Beyin şişi glioblastoma multiforme (GBM) müalicəsində əldə edilən son nöqtə

2026-cı ildə qlioblastomada vəziyyət necədir? Diaqnozdan müalicəyə və yeni tədqiqatlara qədər geniş bələdçi

Qlioblastoma (glioblastoma multiforme, GBM) böyüklərdə ən çox rast gəlinən bədxassəli birincili beyin şişidir. Standart müalicə hələ də mümkün qədər təhlükəsiz əməliyyat, ardınca şüa terapiyası və temozolomiddir; uyğun xəstələrdə buna TTFields adlanan elektrik sahəsi müalicəsi əlavə olunur. Son illərin ən böyük dəyişikliyi diaqnostikada baş verib: 2021-ci ildən "qlioblastoma" diaqnozu yalnız IDH mutasiyası daşımayan şişlər üçün qoyulur və müalicə qərarları molekulyar testlərə əsaslanır. Bu yazıda xəstəliyin nə olduğunu, standart müalicənin nə qazandırdığını, residiv zamanı seçimləri, eləcə də CAR-T hüceyrələri, peyvəndlər və proton terapiyası kimi yeni tədqiqatların real vəziyyətini bir yerdə tapacaqsınız. Beyin şişlərinin ümumi əlamətlərini və mərhələlərini, qlioblastomada molekulyar diaqnostikanı və fərdi müalicəni, həmçinin IDH-vəhşi tip yüksək dərəcəli qliomalarda 2026-cı ilin yeni müalicələrini ayrı yazılarda nəzərdən keçirmişdik.

Bu mövzu niyə vacibdir?

ABŞ-da qlioblastoma bədxassəli birincili beyin və onurğa beyni şişlərinin 52,2%-ni təşkil edir; ildə 100.000 nəfərdən təxminən 3,3 nəfərə yeni diaqnoz qoyulur və diaqnoz anında median yaş 66-dır. Xəstəlik sürətlə irəliləyir və şiş hüceyrələri ətrafdakı beyin toxumasına infiltrasiya edərək yayıldığı üçün əməliyyatla tam təmizlənə bilmir. ABŞ xərçəng registrlərinə görə xəstələrin təxminən 43%-i bir ili, 7%-i beş ili keçir.

Bu rəqəmlər ortalamaları göstərir; ayrı-ayrı xəstələrin gedişatı çox fərqli ola bilər. Gənc yaş, yaxşı ümumi vəziyyət, şişin geniş çıxarıla bilməsi və MGMT metilləşməsi daha uzun sağqalma ilə əlaqəlidir. Klinik tədqiqatlarda beş ili keçən xəstələrin payı standart müalicə ilə təxminən 10%, TTFields əlavə edildikdə isə 13% səviyyəsindədir. Buna görə düzgün molekulyar diaqnoz, təcrübəli komandada planlaşdırılan müalicə, əlamətlərin yaxşı idarə olunması və uyğun klinik tədqiqatlara çıxış xəstəliyin gedişatına və həyat keyfiyyətinə birbaşa təsir edir.

Qlioblastomanın müalicəsində bu gün hansı nöqtədəyik?

2026-cı il etibarilə qlioblastomanın standart müalicəsi təhlükəsiz maksimal əməliyyat, temozolomidlə birlikdə şüa terapiyası, ardınca saxlayıcı temozolomid və uyğun xəstələrdə TTFields-dir. MGMT metilləşmiş seçilmiş xəstələrdə lomustin əlavə oluna bilər. CAR-T hüceyrələri, peyvəndlər və protonla doza artırılması ümidvericidir, lakin hələ tədqiqat mərhələsindədir; bu müalicələrə ən təhlükəsiz çıxış yolu klinik tədqiqatlardır.

