Qidalar və iltihab haqqında nə bilirik?

Astma, revmatoid artrit, tip 2 diabet, psoriaz və piylənmə kimi bəzi xəstəliklərlə birlikdə xroniki iltihab (inflamasiya) yarana bilər.

Tədqiqatlar bu cür xəstəlikləri olan şəxslərin bədənində iltihab markerlərinin daha yüksək səviyyədə ola biləcəyini göstərir. İltihabda bir çox amil rol oynasa da, bəzi qidalar əlamətləri artıra və ya azalda bilər.

İltihab nədir?

Kəskin və xroniki olmaqla iki əsas iltihab növü var;

• Kəskin iltihab, yara və ya infeksiya kimi təsirlənmiş nahiyəyə qan axınını artıraraq bədənin verdiyi sürətli reaksiyadır. Ağ qan hüceyrələri zədələnmiş toxumanın bərpasına kömək edir və kəskin iltihab adətən yara sağaldıqda dayanır.
• Xroniki iltihab aylar və illər ərzində yavaş-yavaş inkişaf edə bilən uzunmüddətli vəziyyətdir. Xroniki iltihabın səbəblərinə aşağıdakılar daxil ola bilər:
  • Uzunmüddətli infeksiya
  • Zəhərli kimyəvi maddələrə məruz qalma
  • Autoimmun pozuntular
  • Autoiltihabi pozuntular
  • Təkrarlanan kəskin iltihab halları
  • Bədəndə oksidləşdirici stress

Xroniki iltihab üçün risk amilləri;

• İrəli yaş
• Piylənmə
• Siqaret
• Testosteron və estrogen səviyyələrinin aşağı olması
• Fiziki və emosional stress, yuxu pozuntuları

Emal edilmiş qidalar, doymuş yağlar, trans yağlar və rafinə şəkər iltihabı təşviq edən molekul riskini artıra bilər. Bu, xüsusilə şəxs artıq çəkilidirsə və ya diabeti varsa, aktual ola bilər.

İltihaba səbəb olan qidalar hansılardır?

Bir çox qida iltihab əlamətlərini ağırlaşdıra bilər. Bu cür qidalara şəkər, trans yağlar, rafinə karbohidratlar və qırmızı və ya emal edilmiş ətlər daxildir.

Şəkər

Bir çox tədqiqatın 2018-ci il sistematik icmalına görə şəkəri çox olan pəhriz qanda iltihab markerlərini artıraraq xroniki iltihaba təsir edə bilər.

Bundan əlavə, 2018-ci ildə aparılan başqa tədqiqata görə həddindən artıq şəkər istehlakı uşaqlarda iltihab markerlərini artıra və xroniki iltihaba səbəb ola bilər. Tədqiqat 11 uşaqda gündəlik şəkərin %46 azalmasını iltihabyaradıcı markerlərin %11 azalması ilə müqayisə etdi. Tədqiqatçılar uşaqlıq dövründə istehlak edilən şəkərlə şirinləşdirilmiş içkilərin miqdarının azaldılmasının gələcəkdə sağlamlıq üçün faydalı nəticələr verə biləcəyini irəli sürürlər.

2018-ci ildə dərc edilən başqa məqalədə fruktozanın hüceyrə iltihabına səbəb ola biləcəyi irəli sürülür. Artıq fruktoza həmçinin qarın orqanları ətrafındakı yağı və qaraciyərdəki yağ miqdarını artıra bilər.

Trans yağ

Trans yağlar iltihab markerlərini və diabet, ürək-damar xəstəliyi kimi xəstəliklərə səbəb ola bilən xroniki iltihab riskini artıra bilər. Trans yağlar həmçinin aşağı sıxlıqlı lipoproteinlərin (LDL) səviyyəsini artırarkən yüksək sıxlıqlı lipoproteinləri (HDL) azaldır; bu birləşmə ürək xəstəliyi riskini artıra bilər.

Mal əti və süd məhsullarında az miqdarda təbii yaranan trans yağlar olsa da, trans yağların çoxu istehsalçılar bitki yağına hidrogen əlavə etdikdə yaranır. Trans yağlar etiketdə hidrogenləşdirilmiş yağ kimi göstərilə bilər və emal edilmiş qidalarda, un məmulatlarında, qızardılmış yeməklərdə və marqarində ola bilər.

- Əlaqəli mövzu: Yaşa görə xolesterin (HDL, LDL, triqliserid) səviyyələri necə olmalıdır?

Rafinə karbohidratlar

Rafinə karbohidratlar yüksək qlisemik indeksə malikdir və bu, iltihabı artıra bilən, qabaqcıl qlikasiya son məhsulları (AGEs) adlanan zülal növünü artıra bilər. 

Rafinə karbohidratlara aşağıdakılar kimi ağ un məhsulları daxildir:

• Ağ çörək və sendviç çörəyi
• Bəzi krekerlər
• Ağ düyü
• Bəzi taxıllar

Qırmızı və emal edilmiş ət

Qırmızı və emal edilmiş ətlər yağ toxumasında iltihaba səbəb ola bilən doymuş yağlarla zəngindir. 2016-cı il məlumatlarına görə qırmızı və emal edilmiş ətin bədəndə artan iltihabi cavabla əlaqəli olduğu və yoğun bağırsaq xərçəngi riskini artıra biləcəyi irəli sürülür.

- Əlaqəli mövzu: Müsbət və mənfi tərəfləri ilə qırmızı ət

İltihab sağlamlığa necə təsir edir?

