HPV, insan papilloma virusu üçün MÜALİCƏEDİCİ peyvəndlər

HPV adlandırılan insan papilloma virusu çoxlu xərçəngə səbəbdir. Əsasən servikal, uşaqlıq boynu, həmçinin anal xərçənglər və baş-boyun xərçəngləri nümunədir. Əvvəl HPV-nin nə olduğunu, necə yoluxduğunu və immun sistemindən hansı mexanizmlərlə gizləndiyini izah etmişdik. Burada müalicədə işlədilən terapevtik, müalicəedici peyvəndləri araşdıracağıq.

Qeyd: Ümumilikdə 2 peyvənd növü var: Qoruyucu və müalicəedici peyvəndlər. Adətən qoruyucular yada düşür (uşaqlıq peyvəndləri, koronavirus peyvəndləri və Gardasil kimi HPV peyvəndləri). Terapevtik peyvənd yenidir: melanomada Lmlygic və prostat xərçəngində Provenge.

Müalicəedici HPV peyvəndi nədir? 

HPV-yə yoluxmuş hüceyrələrə qarşı hüceyrə vasitəli immunitet yaradaraq öncül lezyon və bədxassəli şişləri yox etməyi hədəfləyir. HPV antigenlərinə yönəlir. Yanaşmalar:

1. Canlı vektor əsaslı,
2. Peptid-zülal əsaslı,
3. Nuklein turşusu əsaslı və
4. Hüceyrə əsaslı peyvəndlər.

Antigen nədir?

Bədənə daxil olduqda və ya orada dəyişdikdə, məsələn xərçəng hüceyrələri, immun sistemi tərəfindən yad sayılıb anticisim yaradan zülal quruluşlu maddələrdir. Əksərən virus, bakteriya və parazitlərin özünəməxsus hissələridir.

Mexanizmləri anlamaq üçün HPV biologiyası

• HPV qişasız virusdurvə ikiqat zəncirli halqavari DNA molekulu daşıyır.
• Papillomaviridae üzvü HPV 6 erkən zülal (E1, E2, E4, E5, E6, E7) və 2 gec zülal (L1, L2) kodlayır.
• Erkənlər viral DNA çoxalmasını asanlaşdırır və hüceyrə zülallarını yaradır; geclər yeni virusları örtən kapsidi qurur.
• E6 və E7 genləri yoluxmuş hüceyrədə daha çox ifadə olunur, nəticədə E6 və E7 zülalları artır.
• E6, p53 zülalını; E7 isə RB genini basdıraraq normal dövrü pozur, yoluxmuş hüceyrəni xərçəngə çevirir.
• E2 də E6 və E7-ni basdırır. Yoluxmuş hüceyrədə E2 azalaraq E6 və E7 sintezi artırılır.
• Peyvəndlər bu genlərə müxtəlif yollarla təsir edib müalicəyə çalışır.

Terapevtik HPV peyvənd növləri

1. Canlı vektor əsaslı peyvəndlər

Daşıyıcı kimi virus və bakteriyadan istifadə edir. Əsasları dendritik hüceyrələrə antigen təqdimatıdır. Canlı vektor ev sahibi hüceyrədə tez çoxalıb antigenləri yaydığı üçün çox immunogendir. Lakin toksiklik kimi məhdudlaşdırıcı amillər var. Onları 2 sinfə ayıra bilərik:

1. Bakterial vektorlar
2. Viral vektorlar

Bakterial vektorlar

Dendritik hüceyrəyə antigen təqdimatı üçün zəiflədilmiş bakteriya işlədilir. L.monocytogenes, Salmonella, Lactococcus lactis nümunələrdir. Bu peyvəndlərdə E7-spesifik T-hüceyrə vasitəli güclü immun cavab göstərilib.

Viral vektorlar

Çox immunogendir. Vaccinia, adenovirus və adenoəlaqəli virus işlədilə bilər; koronavirusa qarşı Oxford-AstraZeneca peyvəndi də adenovirus vektorundan istifadə edir.

Vaccinia-nın antigen-spesifik immunoterapiya vəd etdiyi, infeksiyalara daha təsirli olduğu düşünülür. Rekombinant MVA-E2 E2 zülalını sintez edir. Peyvənd CIN, servikal intraepitelial neoplaziya və kondiloma xəstələrində yoxlanılıb. MVA-E2-yə anticisim və xərçəngləşən hüceyrələrə spesifik T-limfosit cavabı göstərilib.

