რადიოთერაპიის (სხივური მკურნალობის) უახლესი მიღწევები

ონკოლოგიური პაციენტების ნახევარზე მეტი რადიოთერაპიას იღებს. დიაგნოსტიკის, მკურნალობისა და მხარდამჭერი მოვლის მიღწევები კიბოს შედეგებს ყოველდღიურად აუმჯობესებს. ამ მიზნით მკურნალობის გვერდითი ეფექტებისშესამცირებლად, მკურნალობის ხანგრძლივობის შესაკვეცად და ცხოვრების ხარისხის გასაუმჯობესებლად კვლევები ყოველდღიურად გრძელდება. რადიოთერაპია კეთილთვისებიანი და ავთვისებიანი სიმსივნეების მკურნალობაში, პალიატიურ მოვლაშისისტემურ და ქირურგიულ მკურნალობასთან ერთად გამოიყენება.

სამკურნალო რადიოთერაპია სამი სახით ტარდება: გარეგანი რადიოთერაპია, ბრაქითერაპია (შინაგანი რადიოთერაპია) და ინტრაოპერაციული რადიოთერაპია (ოპერაციის დროს).

რადიოთერაპიის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი ეტაპია მკურნალობის დაწყებამდე ჩატარებული დაგეგმვა.

მიზანმიმართული სხივური მკურნალობა

სიმსივნის საზღვრების ზუსტად განსაზღვრა სხივური თერაპიის ერთ-ერთი ყველაზე კრიტიკული ეტაპია. საზღვრების ზუსტად განსაზღვრის შესაძლებლობის განვითარებით ჯანმრთელ ქსოვილებზე სხივური მკურნალობის ზემოქმედება მნიშვნელოვნად შემცირდა. ჩვეულებრივ, საზღვრები და მკურნალობის გეგმა კომპიუტერული ტომოგრაფიით (კტ) მიღებული გამოსახულებით განისაზღვრება. მაგნიტურ-რეზონანსული ტომოგრაფია (მრტ) და F-ფლუოროდეოქსიგლუკოზის პოზიტრონულ-ემისიური ტომოგრაფია (FDG-PET) და მსგავსი ონკოლოგიური ვიზუალიზაციის მეთოდები შეიძლება კტ-სთან კომბინაციაში ან დამოუკიდებლად გამოიყენებოდეს.

მიუხედავად იმისა, რომ კომპიუტერული ტომოგრაფია საზღვრების განსაზღვრას მნიშვნელოვნად აადვილებს, გარკვეული სირთულეები კვლავ გვხვდება. მაგალითად, ფილტვის კიბომ სასუნთქი გზის დახშობით შეიძლება ატელექტაზად წოდებული ჩაფუშვა გამოიწვიოს. ასეთ დროს ტომოგრაფიაზე ამ უბნების სიმსივნისგან გარჩევა ძალიან რთულია. FDG-PET კი მეტაბოლურად აქტიურ უბანს აჩვენებს და სიმსივნის გარჩევას აადვილებს. ამიტომ ფილტვის კიბოში FDG-PET მნიშვნელოვან როლს ასრულებს სიმსივნის საზღვრებისა და დასხივების დოზის განსაზღვრაში. ანალოგიურად, საზღვრებისა და დოზის დასადგენად PET ფართოდ გამოიყენება ლიმფომასა და თავისა და კისრის კიბოებში და მრავალ სხვა სოლიდურ (მყარ) სიმსივნეში.

-დაკავშირებული თემა: ონკოლოგიური ტერმინები, რომელთა მნიშვნელობაც ინტერესს იწვევს

თავის ტვინის სიმსივნეები, სარკომები და თავისა და კისრის სიმსივნეები — ასეთ შემთხვევებში მრტ (მაგნიტური რეზონანსი) კტ-ზე წარმატებული ჩანს სიმსივნის გამოსახვისა და მკურნალობის გამო მეზობელი ორგანოების რისკის განსაზღვრაში. მოწინავე ვიზუალიზაციის სისტემების განვითარებასთან ერთად განსაკუთრებით გარეგანი რადიოთერაპიის წარმატება იზრდება.

