Şəkər xərçəng yaradırmı?

Artıq şəkər qəbulunun sağlamlığımıza yaxşı olmadığını hamımız bilirik. Şəkər / karbohidrat əsaslı qidalanmanın diabet və ürək-damar xəstəlikləri ilə əlaqəsini göstərən saysız tədqiqat var. Xərçəng də şəkərlə əlaqəsi araşdırılan xəstəliklərə nisbətən yaxın vaxtda əlavə edildi.

Qlobal təxminlərə görə təxminən 1 milyard insan artıq çəkili (bədən kütlə indeksi 25-30), təxminən 400 milyon isə piylənməlidir (bədən kütlə indeksi >30). Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatına (DSÖ) görə 2018-də dünyada təxminən 18.1 milyon yeni xərçəng və 9.6 milyon xərçəngə bağlı həyat itkisi hesablanır.

Xərçəngin səbəblərini əksəriyyəti yaşlanmaya bağlı təsadüfi mutasiyalar (%35), irsi ötürülmə-ailəvi meyil (%15), ətraf mühit səbəbləri (%50) kimi qruplaşdıra bilərik. Ətraf mühit səbəbləri siqaret, piylənmə, virus, bakteriya, uv şüaları, alkoqol və kimyəvi kanserogenlərdir. Kanserogenhüceyrələrdə ağır gen zədəsi yaradan, xərçəngləşmə mexanizmlərini tətikləyən maddə və məruzqalmalara deyilir.

Şəkərin kanserogen olub-olmadığını araşdırmaq üçün çox tədqiqat aparılıb. Bəzilərində müsbət nəticələr olsa da, bir çoxunda şəkərlə xərçəng arasında birbaşa əlaqə olmadığı vurğulanmışdır.

- Əlaqəli mövzu: Bədən kütlə indeksi və piylənmə nədir, necə ölçülür?

Sizin üçün şəkər / karbohidrat haqqında dilimizdə yazılmış ən aktual və geniş məqalələrdən birini hazırladıq.

Şəkər / karbohidrat nədir?

Karbohidratlar (şəkər birləşmələri) yağ və zülallar kimi insan və heyvanların ən mühüm üzvi qidalarındandır. Şəkərlərin başlıca məqsədi enerji verməkdir. Qidalarımızda ən çox olan şəkərlər karbon, oksigen və hidrogendən ibarət üzvi birləşmələrdir. Bu üç elementin sayı, birləşmə düzəni və insanın yararlanmasına görə müxtəlif quruluş və adlı şəkərlər var.

Yuxarıdakı şəkildə karbohidratların tikinti vahidləri görünür. Ən kiçik vahidlər monosaxaridlərdir (qlükoza, fruktoza və qalaktoza). Onların birləşməsindən disaxaridlər (saxaroza, maltoza, laktoza) və polisaxaridlər (nişasta, qlikogen, sellüloza, xitin) yaranır.

Şəkərlər:

1. Monosaxaridlər (qlükoza, fruktoza, qalaktoza)
2. Disaxaridlər (saxaroza, maltoza, laktoza)
3. Polisaxaridlər (nişasta, nişasta olmayan polisaxaridlər)
4. Şəkər spirtləri (sorbitol, maltitol, laktitol) və digərləri kimi qruplara ayrılır

- Əlaqəli mövzu: Nişasta nədir, fruktoza nədir və artıq şəkər necə yağa çevrilir?

Şəkər qəbulu və xərçəng əlaqəsini araşdıran tədqiqatlar - tarixi proses

Şəkər qəbulu ilə xərçəng əlaqəsini qiymətləndirən tədqiqatda 69 araşdırmanın nəticələri nəzərdən keçirildi. Süd vəzi, pankreas, prostat, xaya, ginekoloji (qadın reproduktiv sistemi), ağciyər, yuxarı həzm sistemi və sidik kisəsi xərçəngləri qiymətləndirildi. Əksər nahiyələrdə nəticəyə çatmaq üçün tədqiqat sayı yetərsiz idi. Nəticəyə görə hər hansı xərçəngdə şəkərin rolu olduğunu demək mümkün olmadı. Bununla belə saxaroza (çay şəkəri) daşıyan keks və biskviti çox qəbul edənlərdə süd vəzi xərçəngi riski artmışdı; lakin bunlar çox yağlı da olduğundan artım şəkərə bağlanmadı.

