Xərçəngləri yarıbayarı azaltmaq mümkündür, yetər ki, həqiqi səbəblərə diqqət yetirək

İyun 2018-ci ildə JAMA Oncologyjurnalında dərc edilən tədqiqatda 2006-2016 arasında yeni xərçəng hallarının yüzdə 28 artdığı bildirilib. Tədqiqatın ən diqqətçəkən nəticəsi isə həyat tərzi ilə əlaqəli xərçənglərin inkişaf etməkdə olan ölkələrdə nəzərəçarpacaq dərəcədə artmasıdır.

Bu baxımdan xərçəngin yaranmasının qarşısını almaq (primer/birincili profilaktika) və inkişaf riskini azaltmaq üçün həyat tərzi dəyişiklikləri etmək vacibdir.

Xərçəng riskini azaldan həyat tərzi strategiyalarına bunlar daxildir:

• Daha çox tərəvəz, daha az qırmızı ət ehtiva edən sağlam pəhriz tətbiq etmək,
• Həyat boyu ideal və sağlam çəkidə qalmağa çalışmaq,
• Fiziki cəhətdən fəal olmaq,
• Qoruyucu geyimlər geyinərək, günəş kremlərinin köməyi ilə günəşdən qorunmaq və xüsusilə saat 10.00 ilə 14.00 arasında günəşə məruz qalmamağa çalışmaq,
• Siqaret çəkməmək,
• Alkoqol istifadəsini azaltmaq və ya aradan qaldırmaq.

Bu xərçəngdən qorunma strategiyalarınınxüsusilə süd vəzi, ağciyər, bağırsaq (kolorektal), baş-boyun, qaraciyər və qida borusu (ezofagus) xərçəngləriilə yanaşı melanoma tipli dəri xərçənginin yaranmasının qarşısını almaqda ən böyük təsirə malik olduğu məlumdur. Həmçinin bu strategiyaların xərçəng diaqnozu almış şəxslərdə xəstəliyin yenidən yaranmasının qarşısını almaqda (sekonder/ikincili profilaktika) da müsbət təsirləri olduğu bilinsə də, daha çox sübut əldə etmək üçün əlavə tədqiqatlara ehtiyac var.

Dəyişdirilə bilən həyat tərzi davranışlarının (pəhriz və fiziki fəaliyyətin) xərçənglərin inkişafında % 30-50 töhfəsi olduğu məlumdur. Tədqiqatlar göstərib ki, Amerika Xərçəng Cəmiyyətinin (ACS) Xərçəngdən Qorunma Təlimatlarına riayət edildikdə xərçənglər ümumilikdə % 17 azaldıla, hətta bəzi seçilmiş xərçənglərdə (məsələn, riskli qruplarda kolorektal xərçəngdə) xərçəngin yaranması % 60-a qədər azaldıla bilər.

• Kolon və düz bağırsaq xərçəngi haqqında bilinməli olanlar

Xərçəng riskini artıran ən mühüm amillərdən biri, xüsusilə son 30 ildə böyük artım göstərən piylənmədir. Piylənmə ümumi xərçəng riskini % 14 ilə % 20 artırır. Amerikada 65 yaşdan aşağı bütün xərçəng xəstələrinin ən azı % 50-sinin obez olduğu təxmin edilir. Beynəlxalq Xərçəng Araşdırmaları Agentliyinin (IARC) hazırladığı 2016-cı il hesabatında piylənmə ilə 13 xərçəng növü əlaqələndirilib; həmçinin 18 illik təqib məlumatları yetkinlərdə piylənmədən başqa çəki artımının da xərçəng riskinə böyük təsir göstərdiyini göstərib. Bütün bu amillər həyat boyu ideal və sağlam çəkidə olmağın xərçəngdən qorunmaq üçün ən effektiv strategiyalardan biri olduğunu göstərir.

• Piylənmə nədir? Gənc yetkinlərdə xərçəng tezliyinin artmasının səbəbi piylənmə ilə əlaqələndirildi

Amerika Xərçəng Cəmiyyəti və Amerika Xərçəng Araşdırmaları İnstitutu / Dünya Xərçəng Araşdırmaları Fondu XƏRÇƏNGDƏN QORUNMA TƏLİMATI

Həyat boyu ideal və sağlam çəkidə qalın:

• Həyat boyu mümkünsə ola biləcəyiniz ən aşağı çəkidə qalın (lakin həddən artıq arıq olmayın).
• Hər yaşda artıq çəki almaqdan çəkinin.
• Müntəzəm fiziki fəaliyyət göstərin və sağlam çəkini qorumaq üçün yüksək kalorili yemək və içkilərin istehlakını məhdudlaşdırın.