ახალი ტექნოლოგიები რადიოთერაპიაში, მკურნალობის დაგეგმვა და ჩატარება

ტრადიციული სხივური მკურნალობისას განსაზღვრულ უბანს გამოსხივების ფიქსირებული რაოდენობა მიეწოდება. კონფორმულ მეთოდში კი მოწინავე გამოთვლებით დოზა რეგულირდება და 3-განზომილებიანი მკურნალობა წარმატებას ზრდის. 3-განზომილებიანი კონფორმული რადიოთერაპიისუფრო განვითარებული ფორმა, ინტენსივობით მოდულირებული რადიოთერაპია (IMRT) , მრავალფურცლიანი კოლიმატორებით ჯანმრთელ ქსოვილს ნაკლებ, ხოლო სიმსივნეს უფრო ინტენსიურ გამოსხივებას აწვდის; ამით სიმსივნე ეფექტიანად მკურნალდება და ჯანმრთელი ქსოვილი მაქსიმალურად დაცულია. სხვა მეთოდი — მოცულობით მოდულირებული რკალური თერაპია (Volumetric Modulated Arc Therapy, VMAT) სხვა მეთოდებთან შედარებით მკურნალობის დროს ამცირებს.

ამავდროულად, ტომოგრაფიულ გამოსახულებებზე სიმსივნისა და ნორმალური ქსოვილის მონიშვნით (სარეფერენცო მარკერებით) სხივების უკეთ დამიზნება ხდება. მიუხედავად პაციენტის უძრაობისა, სუნთქვამ ან ყლაპვამ წარმონაქმნი შეიძლება გადაადგილოს. მიღწევების წყალობით 4-განზომილებიანი კტ-ით მრავალფაზიანი გამოსახულებები მიიღება, სუნთქვის პერიოდებიც იწერება და მკურნალობა შესაბამისად ტარდება. ამგვარად, სუნთქვისას აპარატი ერთ ფაზაში ელოდება, მეორეში კი ასხივებს.

სტერეოტაქსიური რადიოთერაპიის ტექნიკები (Stereotactic Body Radiation Therapy, SBRT) მკურნალობისთვის გათვლილ მთლიან დოზას რამდენიმე სეანსად აწვდის, რითაც შესაძლებელი გახდა ძლიერი დამაზიანებელი მოქმედება და გვერდითი ეფექტების შემცირება. ადრეულ კიბოებში ქირურგიასთან მიახლოებული შედეგების გამო SBRT ერთ-ერთ ყველაზე პოპულარულ კიბოს არაოპერაციულ მკურნალობადიქცა. გარდა ამისა, იზოლირებული მეტასტაზების, მაგალითად, ხერხემლის მეტასტაზთან დაკავშირებული ზურგის ტვინის კომპრესიის მკურნალობაში ეფექტიან შედეგებს იძლევა. მიიჩნევა, რომ SBRT სიმსივნეებზე 3 გზით მოქმედებს:

• უშუალოდ სხივური თერაპიით სიმსივნის თითქმის ქირურგიის ტოლფასი განადგურება,
• სისხლძარღვების შეკუმშვით სიმსივნის სისხლმომარაგების შემცირება და
• დაზიანებული კიბოს უჯრედებიდან გამოყოფილი ნივთიერებებით იმუნური სისტემის სტიმულირება

-დაკავშირებული თემა: SBRT: ადრეული ფილტვის კიბოს დროს ერთადერთი არჩევანი ოპერაციაა?

ბრაქითერაპიისას (შინაგანი რადიოთერაპია) გამოსხივების წყარო მარცვლები სხეულის ღრუში ან სამკურნალო უბანში თავსდება. მცირე დოზით ხანგრძლივი დასხივებით მიზანია ჯანმრთელი ქსოვილის მინიმალური დაზიანება. ბრაქითერაპია დღეს პროსტატისა და გინეკოლოგიური კიბოების სამკურნალოდ გამოიყენება.