Qlioblastoma nədir? 2021-ci ildə tərif dəyişdi

Qlioblastoma beyindəki dayaq hüceyrələri olan qlial hüceyrələrdən, ən çox da astrositlərdən mənşə alan şişdir. Əvvəllər mikroskopda ən aqressiv görünən (4-cü dərəcə) astrositar şişlərin hamısına qlioblastoma deyilirdi. ÜST-ün 2021-ci il təsnifatı bu tərifi dəyişdi: indi qlioblastoma adı yalnız IDH-vəhşi tip (IDH genində mutasiya daşımayan) böyüklər şişləri üçün işlədilir. IDH mutasiyası daşıyan və əvvəllər "ikincili qlioblastoma" adlanan şişlər artıq ayrıca xəstəlik kimi IDH-mutant 4-cü dərəcə astrositoma sayılır; onların gedişatı adətən daha yavaşdır və müalicə seçimləri fərqlidir.

Yeni tərifin daha bir nəticəsi var: mikroskopda 2-ci və ya 3-cü dərəcəli kimi görünən IDH-vəhşi tip astrositoma TERT promotor mutasiyası, EGFR geninin amplifikasiyası və ya 7-ci xromosomun artıqlığı ilə 10-cu xromosomun itkisi (+7/−10) daşıyırsa, o da qlioblastoma sayılır və belə müalicə olunur. Buna görə diaqnostikada toxuma nümunəsinin molekulyar testlərdən keçməsi məcburi olub (yeni nəsil sekvenləmə (NGS)).

Markerlərin rastgəlmə tezliyi tədqiqatdan tədqiqata dəyişir. Molekulyar testlərin həcmi mərkəzdən mərkəzə fərqlidir; hansı testlərin aparıldığını hesabatınızda yoxlayın.

Qlioblastomanın əlamətləri hansılardır, diaqnoz necə qoyulur?

Əlamətlər adətən günlər və ya həftələr ərzində güclənir və şişin yerləşdiyi yerdən asılı olaraq dəyişir. Ən çox rast gəlinənlər:

• Baş ağrısı, xüsusilə səhərlər güclənən və ürəkbulanma-qusma ilə müşayiət olunan
• Epileptik tutma; xəstələrin təxminən dörddə birində ilk əlamət ola bilər
• Qol və ya ayaqda zəiflik, nitq və ya görmə pozğunluğu
• Unutqanlıq, diqqətin dağınıqlığı, şəxsiyyət və davranış dəyişiklikləri

Diaqnostikada ilk addım kontrastlı beyin MRT-sidir. Qlioblastoma MRT-də adətən mərkəzi nekrotik, kənarı kontrast toplayan və ətrafında aydın ödem olan kütlə kimi görünür. Perfuziya MRT-si, MR-spektroskopiya və bəzi mərkəzlərdə amin turşusu ilə PET əlavə məlumat verə bilər; lakin dəqiq diaqnoz həmişə toxumanın müayinəsi ilə qoyulur. Şiş təhlükəsiz çıxarıla bilməyəcək yerdədirsə, stereotaktik iynə biopsiyası ilə nümunə götürülür.

Əməliyyat: şişi tam çıxarmaq niyə çox vaxt mümkün olmur?

Qlioblastoma hüceyrələri ətrafdakı sağlam beyin toxumasının içinə nazik çıxıntılar şəklində yayılır; MRT-də görünən sərhəddən kənarda da şiş hüceyrələri olur. Buna görə cərrahiyyənin məqsədi "hər şeyi götürmək" deyil, nitq, hərəkət və görmə kimi funksiyaları qoruyaraq kontrast toplayan kütləni mümkün qədər tam və təhlükəsiz çıxarmaqdır. Əməliyyat həm kəllədaxili təzyiqi və əlamətləri azaldır, həm də molekulyar testlər üçün kifayət qədər toxuma verir.

Çıxarılan şişin həcmi sağqalma ilə əlaqəlidir. Buna görə əməliyyatda şişi işıqla görünən edən 5-ALA (flüoressensiya ilə istiqamətləndirilən cərrahiyyə), əməliyyatdaxili MRT, neyronaviqasiya, neyromonitorinq və nitq mərkəzinə yaxın şişlərdə oyaq kraniotomiya kimi üsullardan istifadə olunur. 5-ALA ilə aparılan randomizə olunmuş tədqiqatda kontrast toplayan şişin tam çıxarılma payı 36%-dən 65%-ə, 6 ayda proqressiyasız yaşayanların payı 21,1%-dən 41,0%-ə yüksəldi. Uyğun xəstələrdə kontrast toplayan sahədən kənardakı toxumanın da (FLAIR sahəsi) çıxarıldığı "supramaksimal" cərrahiyyə araşdırılır; lakin bu, funksiya itkisi riskini artırmamaq şərti ilə mümkündür.

