Xərçənglər niyə tam müalicə edilə bilməyib?

Hazırda bütün xərçənglərin %50-dən çoxunun qarşısını almaq və 3-də 2-sini müalicə etmək mümkün olub. Belə olduqda xərçəngdən söz düşəndə artıq uğursuzluqdan çox uğur danışılır / danışılmalıdır. Alimlər dünyada xərçəng nəticələrini daha yaxşı etmək üçün hər gün mühüm addımlar atır. Bununla belə xərçəng hələ ən mürəkkəb xəstəliklər qrupu olaraq qarşımızdadır.

"Cəhalət məğlub edilməli ən böyük düşməndir..." M. K. Atatürk

Tibb bir çox sahədə ciddi irəliləsə də, xərçəngdə yavaş qaldığına dair çox söz deyilir. Xərçəngləri müalicə edib anlamaq üçün xüsusilə son 40 ildə fövqəladə səylər və yüz milyardlarla dollardan çox pul xərclənsə də, hər il xərçəng səbəbindən 10 milyondan çox ölüm baş verir. Bəs niyə xərçənglər hələ tam müalicə edilmir?

Xərçənglərin hələ tam müalicə edilə bilməməsinin 3 əsas səbəbi var:

1. Bu xəstəliklər qrupunun bir hissəsi hələ aydınlaşmamış minlərlə say və növdə molekulyar, genetik mexanizm ehtiva etməsi,
2. Xərçənglərin insan bədənində mürəkkəb şiş mikromühiti daxilində təşkilatlanması və
3. Xərçəngli hüceyrələrin demək olar ağıllı orqanizm kimi davranıb mühit şəraitinə sürətlə uyğunlaşması və buna bağlı dərmanlara davamlılıq inkişaf etdirməsi.

Xərçəng müalicəsində ilk dərmanlar olan kimyaterapiyaların kəşfi 2-ci Dünya müharibəsinə gedib çıxır. Xardal qazına məruz qalanlarda ağ qan hüceyrələrinin aydın azalması bu kimyəvi maddələrin xərçəng hüceyrələri kimi sürətlə çoxalan hüceyrələrdə istifadəsi fikrini yaradıb. Beləcə müxtəlif maddələr şişlərdə sınanıb və yeni dərmanlar (kimyaterapiya) şişləri qismən məhv edib. Lakin şişi kiçiltmə və ya məhv etmə təsiri də məhdud olub, xərçənglər çox vaxt residiv verib (təkrarlanıb). Bu, maraqlı vəziyyət yaradıb: xərçəngin səbəb və yaranma mexanizmləri anlaşılmadan müalicəedici dərmanlar hazırlanmağa çalışılıb.

Dünya Səhiyyə Təşkilatının statistikasına görə;

• hər il 8,2 milyon insan xərçəngdən ölür (bütün ölüm hallarının %13-ü)
• 20 il sonra yeni diaqnozlu xərçəng hallarında %70 artım gözlənilir
• xərçəng tək xəstəlik deyil; 100-dən çox əsas xərçəng növü var, alt növlərlə say 1000-i keçir və hər birinin diaqnoz, müalicəsi özünəməxsusdur

1970-ci illərdən elmdə böyük sürətlənmə ilə xərçəngin səbəbləri ciddi araşdırılıb anlaşılmağa başlanıb. Hüceyrə biologiyası və genetik biliyimizi inkişaf etdirənlərə böyük təşəkkür borcluyuq. Bununla hazırda molekulyar səviyyədə xərçəng hüceyrələrinin müəyyən xüsusiyyətlərini tanıyıb hədəfləyən ağıllı dərmanlar hazırlanır.

Xərçəng diaqnozu şəxsin yaxında öləcəyi demək deyil; əvvəlcə minillik bu qorxumuzdan qurtulmalıyıq. Əlbəttə bütün xərçənglərin müalicə olunduğu iddiamız yoxdur, lakin inkişaf görməzlikdən gəlinə bilməyəcək səviyyədədir; çox uzaq deyil, 1970-ci illərdə hər 3 xəstədən yalnız 1-i ən azı 5 il sağ qalarkən, hazırda hər 3 xəstədən 2-si ən azı 5 il yaşayır.

Yuxarıdakı qrafik xərçəng təbabətində inkişafın xülasəsidir. Göründüyü kimi bütün növlərin ortalamasında xəstəlikdən tam qurtulmağı ifadə edən 5 illik sağqalım nisbəti %70-ə yaxınlaşır. Ağciyər, qaraciyər və mədəaltı vəzi kimi bəzi xərçənglərdə inkişaf daha yavaş olsa da, 2013-dən sonra xərçəng immunoterapiyalarının klinik istifadəyə başlanması ilə ağciyər xərçəngində sağqalım da sürətlə yaxşılaşmağa başlayıb.

Uşaqlıq çağı xərçəngləri və süd vəzi xərçəngləri əvvəlkindən çox yüksək nisbətdə, hətta çoxu tam müalicə olunur. Lakin daha çox iş və mühüm addımlar lazımdır: məsələn, “xərçəng hüceyrələri immun sistemindən qaçmaq üçün məlum olanlardan başqa hansı yolları istifadə edir” kimi.