Aşağıda HPV-dən xərçəngə gediş göstərilir:

2. Peptid / zülal əsaslı peyvəndlər

Peptid əsaslı peyvəndlər

HPV antigenlərindən alınan peptidlər də peyvənddə işlədilir. Antigen zülalı dendritik hüceyrə tutur, HLA, insan leykosit antigeni üzərində MHC-1 və ya MHC-2 yolları ilə təqdim edib immun cavab yaradır. Təhlükəsiz və asan istehsallıdır, amma istifadəsi məhduddur: MHC-spesifikdir, çoxlu HLA olduğundan hamıya təsirli peyvənd çətindir, immunitet də zəifdir. Gücü artırmaq üçün kemokin, sitokin kimi köməkçi molekullar araşdırılır.

Lipidli HPV-E7 peptid peyvəndinin faza 1/2 insan işində 18 xəstənin 3-ündə displaziya yox olub, 6-sında lezyonlar əhəmiyyətli geriləyib.

Zülal əsaslı peyvəndlər

Peptidlər kimi təhlükəsiz və asan istehsallıdır, amma MHC-spesifik deyil. Dendritik hüceyrə antigeni işləyib səthdə təqdim edir; bütün mümkün HLA epitopları vardır. Lakin immunogenlik zəif olduğundan köməkçi molekul lazımdır. Başqa məhdudiyyət peyvənddən sonra antigen təqdim edən hüceyrələrin (APC) MHC 1 təqdimatı üçün verilmiş zülallarla rastlaşıb onları udaraq təsirsizləşdirməsidir. Nümunələr:

• HPV-16 L2, E6 və E7 birləşməli TA-CIN bütün peyvəndli qadınlarda anticisim yaradıb, təhlükəsizliyi sübut olunub.
• Digər peyvənd HPV-16 E7 ilə M.bovis hsp16 birləşməsidir. Yüksək dərəcəli anal intraepitelial neoplaziya (AIN) olanların hamısı yaxşı qəbul edib.

3. Nuklein turşusu əsaslı peyvəndlər

2 növdür:

1. DNA molekullu və
2. RNA replikonlu peyvəndlər.

Bunları ətraflı təsvir edəcəyik.

DNA əsaslı peyvəndlər

Antigen-spesifik immunoterapiyada potensial təsirlidir. Çılpaq, hüceyrə və zülalsız DNA təhlükəsiz, sabit və asan istehsallıdır.

Digərləri ilə müqayisədə:

• RNA və zülal peyvəndindən uzun antigen ifadəsi verir.
• Canlı vektordan fərqli neytrallaşdırıcı anticisim yaratmır; eyni xəstəyə təkrar verilə bilər.

DNA peyvəndləri digərlərindən təhlükəsiz olsa da, bəzi narahatlıqlar vardır. Məsələn, DNA ev sahibinin genomuna inteqrasiya edib onu poza bilər, lakin buna dair məlumat yoxdur. Digər narahatlıq zəif immunogen aktivlikdir: peyvənd DNA-sı HPV-yə yoluxmuş hüceyrədən ətraf hüceyrələrə keçib çoxala bilmir. Bu səbəblərlə effektivliyi artıran strategiyalar hazırlanıb.

İlk strategiya antigen ifadə edən dendritik hüceyrələri artırmaqdır. Üsullardan biri “gen tapançası” çox güclüdür. DNA-örtüklü qızıl hissəcikləri ataraq yetişib T-hüceyrəyə çevrilmək üçün limfoid orqana gedən dendritik hüceyrələri transfeksiya edir, yəni xarici DNA daxil olur. Çılpaq DNA hüceyrəyə girir. Digər üsul kodlanmış antigeni dendritik hüceyrələr arasında yaymaqdır; hüceyrələrarası daşıyan zülala bağlanmalıdır.

Digər strategiya dendritik hüceyrələrdə antigen ifadəsini, işlənməsini və təqdimatını artırmaqdır. Kodon optimallaşdırması nadir kodonları geniş işlənənlərlə əvəz edir, antigen gen ardıcıllığını dəyişib dendritik hüceyrədə DNA peyvəndinin translyasiyasını artırır. Translyasiya mRNA nəzarətli polipeptid sintezidir. Antigeni proteasom parçalanmasını və ya endoplazmatik retikulumu hədəfləyən zülala bağlamaq MHC-1 təqdimatını və sitotoksik T-limfosit (CTL) cavabını artırır. Məsələn MHC-1 təqdimatını artıran kalretikulinə (CRT) bağlı E7 peyvəndi E-7-spesifik CD8 T-cavabını artırıb E7-ifadəli şişə təsir göstərib.