Əməliyyatdan sonra standart müalicə: Stupp protokolu

Əməliyyatdan adətən 3–6 həftə sonra 6 həftə ərzində iş günləri hər gün olmaqla cəmi 30 seans (60 Gy) şüa terapiyası aparılır; bu müddətdə temozolomid də hər gün həb şəklində qəbul edilir. Təxminən 4 həftəlik fasilədən sonra temozolomid 28 günlük sikllərin ilk 5 günü, adətən 6 kurs davam etdirilir. Bu rejim 2005-ci ildə dərc olunan və Roger Stupp-un rəhbərlik etdiyi faza 3 tədqiqatına əsaslanır və hələ də standart müalicənin təməlini təşkil edir.

Dozalar bədən səthinin sahəsinə görə hesablanır və qan göstəricilərinə görə tənzimlənir. Temozolomidin yeməklə əlaqəsi üçün ağızdan qəbul edilən xərçəng dərmanlarında ac-tox cədvəlinə baxa bilərsiniz.

Qrafikdəki qazancları mütləq rəqəmlərlə oxumaq vacibdir: Stupp tədqiqatında temozolomidin əlavə edilməsi 2 illik sağqalmanı 10,4%-dən 26,5%-ə, 5 illik sağqalmanı 1,9%-dən 9,8%-ə yüksəltdi. Yəni 100 xəstədən təxminən 16 nəfər daha çox 2 ili, 8 nəfər daha çox 5 ili gördü. Nisbi baxımdan həyat itkisi riski təxminən 37% azaldı (risk nisbəti 0,63).

MGMT niyə bu qədər vacibdir?

Temozolomid şiş hüceyrəsinin DNT-sinə metil qrupu əlavə edərək zədə yaradır. MGMT adlı ferment bu metil qrupunu qoparıb zədəni təmir edə bilər. MGMT geninin başlanğıc hissəsi (promotoru) metilləşmə ilə susdurulubsa, ferment az hasil olur, zədə təmir olunmur və dərman daha effektiv olur. Buna görə MGMT metilləşməsi həm temozolomidin faydasını, həm də xəstəliyin gedişatını proqnozlaşdıran ən vacib markerdir.

Metilləşməmiş xəstələrdə temozolomidin töhfəsi kiçik olsa da, daha yaxşı alternativ sübut olunmadığı üçün əksər mərkəzlərdə standart müalicə davam etdirilir və bu xəstələr xüsusilə klinik tədqiqatlara yönləndirilir. Məsələn, bu qrup üçün PARP inhibitoru niraparibi temozolomidlə müqayisə edən faza 3 Gliofocus tədqiqatı davam edir; əsas məlumatların 2027-ci ilin sonunda tamamlanması planlaşdırılır. Temozolomidə qarşı rezistentliyin yeganə səbəbi MGMT də deyil: oksigensiz şiş mühiti, kök hüceyrəyəbənzər şiş hüceyrələri, digər DNT təmiri yolları və epigenetik dəyişikliklər də rol oynayır (Əziz Səncərin temozolomidə rezistentliyə dair tədqiqatı).

TTFields (Optune): elektrik sahəsi müalicəsi nə qazandırır?

TTFields (şişi müalicə edən sahələr) başa yapışdırılan dörd lövhə vasitəsilə aşağı intensivlikli və istiqamətini daim dəyişən elektrik sahələri tətbiq edir. Bu sahələr bölünməkdə olan hüceyrələrdə bölünmə mexanizmini (bölünmə iyini) pozur; bölünməyən normal beyin hüceyrələrinə nəzərəçarpacaq təsir etmir. Cihaz daşınandır və fayda görünməsi üçün gündə ən azı 18 saat taxılmalıdır.