Yüksək saxaroza qəbulunun müxtəlif xəstəlik risklərini artıra bilməsi çoxdan araşdırılır. Layihə 259 adlı 1968-ci il tədqiqatında yüksək saxarozalı pəhrizli siçanların nişasta əsaslı pəhrizlilərdən daha yüksək serum xolesterolu olduğu ortaya çıxmışdı. Tədqiqat saxaroza əvəzinə nişasta ilə bəslənənlərin daha sağlam bağırsaq florası və beləliklə daha sağlam immun sisteminə malik olub-olmadığını müqayisə etmək üçün edilmişdi. Həmçinin siçanlarda saxaroza və xərçəng riskinin araşdırıldığı bildirilir. Lakin şəkər sənayesinin nəticələrin nəşrini əngəllədiyi və əvəzində yağlı qidalanmanın xolesterolu daha çox artırdığını göstərən işləri dəstəklədiyi fərziyyələri irəli sürüldü. Həqiqətən 1960-70-ci illərdə şəkərdən çox yağlı qidaların sağlamlığa mənfi təsiri görüşü üstün olub 2000-ci illərədək çəkisini qorudu. İndi artıq karbohidratın artıq yağlı qidalanma qədər - hətta bəlkə daha çox - sağlamlıq riski daşıdığı məlumdur.

- Əlaqəli mövzu: Sağlam yağ nədir?

Qida və içkilərdə şəkər və şirinləşdiricilərin xərçəngin yaranması və yayılmasına təsiri getdikcə çox araşdırılır. Yüksək fruktoza qəbulunun, alkoqolla əlaqəli olmayan qaraciyər piylənməsi xəstəliyini və xərçəngi dəstəkləyən şiş mikromühitinin inkişafını tətikləyə biləcəyi düşünülür. Fruktozanın həmçinin insulinə davamlılığı, iltihabı və reaktiv oksigen növlərinin istehsalını artırdığı göstərilmişdir. Qlükoza+fruktozadan ibarət disaxarid saxarozanın (süfrə şəkəri) xərçəng dəstəkləyici zülal aktivliyini artırdığını bildirən işlər olsa da, karbohidratların (xüsusilə fruktozanın) riski artırmadığını göstərənlər də var. İnsan və heyvan təcrübələrinin fərqli nəticələrində biokimyəvi və psixoloji fərqlərin rolu düşünülür. Başqa qarışdırıcı amil insana xas siqaret/tütün istifadəsi ola bilər. Tütün çox xroniki xəstəlikdə müstəqil risk olmaqla yanaşı xərçəng prosesini sürətləndirir.

Şəkər-xərçəng əlaqəsi aydın olmasa da, yüksək qlisemik indeksə (qan qlükozasının sürətlə artıb yüksək insulin ifrazına) səbəb olan qidaları çox qəbul etməyin, əksəriyyəti şəkərli qidalardır, artıq çəki, piylənmə və diabet yaratdığı aydındır. Piylənmə başda kolon və uşaqlıq xərçəngi olmaqla bir çox xərçəng riskinin artması ilə əlaqəlidir. Diabetlə əlaqəli xərçəng nümunəsi pankreas xərçəngidir. Lakin bunun anormal qlükoza metabolizmindən qaynaqlanması və ya hiperinsulinemiyanın (artıq insulin ifrazının) meyil yaratması barədə mübahisələr davam edir.

Şəkər deyil, qarşılanmamış şəkər artıqlığı olan piylənmə, yəni sərf etdiyimizdən çox enerji qəbulunun yaratdığı piylənmə qəti xərçəng səbəbi kimi qarşımıza çıxır.

Aşağıda karbohidratların piylənmə və xərçənglə əlaqəsini ümumiləşdirdik:

Karbohidratlar və Piylənmə

Bədən çəkisi genetik, ekoloji və psixososial amillərin qarşılıqlı təsiri ilə müəyyənləşir və enerji qəbulu ilə sərfinin fiziologiyası vasitəsilə hərəkət edir. Aktual tədqiqatlar karbohidrat, çəki və qəbul olunan enerji nisbətləri arasında ardıcıl əlaqə olmadığını və bədən çəkisinin birincili müəyyənedicisi kimi ümumi enerji qəbulunun üstünlüyünügöstərmişdir. Bununla belə şəkərli içkilər kimi müxtəlif karbohidrat növlərinin piylənmə riskinə xüsusi təsirini göstərən sübutlar var. Artan sayda sistematik icmallar, aşağı karbohidratlı pəhrizləri və bədən çəkisinə təsirlərini araşdırmışdır. Ümumən aşağı karbohidratlı pəhrizlər aşağı yağlılardan ən az eyni (və ya çox) çəki itkisi yaratmışdır (az şəkər yemək az yağ yeməkdən daha faydalı mənasında). Alternativ olaraq bu pəhrizlər insulin konsentrasiyasını azaldaraq arıqlada, beləcə bədəndə yağ yığılmasını əngəlləyə bilər.