Fiziki cəhətdən fəal həyat tərzi mənimsəyin:

• Yetkinlər həftədə ən azı 150 dəqiqə orta intensivlikli fiziki fəaliyyət və ya 75 dəqiqə yüksək intensivlikli fəaliyyətlə, yaxud gündəlik orta hesabla 30 dəqiqə orta-yüksək intensivlikli fəaliyyətə uyğun həftəlik ekvivalent kombinasiya ilə məşğul olmalıdırlar.
• Uşaqlar və yeniyetmələr həftədə ən azı üç dəfə gün ərzində ən azı 1 saat orta və ya yüksək intensivlikli fəaliyyət göstərməlidirlər.
• Uzun müddət oturmağı, uzanmağı, televiziya izləməyi, kompüter qarşısında vaxt keçirməyi məhdudlaşdırın.
• Gündəlik fiziki fəaliyyətinizi artırmağa çalışmaq sağlamlıq üçün faydalı ola bilər.

Bitki mənşəli qidaların üstünlük təşkil etdiyi sağlam pəhrizlə qidalanın:

• Sağlam çəkini qorumağa kömək edəcək miqdarda yemək və içki istehlak edin. Şəkərli içkilərdən uzaq durun. Yüksək kalorili qidaların istehlakını azaldın.
• Bütün növ emal edilmiş ət və qırmızı ət istehlakını məhdudlaşdırın.
• Hər gün ən azı 2,5 fincanı dolduracaq miqdarda tərəvəz və meyvə yeyin. Tərəvəz, meyvə, tam taxıl məhsulları və paxlalı növlərindən daha çox istifadə edin.
• Rafinasiya edilmiş taxıl məhsulları əvəzinə tam taxılları seçin.
• Duzlu qidaların və duzla (natriumla) emal edilmiş qidaların istehlakını məhdudlaşdırın.
• Alkoqollu içki içirsinizsə, istehlakını məhdudlaşdırın.
• Xərçəngə qarşı qoruduğu iddia edilən pəhriz əlavələrindən istifadə etməyin.
• Anaların və körpələrin sağlam çəki alması üçün anaların ən azı 6 aya qədər süd verməsi təşviq edilməlidir.

Amerika Xərçəng Araşdırma (ACS) 2018 yenilənməsi hazırda davam edir. Gözlənilən inkişaflar arasında xərçəng riskini və xərçəngdən ölümləri azaltmaqda xərçəngdən qoruyucu sağlamlıq davranışlarını və Aralıq dənizi pəhrizi də daxil olmaqla sağlam qidalanma vərdişlərini təşviq etmək ehtiyacının daha çox vurğulanması yer alır.

Təlimatların yetkinlərdə çəki artımı və bədən kütlə indeksininartmasından da əlavə, fərqli olaraq metabolik sağlamlığa daha çox əhəmiyyət verməsi gözlənilir. Son sübutlarda hətta bədən kütlə indeksi normal olan şəxslərdə belə metabolik pozuntularınola biləcəyi və bunun xərçəngin inkişafına töhfə verə biləcəyi göstərilib. Bundan əlavə, bədəndəki yağlı sahələrin azalmasının da xərçəng xəstəsinin sağqalımında (xüsusilə kolorektal xərçəngdə) həyati rol oynadığı irəli sürülür.

Şəkil 1. Pəhriz, fiziki fəaliyyət və piylənmənin xərçəng riskinə təsir edən bioloji mexanizmləri

Sağlam pəhriz və fiziki fəaliyyətlə xərçəng riski necə azaldılır?

Pəhriz, fiziki fəaliyyət, piylənmə və xərçəng arasındakı əlaqələri göstərən mühüm tədqiqatların sübutlarına əlavə olaraq xərçəngin yaranma riskinə və təkrarlanmasına təsir edən müvafiq bioloji mexanizmlər var (baxın: şəkil 1).

Şəkil 1-də təsvir edilən mexaniki biomarkerlərinbir çoxu, yəni xərçəng riskinin biomarkerləri, geniş şəkildə süd vəzi xərçənginə, həmçinin prostat, kolorektal və endometrium xərçəngləri kimi daha geniş yayılmış xərçənglərə yönəlib.

Pəhriz, fiziki fəaliyyət və çəkiyə nəzarətin hər biri müstəqil və potensial olaraq xərçəngin yaranmasına təsir edən bioloji mexanizmləri ehtiva edir. Sağlam həyat tərzi seçimləri orqan/toxuma və DNT/genetik səviyyələrdə xərçəngi basqılayan mühiti təşviq edir və beləliklə, xərçəng riskini azaltmaqda təsir güclərini birlikdə artırır.

