შაქარი კიბოს იწვევს?

ყველამ ვიცით, რომ ჭარბი შაქარი ჯანმრთელობისთვის კარგი არ არის. შაქრით / ნახშირწყლებით მდიდარი კვების დიაბეტსა და გულ-სისხლძარღვთა დაავადებებთან კავშირის უამრავი კვლევაა. ახლო წარსულში შაქრის კავშირის შესასწავლ დაავადებებს კიბოც დაემატა.

მსოფლიო შეფასებით დაახლოებით 1 მილიარდი ჭარბწონიანია (მასის ინდექსი 25-30), 400 მილიონი კი სიმსუქნის მქონე (>30). WHO-ს მიხედვით 2018 წელს დაახლოებით 18.1 მილიონი ახალი კიბო და 9.6 მილიონი სიკვდილია ნავარაუდევი.

მიზეზებად შეიძლება დავაჯგუფოთ უმეტესად დაბერებასთან დაკავშირებული შემთხვევითი მუტაციები (%35), მემკვიდრეობითი გადაცემა-ოჯახური მიდრეკილება (%15), გარემო (%50). გარემოშია მოწევა, სიმსუქნე, ვირუსი, ბაქტერია, UV, ალკოჰოლი და ქიმიური კარცინოგენები. კარცინოგენიუჯრედში მძიმე გენურ დაზიანებასა და კიბოს მექანიზმების გამომწვევ ნივთიერებასა თუ ზემოქმედებას ნიშნავს.

შაქრის კარცინოგენულობა ბევრმა კვლევამ შეისწავლა. ზოგ დადებით მონაცემთან ერთად მრავალმა შაქარსა და კიბოს შორის პირდაპირი კავშირის არარსებობა აღნიშნა.

- დაკავშირებული თემა: რა არის სხეულის მასის ინდექსი და სიმსუქნე, როგორ იზომება?

მოგიმზადეთ ჩვენს ენაზე შაქრის / ნახშირწყლების ერთ-ერთი ყველაზე ახალი და ვრცელი სტატია.

რა არის შაქარი / ნახშირწყალი?

ნახშირწყლები (შაქრის ნაერთები), ცხიმისა და ცილის მსგავსად, ადამიანის და ცხოველის უმთავრესი ორგანული საკვებია. მთავარი მიზანი ენერგიაა. საკვებში ყველაზე უხვი შაქარი ნახშირბადის, ჟანგბადისა და წყალბადის ორგანული ნაერთია. ელემენტების რაოდენობით, წყობითა და გამოყენების უნარით სხვადასხვა სტრუქტურა და სახელი აქვს.

ზემოთ სურათზე სამშენებლო ნაწილებია. უმცირესი მონოსაქარიდებია (გლუკოზა, ფრუქტოზა, გალაქტოზა); მათი შეერთებით დისაქარიდები (საქაროზა, მალტოზა, ლაქტოზა) და პოლისაქარიდები (სახამებელი, გლიკოგენი, ცელულოზა, ქიტინი) წარმოიქმნება.

შაქრები:

1. მონოსაქარიდები (გლუკოზა, ფრუქტოზა, გალაქტოზა)
2. დისაქარიდები (საქაროზა, მალტოზა, ლაქტოზა)
3. პოლისაქარიდები (სახამებელი, არასახამებლოვანი პოლისაქარიდები)
4. შაქრის სპირტებად (სორბიტოლი, მალტილოლი, ლაქტიტოლი) და სხვა ჯგუფებად იყოფა

- დაკავშირებული თემა: რა არის სახამებელი, ფრუქტოზა და როგორ იქცევა ჭარბი შაქარი ცხიმად?

შაქრისა და კიბოს კავშირის კვლევები — ისტორია

კავშირის შეფასებისას 69 კვლევა მიმოიხილეს. კიბოები იყო ძუძუს, პანკრეასის, პროსტატის, სათესლე ჯირკვლის, გინეკოლოგიური, ფილტვის, ზედა საჭმლის მომნელებელი გზისა და შარდის ბუშტის. უმეტეს ადგილას კვლევები დასკვნისთვის არასაკმარისი იყო. ვერცერთ კიბოში შაქრის როლი ვერ დადგინდა. თუმცა საქაროზის მქონე ნამცხვრისა და ბისკვიტის დიდი მოხმარება ძუძუს კიბოს გაზრდილ რისკს უკავშირდებოდა, მაგრამ ისინი ცხიმსაც უხვად შეიცავს და ზრდა შაქარს არ მიეწერა.

