شناسد.
منابع
- Louis DN, Perry A, Wesseling P, et al. The 2021 WHO Classification of Tumors of the Central Nervous System: a summary. Neuro Oncol 2021;23:1231-1251. doi:10.1093/neuonc/noab106
- Stupp R, Mason WP, van den Bent MJ, et al. Radiotherapy plus concomitant and adjuvant temozolomide for glioblastoma. N Engl J Med 2005;352:987-996. doi:10.1056/NEJMoa043330
- Stupp R, Hegi ME, Mason WP, et al. Effects of radiotherapy with concomitant and adjuvant temozolomide versus radiotherapy alone on survival in glioblastoma: 5-year analysis of the EORTC-NCIC trial. Lancet Oncol 2009;10:459-466. doi:10.1016/S1470-2045(09)70025-7
- Hegi ME, Diserens AC, Gorlia T, et al. MGMT gene silencing and benefit from temozolomide in glioblastoma. N Engl J Med 2005;352:997-1003. doi:10.1056/NEJMoa043331
- Stupp R, Taillibert S, Kanner A, et al. Effect of tumor-treating fields plus maintenance temozolomide vs maintenance temozolomide alone on survival in patients with glioblastoma: a randomized clinical trial. JAMA 2017;318:2306-2316. doi:10.1001/jama.2017.18718
- Herrlinger U, Tzaridis T, Mack F, et al. Lomustine-temozolomide combination therapy versus standard temozolomide therapy in patients with newly diagnosed glioblastoma with methylated MGMT promoter (CeTeG/NOA-09): a randomised, open-label, phase 3 trial. Lancet 2019;393:678-688. doi:10.1016/S0140-6736(18)31791-4
- Perry JR, Laperriere N, O'Callaghan CJ, et al. Short-course radiation plus temozolomide in elderly patients with glioblastoma. N Engl J Med 2017;376:1027-1037. doi:10.1056/NEJMoa1611977
- Stummer W, Pichlmeier U, Meinel T, et al. Fluorescence-guided surgery with 5-aminolevulinic acid for resection of malignant glioma: a randomised controlled multicentre phase III trial. Lancet Oncol 2006;7:392-401. doi:10.1016/S1470-2045(06)70665-9
- Wick W, Gorlia T, Bendszus M, et al. Lomustine and bevacizumab in progressive glioblastoma. N Engl J Med 2017;377:1954-1963. doi:10.1056/NEJMoa1707358
- Lombardi G, De Salvo GL, Brandes AA, et al. Regorafenib compared with lomustine in patients with relapsed glioblastoma (REGOMA): a multicentre, open-label, randomised, controlled, phase 2 trial. Lancet Oncol 2019;20:110-119. doi:10.1016/S1470-2045(18)30675-2
- Reardon DA, Brandes AA, Omuro A, et al. Effect of nivolumab vs bevacizumab in patients with recurrent glioblastoma: the CheckMate 143 phase 3 randomized clinical trial. JAMA Oncol 2020;6:1003-1010. doi:10.1001/jamaoncol.2020.1024
- Omuro A, Brandes AA, Carpentier AF, et al. Radiotherapy combined with nivolumab or temozolomide for newly diagnosed glioblastoma with unmethylated MGMT promoter: an international randomized phase III trial. Neuro Oncol 2023;25:123-134. doi:10.1093/neuonc/noac099
- Liau LM, Ashkan K, Brem S, et al. Association of autologous tumor lysate-loaded dendritic cell vaccination with extension of survival among patients with newly diagnosed and recurrent glioblastoma: a phase 3 prospective externally controlled cohort trial. JAMA Oncol 2023;9:112-121. doi:10.1001/jamaoncol.2022.5370
- Choi BD, Gerstner ER, Frigault MJ, et al. Intraventricular CARv3-TEAM-E T cells in recurrent glioblastoma. N Engl J Med 2024;390:1290-1298. doi:10.1056/NEJMoa2314390
- Bagley SJ, Logun M, Fraietta JA, et al. Intrathecal bivalent CAR T cells targeting EGFR and IL13Rα2 in recurrent glioblastoma: phase 1 trial interim results. Nat Med 2024;30:1320-1329. doi:10.1038/s41591-024-02893-z
- The ASCO Post. Bivalent CAR T-cell therapy shows durable activity and manageable safety in recurrent glioblastoma. 25 اکتبر 2026. ascopost.com
- Todo T, Ito H, Ino Y, et al. Intratumoral oncolytic herpes virus G47Δ for residual or recurrent glioblastoma: a phase 2 trial. Nat Med 2022;28:1630-1639. doi:10.1038/s41591-022-01897-x
- Novocure. Topline data from the phase 3 TRIDENT trial. 18 ژوئن 2026. businesswire.com؛ خبر Targeted Oncology، 28 ژوئن 2026. targetedonc.com
- The ASCO Post. Dose-intensified proton therapy for newly diagnosed glioblastoma (NRG BN001). اکتبر 2025. ascopost.com
- Brown University Health. اطلاعیه‌ی مطبوعاتی کارآزمایی GESTALT (GammaTile). اوت 2026. brownhealth.org
- ClinicalTrials.gov. کارآزمایی SONOBIRD در مقایسه‌ی کربوپلاتین با SonoCloud-9 و شیمی‌درمانی استاندارد (NCT05902169). clinicaltrials.gov
- CBTRUS. برگه‌ی اطلاع‌رسانی روز آگاهی از گلیوبلاستوما 2026 (Glioblastoma Awareness Day). ژوئیه 2026. cbtrus.org
آیا این مقاله برای شما مفید بود؟
بازخورد شما به بهبود محتوای ما کمک می‌کند.
نظرهای خوانندگان
نظر خود را بنویسید
نام و دیدگاه شما فقط پس از تأیید مدیر منتشر می‌شود. نشانی ایمیل شما هرگز به بازدیدکنندگان نمایش داده نمی‌شود.
اولین نظر را شما بنویسید.