EF-14 faza 3 tədqiqatında şüa terapiyasını başa vurmuş 695 xəstədə saxlayıcı temozolomidə TTFields əlavə edilməsi median sağqalmanı 16,0 aydan 20,9 aya, proqressiyasız sağqalmanı 4,0 aydan 6,7 aya, 5 illik sağqalmanı 5%-dən 13%-ə yüksəltdi. Tədqiqatda plasebo cihazın istifadə edilməməsi və cihazın gündəlik həyata gətirdiyi yük səbəbindən bu müalicə hər xəstəyə uyğun olmaya bilər. 2026-cı ilin iyununda açıqlanan faza 3 TRIDENT tədqiqatında isə TTFields-i şüa terapiyası ilə eyni vaxtda başlamaq onu saxlayıcı mərhələdə başlamaqla müqayisədə sağqalmanı uzatmadı (17,7 və 17,5 ay). Yəni TTFields-in yeri dəyişmədi: şüadan sonra, saxlayıcı temozolomidlə birlikdə.

Yaşlı və ümumi vəziyyəti zəif olan xəstələrdə müalicə

65 yaşdan yuxarı və ya ümumi vəziyyəti daha zəif olan xəstələrdə müalicənin müddəti və yükü önəm qazanır. Faza 3 tədqiqatında 65 yaşdan yuxarı xəstələrdə qısamüddətli şüaya (3 həftə, 40 Gy / 15 seans) temozolomid əlavə edilməsi median sağqalmanı 7,6 aydan 9,3 aya uzatdı; MGMT metilləşmiş xəstələrdə fərq daha böyük idi (7,7 və 13,5 ay). Çox yaşlı və ya zəif, MGMT metilləşmiş xəstələrdə tək temozolomid, metilləşməmiş xəstələrdə isə tək qısamüddətli şüa terapiyası seçim ola bilər. Bu qərarlar yaşa görə deyil, xəstənin ümumi vəziyyətinə, gözləntilərinə və MGMT nəticəsinə görə verilir.

MGMT metilləşmiş gənc xəstələrdə lomustin + temozolomid

Almaniyada aparılan CeTeG/NOA-09 faza 3 tədqiqatında 70 yaşdan aşağı, ümumi vəziyyəti yaxşı və MGMT metilləşmiş 141 xəstədə standart temozolomidə lomustin əlavə edilməsi median sağqalmanı 31,4 aydan 48,1 aya uzatdı. Lakin bu kiçik tədqiqat idi, proqressiyasız sağqalmada fərq görülmədi və qan göstəricilərinin düşməsi kimi yan təsirlər daha tez-tez rast gəlindi. Buna görə bəzi mərkəzlər bu müalicəni seçilmiş xəstələrdə bir seçim kimi təklif edir; hamı üçün standart deyil.

Əlavə oxu: temozolomidin təsir və rezistentlik mexanizmləri

Temozolomid orqanizmdə aktivləşərək DNT-dəki quanin əsaslarına metil qrupu əlavə edir; ən vacib zədə O6-metilquanindir. Hüceyrə bu səhv əsası təmir etməyə çalışdıqca DNT-də ikiqat zəncir qırılmaları yaranır və hüceyrədə apoptoz (hüceyrənin proqramlaşdırılmış özünüməhvi) başlayır. MGMT fermenti O6-metilquanini birbaşa təmir edib bu prosesin qarşısını aldığı üçün ən vacib rezistentlik mexanizmidir. Bundan başqa, uyğunsuz cütləşmələrin təmiri (MMR) sistemindəki itkilər, oksigensiz (hipoksik) şiş mikromühiti, müalicəyə davamlı qlioma kök hüceyrələri, mikroRNT-lər və epigenetik dəyişikliklər də rezistentlik yaradır. Temozolomiddən sonra bəzi şişlərdə çoxlu sayda yeni mutasiya (hipermutasiya) yarana bilər; bu, residiv müalicəsinin planlaşdırılmasında vacibdir. Siçan təcrübələrindən xəstələrə qədər bu sahədəki iddiaları qiymətləndirdiyimiz Əziz Səncər və qlioblastoma yazımızda daha çox məlumat tapa bilərsiniz.