მაღალი საქაროზის დაავადებათა რისკზე გავლენა დიდი ხანია ისწავლება. პროექტი 259-ის 1968 წლის კვლევაში მაღალსაქაროზიან თაგვებს სახამებლიანზე მაღალი შრატის ქოლესტერინი ჰქონდათ. იკვლევდნენ, სახამებლით ნაკვებ თაგვებს საქაროზასთან შედარებით უკეთესი ფლორა და შესაბამისად უკეთესი იმუნური სისტემა ჰქონდათ თუ არა. ასევე შაქრისა და კიბოს რისკიც შესწავლილა. გამოითქვა ვარაუდი, რომ შაქრის ინდუსტრიამ გამოქვეყნება დაბლოკა და სანაცვლოდ ცხიმით ქოლესტერინის მეტ ზრდაზე კვლევებს უჭერდა მხარს. მართლაც 1960-70-იან წლებში ცხიმის უფრო საზიანოობის აზრი გაბატონდა და 2000-იანებამდე გაგრძელდა. ახლა კი ცნობილია, რომ ჭარბ ნახშირწყალს ცხიმიან კვებაზე არანაკლები, შესაძლოა მეტი რისკიც აქვს.

- დაკავშირებული თემა: რა არის ჯანსაღი ცხიმი?

საკვებისა და სასმლის შაქრისა და დამატკბობლის წარმოქმნასა და გავრცელებაზე მოქმედება სულ მეტად ისწავლება. ბევრი ფრუქტოზა შეიძლება არაალკოჰოლური ცხიმოვანი ღვიძლის დაავადებისა და კიბოს მხარდამჭერი სიმსივნური მიკროგარემოს განვითარებას იწვევდეს. ფრუქტოზა ინსულინრეზისტენტობას, ანთებას და ჟანგბადის რეაქტიულ სახეობებსაც ზრდის. არის კვლევები, რომ გლუკოზა+ფრუქტოზის დისაქარიდი საქაროზა კიბოს ხელშემწყობ ცილებს ააქტიურებს, ასევე კვლევები, რომლებშიც ნახშირწყლები (განსაკუთრებით ფრუქტოზა) რისკს არ ზრდის. ადამიანის და ცხოველის განსხვავებულ შედეგებში ბიოქიმიური და ფსიქოლოგიური სხვაობები შეიძლება მონაწილეობდეს. დამაბნეველია ადამიანური მოწევის ქცევაც: თამბაქო მრავალ ქრონიკულ დაავადებაში დამოუკიდებელი რისკიცაა და კიბოს პროცესსაც აჩქარებს.

შაქრისა და კიბოს კავშირი მკაფიო არაა, თუმცა მაღალი გლიკემიური ინდექსის (შაქრის სწრაფი ზრდა და ბევრი ინსულინი) გამომწვევი, უმეტესად ტკბილი საკვების ჭარბი მიღება აშკარად ჭარბ წონას, სიმსუქნესა და დიაბეტს იწვევს. სიმსუქნე მრავალ, განსაკუთრებით მსხვილი ნაწლავისა და საშვილოსნოს კიბოს უკავშირდება. დიაბეტის მაგალითია პანკრეასის კიბო, თუმცა ჯერ საკამათოა, ის გლუკოზის არანორმალური მეტაბოლიზმის შედეგია თუ ჰიპერინსულინემია მისკენ მიდრეკილებას ქმნის.

შაქარი კი არა, დაუხარჯავი ჭარბი ენერგიის მიღებით გამოწვეული სიმსუქნე კიბოს დადასტურებული მიზეზია.

ქვემოთ კავშირი შევაჯამეთ:

ნახშირწყლები და სიმსუქნე

წონა გენეტიკური, გარემო და ფსიქოსოციალური ფაქტორების ურთიერთქმედებით, ენერგიის მიღებისა და ხარჯვის ფიზიოლოგიით განისაზღვრება. ახალი კვლევებით ნახშირწყალს, წონასა და მოხმარებული ენერგიის წილს შორის თანმიმდევრული კავშირი არაა და წონის მთავარი განმსაზღვრელი ჯამური ენერგიის მიღებაა. თუმცა შაქრიანი სასმლის მსგავსი სხვადასხვა ნახშირწყლის რისკზე სპეციფიკური მოქმედების მტკიცებულება არსებობს. მზარდმა სისტემურმა მიმოხილვებმა დაბალნახშირწყლოვანი დიეტები და მათი სხეულის წონაზე გავლენა შეისწავლა. ზოგადად აჩვენეს, რომ დაბალნახშირწყლოვანი დიეტა დაბალცხიმიანთან შედარებით სულ მცირე იმავე ან უფრო მეტ წონის კლებას იწვევს (ანუ ნაკლები შაქარი ნაკლებ ცხიმზე სასარგებლოა). ალტერნატიულად, ინსულინის კონცენტრაციის შემცირებით წონის კლება და ორგანიზმში ცხიმის დაგროვების შეფერხება შეიძლება გამოიწვიოს.