-დაკავშირებული თემა: გინეკოლოგიური (ქალებისთვის დამახასიათებელი) კიბოების მკურნალობა — სიახლეები 2017 და 2018

კომბინირებული მკურნალობა რადიოთერაპიაში

ზოგი კიბოსთვის, განსაკუთრებით ადრეული ჰოჯკინის ლიმფომისთვის რადიოთერაპია ძალიან წარმატებულია. თუმცა გვერდითი ეფექტების გამო დოზის შემცირებას ცდილობენ. სისტემურ თერაპიასთან (ქიმიოთერაპიასთან) ერთად რადიოთერაპიის გამოყენებით დასხივების ველსა და დოზას ამცირებენ და გვერდითი ეფექტები მინიმუმამდე დაჰყავთ. მეორე მხრივ, კომბინირებული მკურნალობის ეფექტიანობასთან ერთად ქირურგიისა და ქიმიოთერაპიის გვერდითი ეფექტებიც გასათვალისწინებელია.

რადიოთერაპიის ეფექტიანობის გაზრდა

გარკვეულ უბანში არსებული ან ზოგი ტიპის სიმსივნე სწრაფი მიტოზის (დაყოფის) მსგავსი თვისებებით სხივური მკურნალობის ეფექტიანობას ამცირებს.

ეფექტიანობის გასაზრდელად საერთო დოზას ხანმოკლე, ხშირ დასხივებებად ყოფენ. ასე დაავადებული ქსოვილი ნორმალურზე მეტად ზიანდება და ამავდროულად მისი სწრაფი დაყოფა ფერხდება.

რადიოთერაპიის ეფექტიანობის გაზრდის სხვა გზა ქიმიოთერაპიისა და რადიოთერაპიის ერთდროული გამოყენებაა (ქიმიორადიოთერაპია). ეს ორმაგი მკურნალობა სიმსივნის კონტროლს ზრდის და ზოგი კიბოს დროს სიცოცხლის ხანგრძლივობას მნიშვნელოვნად აუმჯობესებს. ქირურგიისგან განსხვავებით, ორგანოების შენარჩუნების შანსსაც იძლევა. თუმცა ზოგ შემთხვევაში კომბინაციამ გაზარდა დერმატიტის, დიარეისა და ჰემატოლოგიური ეფექტების (სისხლის მაჩვენებლების შემცირების) მსგავსი გვერდითი მოვლენები. კვლევებმა ერთდროული ქიმიორადიოთერაპიის ეფექტიანობა აჩვენა თავისა და კისრის, გინეკოლოგიურ, ცენტრალური ნერვული სისტემისა და ფილტვის ზოგ კიბოში და დღეს, განსაკუთრებით ადგილობრივად გავრცელებულ ეტაპზე, იგი პირველი არჩევანია.

რადიოთერაპია და იმუნოთერაპია

ბოლოდროინდელ ლაბორატორიულ კვლევებში იმუნოთერაპიის რადიოთერაპიასთან ერთობლივმა გამოყენებამ მეტასტაზურ კიბოებში საინტერესო მიღწევები აჩვენა. რადიოთერაპიასთან ერთად ციტოტოქსიკურ T-ლიმფოციტთან ასოცირებული ანტიგენის (CTLA-4) მიმართ ანტისხეულების გამოყენებით რეგრესი დაუსხივებელ სიმსივნეებშიც გამოვლინდა. სხივური მკურნალობა მხოლოდ უჯრედებს არ აზიანებს; ის კიბოს უჯრედებიდან ანთებითი და იმუნური სისტემის სიმსივნურ უბანში მიმზიდველი ნივთიერებების გამოყოფასაც ზრდის. დადგინდა, რომ დასხივება თავდაცვითი სისტემის ამოცნობის ფუნქციას აძლიერებს.

შედეგად, რადიოთერაპიის ტექნოლოგიები ყოველდღიურად ახალ მიღწევებს ითვისებს და ვითარდება. სწრაფად განვითარებული ტექნოლოგიით უსაფრთხოდ მიწოდებული დოზის გაზრდით დღეს ვცდილობთ ქსოვილის მინიმალურ დაზიანებასა და სიმსივნის ყველაზე ეფექტიან მკურნალობას მივაღწიოთ, თუმცა უფრო მოწინავე მკურნალობის ძიება კვლავ გრძელდება.

დაკავშირებული თემები:

- რა არის პროტონული თერაპია? სხვა რადიოთერაპიულ მეთოდებზე ეფექტიანია?

- ადრეული ფილტვის კიბოს მკურნალობაში ოპერაცია თუ რადიოთერაპია?

- რა არის ძვლის მეტასტაზი? რატომ ვრცელდება კიბო ძვალში და როგორ მკურნალობენ?