Dəri xərçəngi bədxassəli melanomanın həyat tərzi dəyişiklikləri ilə qarşısının alınması

Demək olar ki, bütün xərçənglərin rastgəlmə göstəriciləri azalsa da, melanomanın (dəri xərçənginin) tezliyi artır. Ultrabənövşəyi şüalanmaya (UVR) məruz qalmanın melanoma riskini artırdığına dair çox güclü sübutlar var. 2009-cu ildə Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST) tərəfindən günəşdən və ya qapalı qaralma cihazlarından (solarium) gələn UVR sinif 1 kanserogen kimi müəyyən edilib.

Melanomanın qarşısını almaq üçün həyat tərzi tövsiyələrinə bunlar daxildir:

• günəşqoruyucu kremlərdən istifadə etmək,
• qoruyucu geyimlər geyinmək,
• kölgədə qalmaq,
• saat 10.00 ilə 14.00 arasında günəşə məruz qalmamaq,
• solarium kimi qapalı UV sahələrindən uzaq durmaq.

Norveç və Avstraliyada aparılan son tədqiqatlar yetkinlərin günəşqoruyucudan müntəzəm istifadəsinin melanoma riskini azaltdığını göstərib. Uşaqlıqda başlayan və həyat boyu davam edən həddindən artıq günəşə məruz qalmanın və ya uzunmüddətli solarium istifadəsinin daha çox dəri xərçəngi və melanoma riski ilə əlaqəli olduğu məlumdur. Hətta dəridə qabarcıq yaradan beş və ya daha çox günəş yanığı zədələnməsi olan gənclərin melanoma riskinin %80 artdığı təxmin edilir.

Alkoqolla əlaqəli xərçənglərin tezliyi

Alkoqolla əlaqələndirilə bilən xərçəng yükü əhəmiyyətlidir.

• 2012-ci ildə dünya üzrə xərçəng ölümlərinin təxminən %5.6-sı alkoqolla əlaqəli müəyyən edilib.
• Beynəlxalq Xərçəng Araşdırmaları Agentliyi (IARC) insanlarda kanserogen riskin qiymətləndirilməsinə dair 2010-cu il monoqrafiyasında alkoqolun ağız boşluğu, udlaq, qırtlaq, qida borusunun yastıhüceyrəli karsinoması, bağırsaq, qaraciyər və qadınlarda süd vəzi xərçənginə səbəb olduğunu xülasə edir.
• Alkoqol istehlakı artdıqca alkoqolla əlaqəli xərçəng riski də mütənasib artır.

Alkoqol bir çox başqa xərçəngin inkişafında da rol oynaya bilər. Lakin alkoqolun təkbaşına səbəb olduğunu demək düzgün olmaz. Məsələn, alkoqolun mədə və ağciyər xərçənginə səbəb olduğu şübhəsi müxtəlif tədqiqatlara əsaslanır. Bununla belə, digər risk amilləri ilə güclü birlikdəliyi (yəni Helikobakter pylori bakteriyası ilə yoluxmuş mədə xərçənglərində və ya siqaret çəkən ağciyər xərçəngi xəstəsində) alkoqolun təkbaşına risk amili kimi müəyyən edilməsini çətinləşdirir.

Alkoqol xərçəngə necə səbəb olur?

Alkoqolun xərçəng yaranmasında mühüm rol oynadığı aydındır. Həmçinin sübutlar xərçəng riskinin içilən alkoqollu içkinin növü ilə əlaqəli olmadığını göstərir. Artmış riskin ümumilikdə alkoqoldakı etanolun alkoqol dehidrogenaza fermenti ilə asetaldehidə və sonda asetata çevrilməsi vasitəsilə yarandığı qəbul edilir. Alkoqolun kanserogenezə (xərçəngin yaranmasına) səbəb olduğu dəqiq mexanizm aydın olmasa da, heyvan modellərindəki tədqiqatlar kanserogen və mutagen (mutasiya yaradan) olan etanolun özü əvəzinə asetaldehidin xərçəngə səbəb olduğunu irəli sürür.

IARC müəllifləri alkoqolla əlaqəli bildirilmiş əlavə kanserogen mexanizmlər arasında oksidativ stressin, artmış androgen / estrogen istehsalının, artmış qaraciyər fibrogenezinin və azalmış folat konsentrasiyalarının olduğunu bildirirlər.