Nəzarət: MRT-dəki hər böyümə residivdirmi?

Şüa terapiyasından sonra MRT adətən 2–3 aydan bir təkrarlanır. Xüsusilə şüa və temozolomid başa çatdıqdan sonrakı ilk 12 həftədə xəstələrin təxminən 20–30%-ində müalicə ilə bağlı iltihab və ödem səbəbindən şiş böyümüş kimi görünə bilər. Buna psevdoproqressiya deyilir; MGMT metilləşmiş xəstələrdə daha tez-tez rast gəlinir və çox vaxt öz-özünə geriləyir. Aylar və ya illər sonra şüa ilə bağlı toxuma zədəsi (radiasiya nekrozu) da residivi təqlid edə bilər. Buna görə beynəlxalq RANO 2.0 meyarları şübhəli böyümədə müalicəni dərhal dəyişmək əvəzinə qısa fasilə ilə ikinci MRT ilə təsdiqləməyi tövsiyə edir. Perfuziya MRT-si, MR-spektroskopiya, amin turşusu ilə PET və lazım gələrsə təkrar toxuma nümunəsi ayırd etməyə kömək edir.

Xəstəlik təkrarlanarsa (residiv), hansı seçimlər var?

Qlioblastoma əksər xəstələrdə standart müalicədən sonra, adətən ilkin şişin yerləşdiyi sahənin yaxınlığında təkrarlanır. Residivin müalicəsində vahid standart yoxdur; qərar şişin ölçüsünə və yerinə, əvvəlki müalicələrə, keçən müddətə, xəstənin ümumi vəziyyətinə və istəklərinə görə multidissiplinar şiş şurasında verilir.

Hədəfə yönəlmiş müalicələr: kimə fayda verir?

Qlioblastomada ən çox rast gəlinən genetik dəyişikliklərə (EGFR amplifikasiyası, PTEN itkisi kimi) yönəlmiş dərmanlar indiyədək sağqalmanı uzada bilməyib. Bunun səbəbləri arasında dərmanların qan-beyin baryerini kifayət qədər keçə bilməməsi və şişin daxilindəki hüceyrələrin genetik baxımdan çox müxtəlif olması var. Lakin kiçik bir qrup xəstə üçün hədəfə yönəlmiş müalicələr real seçimdir:

• BRAF V600E mutasiyası: Dabrafenib + trametinib ABŞ-da 2022-ci ildən bu mutasiyanı daşıyan bütün solid şişlərdə təsdiqlidir. Yüksək dərəcəli qlioma xəstələrinin təxminən üçdə birində şiş kiçildi (orqandan asılı olmayan xərçəng müalicələri).
• NTRK füziyası: Larotrektinib və entrektinib bu çox nadir dəyişiklikdə istifadə oluna bilər.
• Yüksək şiş mutasiya yükü: Temozolomiddən sonra yaranan hipermutasiyalı şişlər digər xərçənglərdən fərqli olaraq immun terapiyaya əksər hallarda cavab vermir; buna görə bu, tək başına immunoterapiya üçün əsas sayılmır.

IDH-mutant qliomalarda istifadə olunan vorasidenib 2024-cü ildə yalnız 2-ci dərəcə IDH-mutant astrositoma və oliqodendroqlioma üçün təsdiq alıb; IDH-vəhşi tip qlioblastomada onun yeri yoxdur. Bu ayrım 2021-ci il təsnifatının praktik əhəmiyyətini göstərir.

İmmunoterapiya, peyvəndlər və hüceyrə müalicələri: real mənzərə

Beyin immun sisteminin fəaliyyətinin məhdud olduğu orqandır; qlioblastoma da immun hüceyrələrini zəiflədən mühit yaradır. Buna görə digər xərçənglərdə böyük uğur qazanan immun dərmanlar qlioblastomada gözlənilən nəticəni vermədi. Yenə də tədqiqatların ən sıx olduğu sahə məhz budur (immunoterapiyalar və xərçəng peyvəndləri).

