می‌توان سرطان‌ها را نصف کرد، کافی است بر علت‌های واقعی تمرکز کنیم

در ژوئن 2018، JAMA Oncologyمطالعه‌ای منتشر کرد که در فاصله 2006-2016 افزایش 28 درصدی موارد جدید سرطان را گزارش داد. برجسته‌ترین نتیجه، افزایش چشمگیر سرطان‌های مرتبط با سبک زندگی در کشورهای در حال توسعه بود.

در این راستا، تغییر سبک زندگی برای جلوگیری از ایجاد سرطان (پیشگیری اولیه) و کاهش خطر آن مهم است.

راهبردهای سبک زندگی برای کاهش خطر سرطان عبارت‌اند از؛

• رژیم سالم با سبزی بیشتر و مقدار کمترِ گوشت قرمز در تغذیه،
• تلاش برای حفظ وزن مطلوب و سالم در سراسر زندگی،
• فعال بودن از نظر بدنی،
• پوشیدن لباس محافظ و با کمکِ کرم‌های ضدآفتاب محافظت از آفتاب، به‌ویژه پرهیز از مواجهه در ساعات 10.00 تا 14.00،
• سیگار نکشیدن,
• الکل و کاهش یا حذف مصرف آن.

این راهبردهای پیشگیری از سرطانبه‌ویژه برای پستان، ریه، روده (کولورکتال)، سر و گردن، کبد و سرطان‌های مریو نیز، ملانوم به‌عنوان سرطان پوست، بیشترین اثر پیشگیری را دارند. همچنین می‌دانیم این راهبردها در افراد دارای تشخیص سرطان، برای پیشگیری از ایجاد دوباره بیماری (پیشگیری ثانویه) اثر مثبت دارند، اما برای شواهد بیشتر پژوهش اضافی لازم است.

رفتارهای قابل تغییر سبک زندگی (تغذیه و فعالیت بدنی)، در ایجاد سرطان % 30-50 سهم دارند و این موضوع شناخته شده است. مطالعات نشان داده‌اند پیروی از راهنمای پیشگیری انجمن سرطان آمریکا (ACS)، سرطان‌ها را به‌طور کلی % 17 کم می‌کند و حتی در برخی موارد انتخاب‌شده مانند کولورکتال در گروه پرخطر، کاهش تا % 60 ممکن است.

• آنچه باید درباره سرطان کولون و رکتوم دانست

از مهم‌ترین عوامل افزایش خطر سرطان که به‌ویژه در 30 سال اخیر بسیار زیاد شده، چاقیاست. چاقی خطر کلی سرطان را % 14 تا % 20 افزایش می‌دهد. در آمریکا در بیماران سرطان زیر 65 سال، برآورد می‌شود دست‌کم % 50 چاق باشند. در گزارش IARC سال 2016، چاقی با 13 نوع سرطان مرتبط شد و داده‌های پیگیری 18 ساله نشان داد افزون بر چاقی، افزایش وزن بزرگسالان هم بر خطر سرطان اثر مهمی دارد. همه این عوامل نشان می‌دهند حفظ وزن مطلوب و سالم در تمام زندگی یکی از مؤثرترین راهبردهای پیشگیری است.

• چاقی چیست؟ علت افزایش سرطان در بزرگسالان جوان به چاقی نسبت داده شد

راهنمای پیشگیری از سرطان انجمن سرطان آمریکا و مؤسسه پژوهش سرطان آمریکا / صندوق جهانی پژوهش سرطان

تمام عمر وزن مطلوب و سالم داشته باشید:

• در طول زندگی در صورت امکان کمترین وزن ممکن را حفظ کنید (اما بیش از حد لاغر نشوید).
• در هر سنی از افزایش وزن زیاد پرهیز کنید.
• برای حفظ وزن سالم، فعالیت منظم داشته باشید و مصرف خوراکی و نوشیدنی پرکالری را محدود کنید.

سبک زندگی فعال بدنی را برگزینید:

• بزرگسالان باید هفته‌ای دست‌کم 150 دقیقه فعالیت متوسط یا 75 دقیقه شدید، یا ترکیب معادل هفتگیِ متوسط تا شدید با میانگین روزانه 30 دقیقه انجام دهند.
• کودکان و نوجوانان باید دست‌کم سه بار در هفته، در روز حداقل 1 ساعت فعالیت متوسط یا شدید داشته باشند.
• نشستن و دراز کشیدن طولانی، تماشای تلویزیون و زمان رایانه را محدود کنید.
• تلاش برای افزایش فعالیت روزمره می‌تواند سودمند باشد.