Bundan başqa, asetaldehidin hüceyrə səthləri ilə birbaşa təması (asetaldehid yaranması) əsasən ağızdaxili bakteriyaların vasitəçilik etdiyi ağız boşluğunda başlayır. Ən yüksək asetaldehid səviyyələri alkoqolla ən çox təmasda olan ağız boşluğunun tüpürcəyindədir.

Alkoqol üçün doza-risk əlaqəsi

Xərçəng riski ilə alkoqol istehlakı arasındakı doza-risk əlaqəsini anlamaq bir sıra səbəbdən əhəmiyyətlidir.

Yuxarıdakı cədvəl: Meta-analizə görə alkoqol içmə miqdarı ilə xərçəng riski arasındakı əlaqənin xülasəsi

Az, orta və çox içmə müvafiq olaraq gündə 12.5 g və ya daha az, 50 g və ya daha az və gündə 50 g-dan çox alkoqol istehlakına uyğun gəlir. Standart içkinin 12.5 g alkoqol ehtiva etdiyi məlumatına görə bu miqdar istinad olaraq müəyyən edilib.

Alkoqola bağlı artmış xərçəng riskləri xərçəng tipləri arasında fərqlənir. Ən böyük risklər alkoqolun və metabolitlərinin hədəf toxumalarla birbaşa təmas etdiyi ağız boşluğu və udlaq (farenks) xərçənglərində görülüb. Çox içənlərdə (gündə 4 qədəhdən çox içənlərdə) ağız boşluğu və faringeal xərçənglərin nisbi riski alkoqol içməyənlərdən beş dəfə yüksəkdir.

Alkoqolu orta və çox miqdarda içən şəxslərdə nisbi risklər açıq şəkildə ən yüksək olsa da, az içənlərdə belə risk davam edir. Gündə bir və ya daha az alkoqol istehlakı ilə xərçəng risklərini xüsusi araşdıran meta-analizdə bəzi xərçənglər üçün riskin artmağa davam etdiyi görülüb.

Alkoqolu az içməklə belə əlaqəli olan xərçənglər müvafiq olaraq qida borusunun yastıhüceyrəli xərçəngi, udlaq xərçəngləri və süd vəzi xərçəngidir; az içmə ilə digər xərçənglər arasında əlaqə aşkar edilməyib.

Tədqiqatlar əsasında Amerika Xərçəng Araşdırmaları İnstitutu “alkoqollu içkilərin istehlakının məhdudlaşdırılması” tövsiyəsini verib və kişilərə gündə iki qədəhi, qadınlara isə gündə bir qədəhi keçməmək tövsiyə olunub.

Xərçəngdən qorunmaq üçün ən doğrusu alkoqoldan ümumiyyətlə istifadə etməməkdir.

Nəticə

Dünyada xərçəngin tezliyi və ölüm göstəriciləri azalsa da, xərçəngin xəstəlik və müalicə olaraq ölkələrə gətirdiyi yük hələ böyükdür. Buna görə xərçəngin inkişafının qarşısını almaq və ya erkən diaqnostika ilə ilkin mərhələlərdə aşkar etmək xərçəng yükünü azaltmaqda çox vacibdir.

Xərçənglərin birincili profilaktikası potensial olaraq düzəldilə bilən həyat tərzi dəyişiklikləri ilə mümkündür. Sağlam çəkidə qalmaqla, müntəzəm fiziki fəaliyyətlə, yüksək riskli günəşə məruz qalmadan yayınmaqla, siqaret çəkməməklə və alkoqol qəbulunu məhdudlaşdırmaqla xərçənglərdən qoruna bilərik. Xüsusilə süd vəzi, kolorektal (bağırsaq), baş-boyun, ezofageal (qida borusu), qaraciyər xərçəngi və melanomadan (dəri xərçəngi) qorunmada çox mühüm təsirləri var.

Həyat tərzi dəyişikliklərinin ikincili qorunmada müsbət təsirləri olsa da, rolunun daha yaxşı anlaşılması üçün daha çox tədqiqata ehtiyac var.

Aşağıdakı cədvəldəən çox həyat itkisinə səbəb olan xərçəngləri və 2006-cı ildən 2016-cı ilə qədər xərçəng meyllərinin necə dəyişdiyini görmək olar. Cədvəldən bir neçə diqqətçəkən nümunəni izah etsək:

• Ağciyər xərçəngi hələ də ən çox həyat itkisinə səbəb olan xərçəngdir; bu, dünya üzrə tütün və tütün məmulatları ilə mübarizədə çox zəif olduğumuzun göstəricisidir.
• Mədə və uşaqlıq boynu xərçənglərinin geriləməsi Helikobakter pilori və HPV infeksiyalarının əhəmiyyətinin anlaşılması ilə mümkün olub.