Karbohidratlar və Xərçəng

Karbohidratlarla xərçəng arasındakı birbaşa əlaqələr qarışıq nəticələr verməyə davam edir. Əvvəlki sistematik icmallar mümkün əlaqələri təsdiqləməkdən çox müxtəlif iddialar irəli sürür. Nümunələr saxaroza və kolorektal xərçəng; laktoza ilə yumurtalıq; fruktoza ilə pankreas; qlisemik yük / indeks ilə süd vəzi, öd kisəsi, kolorektal və endometrial xərçəng arasında əlaqə iddia edir. Əksinə, geniş meta-analizlər karbohidratlarla mədə-bağırsaq xərçəngi riski arasında əlaqə tapa bilməmişdir. Xərçənglərin dəyişkən və müxtəlif səbəbli olduğu qəbul edilsə də, karbohidratların roluna ümumi izah, metabolik sindromla birbaşa əlaqəsini və insulinəbənzər böyümə faktorlarının tətiklənməsinə təsirini əhatə edir.

Yüksək karbohidratla artmış xərçəng riski arasındakı sübutsuz əlaqəni qiymətləndirmək əvəzinə qida lifinin qoruyucu təsirinə daha çox sübut var.

Piylənmə və Xərçəng

Karbohidratlarla xərçəng nəticələrinin birbaşa əlaqəsi yetərsizdir və az növlə məhduddur. Pəhriz karbohidratı ilə xərçəng nəticələrini araşdıran işlərdə piylənmə ilə kolon, böyrək, öd kisəsi, pankreas, endometrium (uşaqlıq) və menopauzadan sonrakı süd vəzi xərçəngləri, həmçinin bədxassəli dəri melanoması, qida borusu xərçəngi və leykoz arasında güclü əlaqə tapılmışdır. Tədqiqatlar artan bədən kütlə indeksinin böyrək, süd vəzi, öd yolu, diffuz B hüceyrəli limfoma, endometrial (uşaqlıq), tiroid, kolorektal xərçəng və meningioma kimi çox növlə əlaqəli olduğunu göstərir.

Piylənmə yalnız piy toxumasının artması ilə deyil, onun yenidən modelləşməsi ilə də yaranır; həm piylənmə yaradan dəyişikliklərin, həm də piy toxumasından ifraz olunan maddələrin xərçəngi tətiklədiyi düşünülür. Piylənmə müstəqil xərçəng risk amilidir.

Nə qədər şəkər qəbul etməliyik?

Daha sağlam həyat üçün hər şeyi ölçülü və sərf etdiyimiz qədər qəbul etmək faydalıdır. Yerli və beynəlxalq səhiyyə təşkilatları şəkəri məhdud tövsiyə edir, yəni qidalardakı təbii şəkərdən yararlanaq (meyvə şəkəri, kartofdakı nişasta kimi). DSÖ diş sağlamlığına zərərə görə də gündəlik pəhriz enerjisində şəkərin payının %10-dan az olmasını tövsiyə edir. DSÖ əlavə şəkəri və ya şəkərlə şirinləşdirilmiş qidanı yemək, içki, şərbət, bal, meyvə suyu və konsentratlarındakı şəkər kimi müəyyənləşdirir, tərəvəz-meyvə və süddəki daxili şəkəri daxil etmir.

İngiltərə Qidalanma Elmi Komitəsi yüksək şəkəri yüksək kalorili pəhrizlə əlaqələndirib hər ikisini azaltmağı vurğulamış və əlavə şəkərin gündəlik enerjinin %5-indən az olmasını demişdir. Kanada Ürək və İnsult Fondu əlavə olaraq ürək xəstəliyi, iflic, piylənmə, diabet, yüksək qan şəkəri və xərçəngə qarşı gündəlik pəhriz şəkərinin %5-dən aşağı olmasını tövsiyə edir.

Nəticə

Buradan nəticə sağlam pəhrizin şəxsi sağlamlığın mühüm hissəsi olmasıdır. Artıq şəkər sağlamlığa yaxşı olmasa da, mövcud elmi məlumatlarla şəkər xərçəng yaradır deyilə bilməz. Xərçəng xəstəsinin şəkərli qida qəbulunun qadağan olduğu sözləri də sübut daşımır, yəni belə qadağa yoxdur. Artıq şəkər hamıya zərərlidir. Sağlam qidalanma qaydaları ilə yalnız xərçəng xəstələri deyil, heç kim artıq şəkər yeməməlidir. Normal miqdarda qəbul edə bilərsiniz. Sağlam pəhrizdə bədənin ehtiyacları üçün yağ, zülal və şəkərlər lazım olan ölçüdə alınmalıdır.

Əlaqəli mövzu:

- Sağlam qidalanma nədir?