رژیم سالم با غلبه منابع گیاهی بخورید:

• غذا و نوشیدنی را در مقداری مصرف کنید که به حفظ وزن سالم کمک کند. نوشیدنی شیرین مصرف نکنید و خوراکی پرکالری را کاهش دهید.
• همه گوشت‌های فرآوری‌شده و گوشت قرمز را محدود کنید.
• روزانه سبزی و میوه به اندازه دست‌کم 2,5 فنجان بخورید. سبزی، میوه، غلات کامل و حبوبات بیشتری مصرف کنید.
• تصفیه‌شده نباشد؛ غلات کامل را به جای فرآورده غلات تصفیه‌شده انتخاب کنید.
• غذاهای شور و فرآوری‌شده با نمک (سدیم) را محدود کنید.
• اگر الکل می‌نوشید، مصرف را محدود کنید.
• مکمل غذایی با ادعای محافظت در برابر سرطان مصرف نکنید.
• برای وزن‌گیری سالم مادر و نوزاد، مادران باید به شیردهی دست‌کم تا 6 ماه تشویق شوند.

به‌روزرسانی پژوهش سرطان آمریکا (ACS) در 2018 اکنون ادامه دارد. از تحولات مورد انتظار، تأکید بیشتر بر رفتارهای سلامت پیشگیرانه سرطان برای کاهش خطر سرطان و مرگ ناشی از آن و رژیم مدیترانه‌ای نیز ضرورت تشویق عادت‌های تغذیه سالم، از جمله این رژیم، با تأکید بیشتری مطرح خواهد شد.

انتظار می‌رود راهنماها افزون بر افزایش وزن بزرگسالان و شاخص توده بدنبیشتر به سلامت متابولیک توجه کنند. شواهد اخیر نشان داده حتی با شاخص طبیعی، اختلالات متابولیکممکن است وجود داشته باشد و به سرطان کمک کند. همچنین مطرح شده کاهش نواحی چربی بدن در بقای بیمار، به‌ویژه سرطان کولورکتال، نقش حیاتی دارد.

شکل 1. سازوکارهای زیستی تأثیر تغذیه، فعالیت بدنی و چاقی بر خطر سرطان

چگونه رژیم سالم و فعالیت بدنی خطر سرطان را کم می‌کنند؟

افزون بر شواهد مطالعات مهم ارتباط رژیم، فعالیت، چاقی و سرطان، سازوکارهای زیستی مرتبطی وجود دارند که در خطر ایجاد و عود سرطان اثر دارند (شکل 1).

در شکل 1 توصیف‌شده، زیست‌نشانگرهای سازوکارییعنی بسیاری از زیست‌نشانگرهای خطر سرطان، معمولاً بر سرطان‌های شایع‌تر مانند پستان، پروستات، کولورکتال و آندومتر تمرکز دارند.

رژیم، فعالیت و کنترل وزن هرکدام سازوکار زیستی مستقل و بالقوه مؤثر بر ایجاد سرطان دارند. انتخاب سبک زندگی سالم محیط مهارکننده سرطان را در سطح اندام/بافت و DNA/ژنتیک تقویت می‌کند و قدرت کاهش خطر را با هم افزایش می‌دهد.

پیشگیری از سرطان پوست ملانوم بدخیم با تغییر سبک زندگی

اگرچه تقریباً همه سرطان‌ها کمتر شده‌اند، فراوانی ملانوم افزایش دارد. شواهد بسیار قوی نشان می‌دهند پرتو فرابنفش (UVR) خطر ملانوم را بیشتر می‌کند. در 2009 سازمان جهانی بهداشت، UVR خورشید یا دستگاه برنزه‌کننده داخل ساختمان (سولاریوم) را، سرطان‌زای گروه 1 تعیین کرد.

توصیه‌های سبک زندگی برای پیشگیری ملانوم عبارت‌اند از؛

• کرم ضدآفتاب،
• لباس محافظ،
• ماندن در سایه،
• پرهیز از آفتاب در ساعات 10.00 تا 14.00،
• پرهیز از محیط UV بسته مانند سولاریوم.

مطالعات اخیر نروژ و استرالیا نشان دادند مصرف منظم ضدآفتاب در بزرگسالان خطر ملانوم را کم می‌کند. مواجهه زیاد آفتاب از کودکی تا پایان عمر یا سولاریوم طولانی با خطر بیشتر سرطان پوست و ملانوم ارتباط دارد. حتی برآورد می‌شود پنج یا بیشتر آفتاب‌سوختگی تاولی در جوانان خطر ملانوم را %80 زیاد کند.

فراوانی سرطان‌های مرتبط با الکل

بار سرطان قابل انتساب به الکل مهم است.

• در 2012 در جهان، حدود %5.6 مرگ‌های سرطان با الکل مرتبط بودند.
• آژانس IARC در تک‌نگاشت 2010 ارزیابی خطر سرطان‌زایی انسان خلاصه می‌کند که الکل علت سرطان دهان، حلق، حنجره، کارسینوم سنگفرشی مری، روده، کبد و پستان زن است.
• با افزایش مقدار مصرف الکل، خطر سرطان مرتبط نیز متناسب زیاد می‌شود.

