چرا سرطان‌ها به‌طور کامل درمان نشده‌اند؟

امروزه بیش از %50 همهٔ سرطان‌ها قابل پیشگیری‌اند و از هر 3 مورد، 2 مورد قابل درمان شده‌اند. بنابراین اکنون دربارهٔ سرطان بیش از شکست‌ها از موفقیت‌ها سخن گفته می‌شود / باید گفته شود. دانشمندان سراسر جهان هر روز گام‌های مهمی برای بهتر کردن نتایج سرطان برمی‌دارند. بااین‌حال سرطان همچنان پیچیده‌ترین گروه بیماری‌ها پیش روی ماست.

"نادانی بزرگ‌ترین دشمنی است که باید شکست بخورد..." M. K. Atatürk

درحالی‌که پزشکی در بسیاری از حوزه‌ها پیشرفت چشمگیری داشته، بسیار گفته می‌شود که در حوزهٔ سرطان کند بوده است. با وجود تلاش‌های فوق‌العاده و صرف بیش از صدها میلیارد دلار برای درمان و شناخت سرطان، به‌ویژه در 40 سال اخیر، هر سال بیش از 10 میلیون مرگ بر اثر سرطان رخ می‌دهد. پس چرا سرطان‌ها هنوز به‌طور کامل درمان نمی‌شوند؟

3 علت اصلی برای درمان نشدن کامل سرطان‌ها وجود دارد:

1. این گروه بیماری‌ها دارای هزاران سازوکار مولکولی و ژنتیکی از نظر تعداد و نوع است که بخشی از آن‌ها هنوز روشن نشده‌اند،
2. سرطان‌ها در بدن انسان در یک ریز‌محیط تومور پیچیده سازمان می‌یابند و
3. سلول‌های سرطانی تقریباً مانند موجودی هوشمند رفتار می‌کنند، به‌سرعت با شرایط محیط سازگار می‌شوند و در نتیجه در برابر داروها مقاومت پیدا می‌کنند.

کشف نخستین داروهای درمان سرطان، یعنی شیمی‌درمانی‌ها به جنگ جهانی 2 بازمی‌گردد. کاهش چشمگیر شمار گلبول‌های سفید در افراد در معرض گاز خردل این فکر را ایجاد کرد که این مواد شیمیایی را می‌توان بر سلول‌های سریع‌التکثیر مانند سلول سرطانی به کار برد. به این ترتیب مواد مختلف روی تومورها آزمایش شد و داروهای جدید (شیمی‌درمانی) بخشی از تومورها را از بین بردند. اما اثر کوچک‌کننده یا نابودکنندهٔ آن‌ها نیز محدود بود و سرطان‌ها اغلب عود می‌کردند. این وضع تصویر جالبی ایجاد کرد: تلاش برای ساخت داروی درمانی پیش از فهم علت‌ها و سازوکارهای ایجاد سرطان.

طبق آمار سازمان جهانی بهداشت؛

• هر سال 8,2 میلیون نفر بر اثر سرطان می‌میرند (%13 همهٔ مرگ‌ها)
• انتظار می‌رود در 20 سال آینده موارد جدید تشخیص سرطان %70 افزایش یابد
• سرطان یک بیماری واحد نیست؛ بیش از 100 نوع اصلی دارد و با زیرگروه‌ها این عدد از 1000 می‌گذرد و تشخیص و درمان هرکدام ویژهٔ خود است

از دههٔ 1970 با شتاب بزرگ علم، بررسی و شناخت جدی علت‌های سرطان آغاز شد. به کسانی که دانش زیست‌شناسی سلولی و ژنتیک ما را گسترش دادند بسیار مدیونیم. به کمک این دانش، امروز داروهای هوشمندی ساخته می‌شوند که با شناخت ویژگی‌های مشخص سلول سرطانی در سطح مولکولی آن را هدف می‌گیرند.

تشخیص سرطان به معنی مرگ زودهنگام نیست؛ نخست باید از این ترس چند‌هزارساله رها شویم. البته ادعا نداریم همهٔ سرطان‌ها درمان می‌شوند، اما پیشرفت درمان‌ها انکارناپذیر است؛ در گذشته‌ای نه‌چندان دور، در دههٔ 1970 از هر 3 بیمار فقط 1 نفر دست‌کم 5 سال زنده می‌ماند، درحالی‌که امروز از هر 3 بیمار، 2 نفر حداقل 5 سال زندگی می‌کنند.

نمودار بالا خلاصه‌ای از پیشرفت پزشکی سرطان است. همان‌طور که دیده می‌شود، با میانگین گرفتن از همهٔ انواع سرطان، بقای 5 ساله که بیانگر رهایی کامل از بیماری است به %70 نزدیک می‌شود. اگرچه پیشرفت در سرطان‌هایی مانند ریه، کبد و لوزالمعده کندتر است، پس از 2013 با آغاز استفاده از ایمنی‌درمانی‌های سرطان با آغاز به‌کارگیری این درمان‌ها در کار بالینی، نرخ‌های بقای سرطان ریه نیز به‌سرعت شروع به بهبود کرده‌اند.

سرطان‌های کودکی و سرطان‌های پستان بسیار بیشتر از گذشته درمان می‌شوند و حتی بسیاری کاملاً درمان می‌شوند. اما پژوهش فراوان و گام‌های مهمی باقی مانده است؛ مثلاً اینکه «سلول‌های سرطانی به‌جز راه‌های شناخته‌شده از چه مسیرهای دیگری برای فرار از دستگاه ایمنی استفاده می‌کنند».