• İmmun yoxlama nöqtəsi dərmanları: Nivolumab üç böyük faza 3 tədqiqatında (CheckMate 143, 498 və 548) nə residiv xəstəlikdə, nə də yeni diaqnozda sağqalmanı uzatdı. MGMT metilləşməmiş xəstələrdə temozolomid əvəzinə nivolumab istifadəsi median sağqalmanı 14,9 aydan 13,4 aya endirdi. Əməliyyatdan əvvəl pembrolizumab verilən 35 xəstəlik kiçik tədqiqatda median sağqalma 7,5 aydan 13,7 aya uzandı; bu yanaşma daha böyük tədqiqatlarda yoxlanılır.
• Dendrit hüceyrə peyvəndi (DCVax-L): 331 xəstəlik faza 3 tədqiqatında yeni diaqnoz qoyulmuş qlioblastomada median sağqalma 19,3 ay, residiv xəstəlikdə 13,2 ay oldu. Lakin nəticələr tədqiqatın öz nəzarət qrupu ilə deyil, başqa tədqiqatlardan götürülmüş xarici nəzarət qrupları ilə müqayisə edildi və bu üsul ciddi tənqid olundu. Şirkət 2023-cü ilin dekabrında Böyük Britaniyanın dərman nəzarəti orqanına (MHRA) müraciət etdi; 2026-cı ilin avqust ayına qədər qərar açıqlanmayıb.
• Fərdi peptid və mRNT peyvəndləri: Şişin öz mutasiyalarından hazırlanan peyvəndlər erkən tədqiqatlarda immun cavab yaradır; sağqalmaya təsiri hələ məlum deyil (fərdi peptid peyvəndi).
• CAR-T hüceyrələri: 2024-cü ildə EGFR və IL13Rα2-ni hədəfləyən CAR-T hüceyrələri onurğa beyni mayesinə yeridildikdən sonra bir neçə gün ərzində şişin aydın kiçilməsi bildirildi. ASCO 2026-da yenilənən ikihədəfli CAR-T tədqiqatında 18 xəstədə median sağqalma 12,0 ay, 18 ayda sağ qalanların payı 28% oldu; bir xəstədə cavab 33 aydır davam edir. Cavablar əksər xəstələrdə qısamüddətlidir və bütün xəstələrdə beyində keçici iltihab əlamətləri müşahidə olundu (ikihədəfli CAR-T, B7-H3 hədəfli CAR-T).
• Onkolitik viruslar: Şiş hüceyrəsində çoxalaraq onu məhv edən, genetik cəhətdən dəyişdirilmiş herpes virusu teserpaturev 19 xəstəlik faza 2 tədqiqatında 1 illik sağqalmanın 84,2% olması əsasında Yaponiyada 2021-ci ildə şərti təsdiq aldı. Digər ölkələrdə təsdiqli deyil.

Şüa terapiyasında və dərmanın çatdırılmasında yeniliklər

Proton terapiyası: NRG BN001 faza 2 tədqiqatının proton qolunda (193 xəstə) dozanın 60 Gy-dən 75 Gy-ə qaldırılması median sağqalmanı 22,0 aydan 22,8 aya, 2 illik sağqalmanı 43,1%-dən 49,9%-ə yüksəltdi; lakin fərq statistik əhəmiyyətlilik həddinə çatmadı və həmin tədqiqatda foton şüası ilə doza artırılması fayda göstərmədi. Nəticə bir "siqnal" kimi qiymətləndirildi və faza 3 tədqiqatı planlaşdırılır.

Əməliyyat zamanı yerləşdirilən şüa plitələri (GammaTile): Şiş çıxarıldıqdan sonra boşluğa yerləşdirilən kiçik şüa mənbələri yaranın sağalmasını gözləmədən şüalanmanı dərhal başladır. 67 xəstəlik GESTALT tədqiqatında şüalanma başlamazdan əvvəl sürətli təkrar böyümə xəstələrin yalnız 6%-ində müşahidə olundu (əvvəlki seriyalarda 50–70%); müqayisə dolayıdır və randomizə olunmuş faza 3 BRIDGES tədqiqatı başlayıb (beyin metastazlarında GammaTile).