Son illərin mühüm inkişafı kimi xərçəngin orqanlara xas xəstəlikdən çox müəyyən gen mutasiyalarının yaratdığı molekulyar mexanizmlərin tətiklədiyi xəstəliklər qrupu olması anlayışı yayılır.

Bunu nümunə ilə izah etmək daha düzgündür:

Hüceyrələrin səthində EGFR adlı zülal var. Bu reseptor normalda hüceyrə böyüməsi və çoxalmasına kömək edir. Bəzi ağciyər xərçəngi hüceyrələri genetik mutasiyaya görə membranlarında çox EGFR ehtiva edir, bu da daha sürətli çoxalma ilə nəticələnir. EGFR basdırıcı (inhibitor) adlanan yeni nəsil hədəfə yönəlmiş ağıllı dərmanlar (Erlotinib = Tarceva kimi) EGFR zülalının hüceyrəni daim bölünməyə yönəldən siqnallarını kəsə bilər. Beləliklə xərçəngin böyüməsi və yayılmasının qarşısı alına bilər. Tədqiqatlar göstərib ki, yalnız bəzi ağciyər xərçənglərində deyil, mədəaltı vəzi, kolon, beyin kimi başqa orqanların xərçəngində də EGFR mutasiyası müsbətliyi ola bilər. Bu halda xəstəlik “... orqanının xərçəngi” deyil, “EGFR-müsbət xərçəng” adlandırıla bilər. Oxşar nümunələr Her2 (süd vəzi xərçəngi üçün hazırlanmış dərmanın mədə xərçəngində istifadəsi nümunəsi) mutasiyası üçün də var.

Lakin eyni EGFR zülalının müxtəlif nahiyələrində də mutasiyalar ola bilər. Məlumdur ki, zülallar amin turşularından ibarətdir. Tək amin turşusunun dəyişməsi zülalın funksiyasını itirməsinə səbəb olur. Buna görə EGFR-müsbət xərçənglərin belə alt qrupları var. Bu, hədəfli müalicələrin təsirini azaldır. Başqa sözlə, EGFR zülalının bir nahiyəsindəki mutasiyanı hədəfləyən dərmanlar digər mutasiyaları hədəfləmir.

Ümumiləşdirərək demək istədiyimiz xərçənglərin çoxsaylı molekulyar mexanizmlər ehtiva edən, mikromühitdə təşkilatlanan və müalicələrə davamlılıq yarada bilən olduqca mürəkkəb xəstəlik qrupu olmasıdır. Buna görə tək dərmanın, tək yanaşmanın yanaşmanın, xüsusilə son vaxtlar çox müzakirə olunan alternativ məhsulların (bitki ekstraktları kimi) irəliləmiş xərçəngləri tam müalicə edəcəyini düşünmək xəyal sərhədlərini zorlamağa bərabərdir.

Ümidverici yeni müalicə forması bədənin immun sistemini xərçənglə mübarizə üçün sanki yenidən proqramlaşdıran immunoterapiyalardır. Əslində immun sistemini xərçəng müalicəsi üçün hərəkətə gətirmək fikir olaraq çox qədimdir (məsələn, Coley toksinləri). Lakin xərçəng və immun hüceyrələrinin əlaqəsi molekulyar səviyyədə yenicə anlaşılıb, bu əlaqəyə müdaxilə edən dərmanlar yeni hazırlana bilib.

İmmunoterapiyalar əsasən melanom, limfoma, böyrək, ağciyər, sidik kisəsi və baş-boyun daxil çoxsaylı irəliləmiş xərçəngdə təsir göstərib, bəzi xəstələrdə xüsusilə uzunmüddətli xəstəlik nəzarəti təmin edib. Bu dərmanlardan istifadə edənlərin yarıya yaxını hazırda klinik tədqiqatlardadır. Hansı xəstələrin immunoterapiya və yeni nəsil hədəfli dərmanlardan faydalanacağını təxmin edən testlər hazırlamaq elmi tədqiqatların digər mövzusudur.

İndiyədək hazırlanmış xərçəng dərmanları (kimyaterapiya, hormon müalicələri, ağıllı dərmanlar və immunoterapiyalar) ilə birlikdə cərrahiyyə və radioterapiyanın xəstələrimizin yaşam müddətini yavaş, lakin qətiyyətlə artırdığı mübahisəsiz həqiqətdir! Dünya hələ bir çox xərçəng növünü tam müalicə edə bilməsə də, qarşıdakı bir neçə onillikdə xüsusilə fərdiləşdirilmiş tibbin və onun nümunəsi dəqiq onkologiyanın yetkinləşməsi ilə xərçəngin sağ qalına bilən xəstəlik olacağına ümidimiz tarixin istənilən dövründən daha güclüdür.

-Əlaqəli mövzu: Marağınızı çəkə bilər: Onkologiya nədir? Mənası maraq doğuran onkoloji terminlər

Xərçəngi daha yaxşı anlamaq üçün: xərçəngin 10 əsas xüsusiyyəti