از پیشرفت‌های مهم سال‌های اخیر، گسترش این دیدگاه است که سرطان دیگر صرفاً بیماری اندام‌ها نیست، بلکه گروه بیماری‌هایی است که سازوکارهای مولکولی ناشی از جهش‌های ژنی مشخص آن‌ها را تحریک می‌کنند.

بهتر است این را با مثالی توضیح دهیم:

روی سطح سلول‌ها پروتئینی به نام EGFR وجود دارد. این گیرنده معمولاً به رشد و تکثیر سلول کمک می‌کند. برخی سلول‌های سرطان ریه به علت جهش ژنتیکی مقدار زیادی EGFR در غشای خود دارند و در نتیجه سریع‌تر تکثیر می‌شوند. مهارکنندهٔ EGFR نام داروهای هوشمند هدفمند نسل جدیدی (مانند Erlotinib = Tarceva) است که می‌توانند پیام‌های پروتئین EGFR برای تقسیم مداوم سلول را قطع کنند. به این ترتیب رشد و گسترش سرطان مهار می‌شود. پژوهش‌ها نشان داده‌اند جهش EGFR نه‌تنها در برخی سرطان‌های ریه، بلکه در سرطان اندام‌هایی مانند لوزالمعده، کولون و مغز هم دیده می‌شود. در این حالت بیماری را می‌توان نه «سرطان اندام ...»، بلکه «سرطان EGFR مثبت» نامید. نمونه‌های مشابهی برای جهش Her2 نیز وجود دارد؛ مانند استفاده از داروی ساخته‌شده برای سرطان پستان در سرطان معده.

بااین‌حال، در بخش‌های مختلف همان پروتئین EGFR نیز جهش دیده می‌شود. همان‌طور که می‌دانیم پروتئین‌ها از اسیدهای آمینه ساخته می‌شوند. تغییر تنها یک اسیدآمینه باعث از بین رفتن عملکرد پروتئین می‌شود. بنابراین حتی سرطان‌های EGFR مثبت نیز زیرگروه دارند و این اثربخشی درمان هدفمند را کاهش می‌دهد. به عبارت دیگر، دارویی که جهش یک ناحیهٔ پروتئین EGFR را هدف می‌گیرد، جهش‌های دیگر را هدف نمی‌گیرد.

خلاصهٔ منظور ما این است که سرطان‌ها گروهی بسیار پیچیده از بیماری‌ها هستند که سازوکارهای مولکولی فراوان دارند، در ریزمحیط سازمان می‌یابند و می‌توانند به درمان مقاوم شوند. بنابراین تصور اینکه یک دارو، یک رویکرد، و به‌ویژه محصولات جایگزین پرحاشیهٔ اخیر (مانند عصاره‌های گیاهی) سرطان‌ها، خصوصاً مراحل پیشرفته را کاملاً درمان کنند، به معنای فراتر رفتن از مرز خیال است.

روش جدید و امیدبخش درمان سرطان که دستگاه ایمنی بدن را گویی برای مبارزه با سرطان دوباره برنامه‌ریزی می‌کند، ایمنی‌درمانی‌هاهستند. در واقع فعال کردن دستگاه ایمنی برای درمان سرطان اندیشه‌ای بسیار قدیمی است (مثلاً سموم Coley). اما تعامل سلول‌های سرطان و دستگاه ایمنی تازه در سطح مولکولی فهمیده شده و داروهایی برای مداخله در این ارتباط به‌تازگی ساخته شده‌اند.

ایمنی‌درمانی‌ها در بسیاری از سرطان‌های پیشرفته، از جمله ملانوما، لنفوم، کلیه، ریه، مثانه و سر و گردن اثربخش بوده‌اند و در گروهی از بیماران به‌ویژه توانسته‌اند بیماری را طولانی‌مدت کنترل کنند. نزدیک به نیمی از بیمارانی که داروهای ایمنی‌درمانی مصرف می‌کنند، اکنون در مطالعات بالینی حضور دارند. ساخت آزمون‌هایی برای پیش‌بینی اینکه چه بیمارانی از ایمنی‌درمانی و داروهای هدفمند نسل جدید سود می‌برند، موضوع دیگری در پژوهش سرطان است.

داروهای سرطان ساخته‌شده تاکنون (شیمی‌درمانی‌ها، هورمون‌درمانی‌ها، داروهای هوشمند و ایمنی‌درمانی‌ها) همراه با جراحی و پرتودرمانی، به‌آرامی اما پیوسته عمر بیماران ما را افزایش می‌دهند؛ این واقعیتی انکارناپذیر است! اگرچه جهان هنوز نمی‌تواند بسیاری از سرطان‌ها را کاملاً درمان کند، در چند دههٔ آینده با پختگی پزشکی شخصی‌سازی‌شده و نمونه‌ای از آن، انکولوژی دقیق ، امید ما به تبدیل شدن سرطان به بیماری قابل بقا از هر دورهٔ تاریخی قوی‌تر است.

-موضوع مرتبط: شاید برایتان جالب باشد: انکولوژی چیست؟ اصطلاحات انکولوژیکی که معنایشان پرسیده می‌شود

برای شناخت بهتر سرطان: 10 ویژگی بنیادی سرطان