Milli Xərçəng İnstitutuna görə iltihab xərçəngə səbəb ola bilən DNT zədələnməsi yarada bilər. Xroniki iltihab həmçinin yoğun bağırsaq xərçəngi riskini artıra bilən xoralı kolit və Crohn xəstəliyi kimi iltihabi bağırsaq xəstəlikləri ilə əlaqəlidir. İltihab ürək xəstəliyi və insultu olan şəxslərdə geniş yayılmışdır və arteriyalarda yaranan lövhələrlə əlaqəsi ola bilər.

Digər iltihabi vəziyyətlərə aşağıdakılar daxildir;

• Şəkərli diabet
• Xroniki böyrək xəstəliyi
• Alkoqoldan asılı olmayan qaraciyər piylənməsi
• Lupus kimi autoimmun vəziyyətlər
• Alzheimer xəstəliyi kimi neyrodegenerativ vəziyyətlər
• Artrit və oynaq xəstəlikləri
• Allergiya və astma
• Xroniki obstruktiv ağciyər xəstəliyi (KOAH)

İltihabəleyhinə qidalar və pəhrizlər hansılardır?

İltihab adətən bədənin sağalma prosesinin bir hissəsidir və xəstəliklərlə mübarizəyə də kömək edə bilər. Lakin şəxsdə təkrarlanan və ya davamlı aşağı səviyyəli iltihab varsa, bəzi qidalar və pəhrizlər onun əlamətlərinin azalmasına kömək edə bilər.

Qidalar

Şəkəri çox olan və ya emal edilmiş qidalar iltihabı ağırlaşdıra bildiyi halda, tərəvəz və meyvələr kimi təzə qidalara əsaslanan sağlam qidalanma proqramı əlamətlərin azalmasına kömək edə bilər.

İltihabəleyhinə təsir göstərə biləcək qidalara aşağıdakılar daxildir:

• Meyvə və tərəvəzlər: Çiyələk, alma və xaççiçəklilər kimi bir çox meyvə və tərəvəz iltihabəleyhinə təsir göstərə biləcək antioksidantlar və polifenollarla zəngindir.
• Lif: Arthritis Foundationməlumatına görə qida lifinin artırılması müəyyən iltihabi sitokinlərin azalmasına kömək edə bilər.
• Balıq yağları: Bəzi balıq yağlarında bədəndə iltihabi zülal səviyyələrini azaltmağa kömək edə bilən omeqa-3 yağ turşuları var.
• Çərəzlər: Bəzi çərəzlər ürək-damar xəstəliyi və diabet riskini azaltmağa kömək edə bilər.
• Sarıkök: Sarıkökdəki kurkumin iltihabi sağlamlıq problemlərinin yaxşılaşmasına kömək edə bilər.

Pəhrizlər

Sağlam qidalanma proqramlarına əlavə olaraq bəzi insanlar müəyyən pəhrizlərin iltihaba faydalı təsir göstərdiyini görə bilərlər.

Aralıq dənizi pəhrizi

Tədqiqatlar Aralıq dənizi pəhriziningüclü iltihabəleyhinə təsir göstərə biləcəyini və bədəni xərçəng, diabet və metabolik sindrom kimi xroniki iltihabi xəstəliklərin əlamətlərindən qoruduğunu göstərir. Pəhriz həmçinin əlamətləri azaltmağa və iltihabın ürək-damar sisteminə təsirlərini zəiflətməyə kömək edə bilər.

Aralıq dənizi pəhrizinə aşağıdakılar daxildir:

• Meyvə, tərəvəz, çərəz, toxum, paxlalılar və zeytun yağı da daxil olmaqla bitki mənşəli qidaların daha çox istehlakı
• Həddindən artıq olmamaqla balıq, dəniz məhsulları, qatıq, pendir və süd istehlakı
• Az miqdarda qırmızı və emal edilmiş ət istehlakı
• Az miqdarda şəkərli qida istehlakı

DASH

DASH (Hipertoniyanı dayandırmaq üçün pəhriz yanaşmaları), iltihab əlamətlərini azaltmağa kömək edə biləcək başqa pəhrizdir. Qan təzyiqini idarə etmək üçün bu pəhrizə dair tədqiqatlar Milli Sağlamlıq İnstitutları (NIH) tərəfindən maliyyələşdirilmişdir.

DASH-ın təsirlərini araşdıran tədqiqatların 2017-ci il icmalında onun böyüklərdə dövr edən iltihabi biomarkerləri yaxşılaşdırdığı və bədəndə iltihabı azaltmağa kömək edə biləcəyi göstərilmişdir. DASH pəhrizi doymuş və trans yağların, şəkərli içkilərlə şirniyyatların, eləcə də duzun qəbulunu məhdudlaşdırır. DASH pəhrizi aşağıdakı qidaların istehlakına diqqət yetirir;

• Tərəvəz və meyvə
• Tam taxıllar
• Yağsız və ya azyağlı süd məhsulları
• Ev quşları
• Balıq
• Lobya və növləri
• Qabıqlı çərəzlər
• Bitki yağları

Xülasə

İltihab bədənin sağalma prosesinin bir hissəsidir, lakin bəzi tibbi vəziyyətlər immun sisteminə zərərli təsir göstərir və təkrarlanan və ya davamlı aşağı səviyyəli iltihaba səbəb olur.

Təzə meyvə və tərəvəzlər, tam taxıllar, balıq yağları, qabıqlı çərəzlər, paxlalılar və zeytun yağı kimi bəzi qidalar iltihab əlamətlərini yüngülləşdirməyə kömək edə bilər. Bundan əlavə, bəzi iltihabəleyhinə pəhrizlər də iltihabı azalda və ya qarşısını ala bilər.