ნახშირწყლები და კიბო

ნახშირწყლებსა და კიბოს შორის პირდაპირი კავშირის შედეგები კვლავ არაერთგვაროვანია. წინა სისტემური მიმოხილვები კონკრეტულ კიბოებთან შესაძლო კავშირის დადასტურების ნაცვლად სხვადასხვა მტკიცებას გვთავაზობს. მაგალითებია სუკროზა/საქაროზა და კოლორექტალურ კიბოს; ლაქტოზასა და საკვერცხის; ფრუქტოზასა და პანკრეასის; გლიკემიურ დატვირთვას/ინდექსსა და ძუძუს, ნაღვლის ბუშტის, კოლორექტალურ და ენდომეტრიუმის კიბოს კავშირი. ამის საპირისპიროდ ფართო მეტაანალიზებმა კუჭ-ნაწლავის კიბოს რისკთან კავშირი ვერ იპოვა. მრავალფეროვანი და მრავალმიზეზიანი კიბოს აღიარებასთან ერთად ნახშირწყლების საერთო ახსნაა მეტაბოლურ სინდრომთან პირდაპირი კავშირი და ინსულინის მსგავსი ზრდის ფაქტორების გამოწვევაზე გავლენა.

ჭარბი ნახშირწყლისა და რისკის დაუმტკიცებელი კავშირის ნაცვლად უფრო მეტი მტკიცებულება ბოჭკოს დამცავ მოქმედებას აქვს.

სიმსუქნე და კიბო

პირდაპირი ნახშირწყალ-კიბოს კავშირი სუსტია და რამდენიმე ტიპით შემოიფარგლება. კვლევებში სიმსუქნეს ძლიერი კავშირი აღმოაჩნდა მსხვილი ნაწლავის, თირკმლის, ნაღვლის ბუშტის, პანკრეასის, ენდომეტრიუმის, პოსტმენოპაუზური ძუძუს, კანის მელანომის, საყლაპავის კიბოსა და ლეიკემიასთან . მაღალი მასის ინდექსი თირკმლის, ძუძუს, სანაღვლე გზების, დიფუზურ B-უჯრედოვან ლიმფომას, ენდომეტრიუმის, ფარისებრი ჯირკვლის, კოლორექტალურ კიბოსა და მენინგიომას უკავშირდება.

სიმსუქნე არა მხოლოდ ცხიმის მატებაა, არამედ მისი გადამოდელებაც; ცვლილებებმაც და ცხიმიდან გამოყოფილმა ნივთიერებებმაც შეიძლება კიბო გამოიწვიოს. სიმსუქნე დამოუკიდებელი რისკფაქტორია.

რამდენი შაქარი მივიღოთ?

ჯანმრთელობისთვის ყველაფერი ზომიერად და დახარჯულის შესაბამისად უნდა მივიღოთ. ადგილობრივი და საერთაშორისო ორგანიზაციები შაქრის შეზღუდვას და ბუნებრივი შაქრის (ხილის, კარტოფილის სახამებლის) გამოყენებას ურჩევენ. WHO კბილების ზიანის გამოც შაქრის წილს დღიური ენერგიის %10-ზე ნაკლებად ურჩევს. დამატებულ/დატკბობილში საკვების, სასმლის, სიროფის, თაფლის, წვენისა და კონცენტრატის შაქარს ითვლის, ხილ-ბოსტნეულისა და რძის შინაგან შაქარს კი არა.

ბრიტანეთის კვების სამეცნიერო კომიტეტი ბევრ შაქარს მაღალკალორიულ დიეტას უკავშირებს და ორივეს შემცირებას, დამატებულის ენერგიაში %5-ზე ნაკლებს ურჩევს. კანადის გულისა და ინსულტის ფონდი გულის დაავადების, ინსულტის, სიმსუქნის, დიაბეტის, მაღალი შაქრისა და კიბოს წინააღმდეგ ასევე %5-ზე ნაკლებს ურჩევს.

დასკვნა

ჯანსაღი დიეტა პირადი ჯანმრთელობის მნიშვნელოვანი ნაწილია. ჭარბი შაქარი ცუდია, მაგრამ არსებული მეცნიერებით კიბოს გამომწვევად ვერ ვაცხადებთ. კიბოს პაციენტისთვის ტკბილის აკრძალვასაც მტკიცებულება არ აქვს — აკრძალვა არ არსებობს. ჭარბი შაქარი ყველასთვის საზიანოა, არა მხოლოდ კიბოს პაციენტისთვის. ნორმალური რაოდენობა შეიძლება. ჯანსაღ დიეტაში სხეულის საჭიროებებისთვის ცხიმი, ცილა და შაქარი სათანადო პროპორციით უნდა მივიღოთ.

დაკავშირებული თემა:

- რა არის ჯანსაღი კვება?