الکل ممکن است در سرطان‌های دیگر هم نقش داشته باشد، اما درست نیست آن را عامل مستقل بدانیم. مثلاً شک به نقش الکل در سرطان معده و ریه بر مطالعات مختلف استوار است، اما همراهی قوی با عوامل دیگر، مانند هلیکوباکتر پیلوری در معده یا سیگار در ریه، تعیین نقش مستقل آن را دشوار می‌کند.

الکل چگونه سرطان ایجاد می‌کند؟

نقش مهم الکل در سرطان روشن است. شواهد نشان می‌دهند خطر با نوع نوشیدنی مرتبط نیست. عموماً پذیرفته شده افزایش خطر از تبدیل اتانول توسط الکل دهیدروژناز به استالدئید و سرانجام استات ناشی می‌شود. اگرچه سازوکار دقیق سرطان‌زایی روشن نیست، مطالعات حیوانی مطرح می‌کنند به جای خود اتانول، استالدئیدِ سرطان‌زا و جهش‌زا باعث سرطان می‌شود.

نویسندگان IARC دیگر سازوکارهای گزارش‌شده را استرس اکسیداتیو، افزایش تولید آندروژن/استروژن، افزایش فیبروژنز کبد و کاهش غلظت فولات می‌دانند.

همچنین تماس مستقیم استالدئید با سطح سلول‌ها از دهان و عمدتاً با واسطه باکتری دهانی آغاز می‌شود. بیشترین سطح استالدئید در بزاق دهان است که بیشترین تماس را با الکل دارد.

رابطه دوز-خطر الکل

درک رابطه دوز-خطر میان سرطان و مصرف الکل از چند جهت مهم است.

جدول بالا: خلاصه رابطه مقدار نوشیدن الکل و خطر سرطان بر اساس فراتحلیل

نوشیدن سبک، متوسط و سنگین به ترتیب مصرف روزانه 12.5 g یا کمتر، 50 g یا کمتر و بیش از 50 g است. چون نوشیدنی استاندارد 12.5 g الکل دارد، این مقدار مرجع تعیین شده است.

افزایش خطرهای سرطان با الکل میان انواع متفاوت است. بزرگ‌ترین خطر در دهان و حلق دیده شده که الکل و متابولیت‌ها مستقیماً با بافت تماس دارند. در مصرف‌کنندگان سنگین (بیش از 4 جام روزانه)، خطر نسبی سرطان دهان و حلق پنج برابر غیرمصرف‌کنندگان است.

اگرچه خطر نسبی در مصرف متوسط و زیاد بالاترین است، حتی در مصرف سبک نیز باقی است. فراتحلیل مصرف یک نوشیدنی یا کمتر در روز نشان داد خطر برخی سرطان‌ها همچنان افزایش دارد.

سرطان‌های مرتبط حتی با مصرف سبک، به ترتیب سنگفرشی مری، حلق و پستان‌اند و میان مصرف سبک و دیگر سرطان‌ها ارتباطی یافت نشد.

مؤسسه پژوهش سرطان آمریکا بر اساس پژوهش‌ها محدود کردن نوشیدنی الکلی را توصیه کرد: مردان از دو جام و زنان از یک جام روزانه فراتر نروند.

برای پیشگیری سرطان، درست‌ترین کار اصلاً مصرف نکردن الکل است.

نتیجه

اگرچه فراوانی و مرگ سرطان در جهان کاهش دارد، بار بیماری و درمان برای کشورها هنوز زیاد است. بنابراین پیشگیری یا شناسایی زودهنگام در مراحل نخست برای کاهش بار سرطان بسیار مهم است.

پیشگیری اولیه با اصلاح سبک زندگی ممکن است. با وزن سالم، فعالیت منظم، پرهیز از آفتاب پرخطر، سیگار نکشیدن و محدود کردن الکل می‌توانیم محافظت شویم. اثرات پیشگیری به‌ویژه برای پستان، کولورکتال، سر و گردن، مری، کبد و ملانوم مهم‌اند.

اگرچه تغییر سبک زندگی در پیشگیری ثانویه هم اثر مثبت دارد، برای درک بهتر نقش آن مطالعات بیشتری لازم است.

در جدول زیر، سرطان‌های دارای بیشترین مرگ و تغییر روند آن‌ها از 2006 تا 2016 دیده می‌شود. چند نمونه برجسته؛

• ریه همچنان بیشترین مرگ سرطانی را ایجاد می‌کند و نشان‌دهنده ضعف شدید ما در مقابله جهانی با دخانیات است.
• پسرفت سرطان معده و دهانه رحم با درک اهمیتِ هلیکوباکتر پیلوری و HPV و عفونت‌های آن‌ها ممکن شده است.