Digər üsul MHC-1 təkzəncirli trimer (SCT) texnikasıdır. Antigen işlənməsini önləyib DNA-nın kodladığı peptidin MHC-1 təqdimatını təmin edir.

Son strategiya dendritik və T-hüceyrə əlaqəsini artırmaqdır. Antigen işlənib təqdim edildikdən sonra əlaqə T-hüceyrə aktivləşməsi üçün vacibdir. Hazırlıqdan, primingdən sonra dendritik hüceyrə aktiv effektor T-hüceyrəyə hədəf olur. T-hüceyrə vasitəli apoptozun qarşısı üçün DNA hüceyrə ömrünü uzadan antiapoptotik zülal kodlaya bilər. Siçanda E7-kodlayan DNA ilə Bcl-2 antiapoptotik zülal kodlayan DNA birlikdə E7-spesifik T-cavabını artırıb. DNA peyvəndi dendritik hüceyrənin ömrünü uzadaraq təqdimatı da artırır.

RNA replikon peyvəndləri

Replikasiyanın getdiyi genom vahidi replikon adlanır. RNA replikonu transfeksiya olunmuş hüceyrədə çoxalan çılpaq RNA-dır; alfavirus və Semliki forest virusundan alınır. Müxtəlif hüceyrədə çoxalıb davamlı antigen təqdim edə bilir, ənənəvi DNA peyvəndindən immunogen olur. Çoxunda viral gen yoxdu, infeksion hissəcik yaranmır və vektora cavab məhdudlaşır. Buna görə eyni şəxsə təkrar verilə bilər. Xromosom inteqrasiyası riskini azaldır, lakin DNA-dan az sabitdir. Üstünlükləri birləşdirən DNA-launched RNA replikon, suisidal DNA hazırlanıb. Preklinik HPV işlərində işlədilib; hüceyrədə RNA-ya çevrilib şiş antigenini təsirli ifadə edib.

Başqa strategiya Kunjin (KUN) flavivirusu ilə replikon yayılmasıdır. HPV-16 E7 ifadəli KUN peyvəndi siçanda spesifik T-cavabı oyadıb şiş dəyişməsindən qoruyub. Üstünlüklərə baxmayaraq klinik iş və məlumat məhduddur, əlavə araşdırma lazımdır.

4. Tam hüceyrə əsaslı peyvəndlər

Dendritik hüceyrə əsaslı peyvəndlər

Dendritik hüceyrə istifadəsi məntiqli strategiyadır, viral antigenlə yüklənməlidir. MHC-1 və 2 molekullarını fiziki köçürməklə ex vivo hazırlana bilər. Peptid/zülal antigeni və ya HPV antigeni kodlayan DNA/RNA ötürülür. Autoloji hüceyrələrlə effektiv peyvənd olsa da fərdi istehsal çətindir. Kultivasiya texnikası keyfiyyətə təsir edir.

Effektivliyi artırmaq üçün ömrü uzatmaq təklif olunub. İşdə Bak və Bax kimi proapoptotik zülallara yönəlmiş kiçik interferensiya RNA (siRNA) ilə yoluxdurulmuş E7-yüklü hüceyrələr yoxlanıb. Bak və Bax basdırılıb, T-hüceyrə apoptozuna müqavimət artıb.

Klinik sınaqlar davam edir. Bir metastatik serviks xəstəsinə HPV-18 E7-yüklü dendritik hüceyrə dərialtı vurulub, şiş irəliləməsi basdırılıb. Tam remissiya olmasa da sağlamlıq yaxşılaşıb, yan təsir görülməyib.

Şiş hüceyrəsi əsaslı peyvəndlər

2-ci yanaşma şiş hüceyrəsidir. İmmunogenliyi artırmaq üçün ex vivo stimullaşdırılıb sitokin kimi immunomodulyator zülallar hazırladır. IL-2, IL-12, GM-CSF genləri işlədilir. Üstünlüklərdən biri antigenin dəqiq müəyyənləşdirilməməsi və asan istehsaldır.

Preklinik modellərdə yoxlanır. GM-CSF yaradan E7-müsbət şiş hüceyrəsi ilə peyvənd siçanda E7-spesifik T-cavabına öncüllük edib antitumor effektivliyi artırıb.

Lakin yeni xərçəng yaratma riski də var. Buna görə inkişafı məhduddur.