Qan-beyin baryerini açmaq: Kəlləyə yerləşdirilən ultrasəs cihazı (SonoCloud-9) hər dərman yeridilməsindən əvvəl baryeri müvəqqəti açaraq karboplatin kimi normalda beyinə az keçən dərmanların şişə çatmasını təmin edir. Residiv qlioblastomada bu üsulu standart kimyəvi terapiya ilə müqayisə edən 560 xəstəlik faza 3 SONOBIRD tədqiqatına xəstə qəbulu davam edir.

Əlamətlərin və həyat keyfiyyətinin idarə olunması

Qlioblastomanın müalicəsi yalnız şişə yönəlmiş müalicədən ibarət deyil; əlamətlərin yaxşı idarə olunması həm həyat keyfiyyətinə, həm də müalicəni davam etdirə bilməyə birbaşa təsir edir.

• Beyin ödemi və steroidlər: Şiş ətrafındakı ödem baş ağrısını və nevroloji əlamətləri artırır. Deksametazon ən aşağı effektiv dozada və mümkün qədər qısa müddətdə istifadə edilməlidir; uzunmüddətli yüksək doza əzələ zəifliyi, qanda şəkərin yüksəlməsi və infeksiya riskini artırır.
• Tutmalar: Tutma keçirən xəstələrdə levetirasetam kimi dərman qarşılıqlı təsiri az olan dərmanlara üstünlük verilir. Heç vaxt tutma keçirməmiş xəstələrə profilaktik tutmaəleyhinə dərman adətən tövsiyə olunmur. Tutmadan sonra avtomobil idarəetmə məhdudiyyətləri barədə həkiminizlə məsləhətləşin.
• Tromb riski: Qlioblastomada ayaq və ağciyər trombu riski yüksəkdir; ayaqda şişkinlik və ağrı və ya qəfil təngnəfəslik təcili qiymətləndirmə tələb edir.
• Yorğunluq, düşünmə və yaddaş: Yorğunluq çox tez-tez rast gəlinir. Koqnitiv reabilitasiya və zehni məşqlər gündəlik funksiyalara dəstək ola bilər.
• Reabilitasiya və hərəkət: Fizioterapiya, nitq və məşğuliyyət terapiyası diaqnoz anından planlaşdırılmalıdır (beyin şişi olan xəstələrdə məşq və reabilitasiya).
• Psixoloji dəstək və qulluq edənlər: Xəstələrdə və onların yaxınlarında depressiya və narahatlıq tez-tez rast gəlinir; şəxsiyyət dəyişiklikləri ailə üçün də ağırdır. Psixoloji dəstək və qulluq edənlərə dəstək müalicənin bir hissəsi olmalıdır. Residiv qorxusu da ayrıca nəzərdən keçirilə bilər.
• Palliativ yardım: Palliativ yardım yalnız son mərhələ qayğısı deyil; diaqnoz anından əlamətlərin idarə olunmasını, qərar vermə prosesini və ailəyə dəstəyi gücləndirir (palliativ yardıma çıxış).

Həkiminizə verə biləcəyiniz suallar

• Şişimin IDH, MGMT, TERT, EGFR və BRAF nəticələri necədir? Geniş molekulyar test aparılıbmı?
• Şişin nə qədəri çıxarıla bildi? Əməliyyatdan sonrakı MRT-də qalıq şiş varmı?
• Şüa terapiyası və temozolomid planım necə olacaq? TTFields mənə uyğundurmu?
• MGMT nəticəmə görə lomustin əlavə etmək və ya başqa bir seçim mümkündürmü?
• İştirak edə biləcəyim klinik tədqiqat varmı? Bunu indi, yoxsa residiv zamanı müzakirə etməliyik?
• Nəzarət MRT-ləri hansı tezliklə aparılacaq? Psevdoproqressiya ehtimalını necə qiymətləndirəcəyik?
• Hansı əlamətlərdə dərhal zəng etməliyəm? Steroid və tutmaəleyhinə dərmanımı necə qəbul etməliyəm?

Tez-tez verilən suallar

Qlioblastoma tam sağala bilərmi?

Qlioblastoma bu gün əksər xəstələrdə tam sağaldıla bilməyən xəstəlikdir; lakin müalicə ilə xəstəlik nəzarət altına alına və həyat müddəti uzana bilir. Standart müalicə ilə xəstələrin təxminən 10%-i, TTFields əlavə edildikdə isə təxminən 13%-i 5 ili keçir. Gənc yaş, yaxşı ümumi vəziyyət, geniş əməliyyat və MGMT metilləşməsi daha uzun sağqalma ilə əlaqəlidir.

Əməliyyatdan sonra müalicə nə qədər davam edir?

Əməliyyatdan 3–6 həftə sonra 6 həftə ərzində şüa terapiyası və hər gün temozolomid verilir. Təxminən 4 həftəlik fasilədən sonra 28 gündə 5 gün temozolomid adətən 6 kurs davam edir; uyğun xəstələrdə TTFields bununla birlikdə istifadə olunur. Ümumi müddət çox vaxt 9–10 aydır.

TTFields hamıya uyğundurmu?

TTFields şüa terapiyasını başa vurmuş, saxlayıcı temozolomid qəbul edən xəstələrdə sağqalmanı uzatdı. Onun gündə ən azı 18 saat taxılması, saçın qırxılmış saxlanması və cihazın daşınması lazımdır; buna görə xəstənin həyat tərzi və istəkləri ilə birlikdə qiymətləndirilir. Şüa terapiyası ilə eyni vaxtda başlamağın əlavə faydası TRIDENT tədqiqatında görülmədi.

Qlioblastoma residiv verərsə, nə edilir?

Əvvəlcə MRT-dəki böyümənin həqiqi residiv, yoxsa müalicə ilə bağlı dəyişiklik olduğu ayırd edilir. Seçimlər təkrar əməliyyat, təkrar şüalanma, lomustin, temozolomidin təkrar istifadəsi, bevasizumab, nadir molekulyar dəyişikliklərdə hədəfə yönəlmiş dərmanlar və klinik tədqiqatlardır. Qərar şiş şurasında fərdi şəkildə verilir.

Lüğət

Qlioblastoma (GBM)

Böyüklərdə ən çox rast gəlinən bədxassəli birincili beyin şişi; 2021-ci ildən yalnız IDH-vəhşi tip 4-cü dərəcə şişlər.

IDH-vəhşi tip (wildtype)

IDH1 və IDH2 genlərində mutasiyanın olmaması; qlioblastoma diaqnozunun əsas şərti.

MGMT promotorunun metilləşməsi

DNT təmiri geni MGMT-nin susdurulması; temozolomidin faydasını və gedişatı proqnozlaşdırır.

Stupp protokolu

6 həftəlik şüa terapiyası ilə hər gün temozolomid və ardınca 6 kurs saxlayıcı temozolomiddən ibarət standart müalicə.

TTFields (şişi müalicə edən sahələr)

Başa taxılan lövhələrlə tətbiq olunan, bölünən hüceyrələrin bölünməsini pozan aşağı intensivlikli elektrik sahəsi müalicəsi.

5-ALA

Əməliyyatdan əvvəl içilən və şiş hüceyrələrini mikroskop işığında parlaq göstərən maddə; daha geniş rezeksiyaya imkan verir.

Psevdoproqressiya

Müalicədən sonrakı ilk aylarda müalicə ilə bağlı iltihab və ödem səbəbindən şişin MRT-də böyümüş kimi görünməsi.

Radiasiya nekrozu

Şüa terapiyasından aylar və ya illər sonra yarana bilən və residivi təqlid edə bilən toxuma zədəsi.

RANO

Beyin şişlərində müalicəyə cavabı və proqressiyanı qiymətləndirən beynəlxalq meyarlar.

CAR-T hüceyrəsi

Xəstənin öz T hüceyrələrinin laboratoriyada şişdəki müəyyən hədəfi tanıyacaq şəkildə dəyişdirilməsi ilə əldə edilən hüceyrə müalicəsi.

Qan-beyin baryeri

Beyni qandakı zərərli maddələrdən qoruyan, eyni zamanda bir çox dərmanın beyinə keçməsini məhdudlaşdıran damar divarı quruluşu.