تازه‌ترین پیشرفت‌ها در رادیوتراپی (پرتودرمانی)

بیش از نیمی از بیماران انکولوژی پرتودرمانی دریافت می‌کنند. پیشرفت‌های تشخیص، درمان و مراقبت حمایتی هر روز نتایج سرطان را بهتر می‌کنند. با این هدف، مطالعات برای کاهش عوارض جانبیو مدت درمان و افزایش کیفیت زندگی هر روز ادامه دارد. پرتودرمانی در درمان تومورهای خوش‌خیم یا بدخیم، در مراقبت تسکینیو همراه درمان سیستمیک و جراحی استفاده می‌شود.

پرتودرمانی با هدف درمان به سه شکل انجام می‌شود: پرتودرمانی خارجی، براکی‌تراپی (پرتودرمانی داخلی) و پرتودرمانی حین جراحی.

یکی از مهم‌ترین مراحل پرتودرمانی، برنامه‌ریزی درمان پیش از آغاز آن است.

پرتودرمانی هدفمند

تعیین درست مرزهای تومور یکی از حیاتی‌ترین مراحل پرتودرمانی است. پس از امکان تعیین دقیق مرزها، میزان تأثیر پرتودرمانی بر بافت‌های سالم به‌شدت کاهش یافت. معمولاً تعیین مرزها و برنامه‌ریزی درمان با تصویربرداری توموگرافی رایانه‌ای (CT) انجام می‌شود. تصویربرداری تشدید مغناطیسی (MRI) و تصویربرداری F-فلورودئوکسی‌گلوکز با توموگرافی گسیل پوزیترون (FDG-PET) از جمله روش‌های تصویربرداری انکولوژی هستند که می‌توانند در ترکیب با CT یا به‌تنهایی استفاده شوند.

گرچه توموگرافی رایانه‌ای تعیین مرزها را بسیار آسان می‌کند، هنوز دشواری‌هایی وجود دارد. برای مثال، سرطان ریه ممکن است به علت انسداد راه هوایی موجب فروریختگی‌هایی شود که آتلکتازی می‌نامیم. در این وضعیت، تمایز این نواحی از تومور در توموگرافی بسیار دشوار است. اما چون FDG-PET ناحیه دارای فعالیت متابولیک شدید را نشان می‌دهد، تومور به‌راحتی مشخص می‌شود. به همین دلیل، FDG-PET در تعیین مرز تومور و دوز تابش در سرطان ریه نقش مهمی دارد. به همین شکل، PET برای تعیین مرز و تنظیم دوز تابش، به‌ویژه در لنفوم و سرطان‌های سر و گردن و بسیاری از سرطان‌های جامد دیگر، کاربرد گسترده دارد.

-موضوع مرتبط: اصطلاحات انکولوژی که معنایشان مورد پرسش است

تومورهای مغزی، سارکوم‌ها و تومورهای سر و گردن از مواردی هستند که در آن‌ها MRI (تشدید مغناطیسی) نسبت به توموگرافی رایانه‌ای در نمایش تومور و تعیین میزان خطر درمان برای اعضای اطراف موفق‌تر است. با توسعه سامانه‌های پیشرفته تصویربرداری، موفقیت به‌ویژه پرتودرمانی خارجی افزایش می‌یابد.

فناوری‌های تازه پرتودرمانی، برنامه‌ریزی و اجرای درمان

پرتودرمانی متعارف با تاباندن مقدار ثابتی پرتو به ناحیه مشخص انجام می‌شود. در روشی که کنفورمال می‌نامیم، با محاسبات پیشرفته دوز تنظیم می‌شود و با اجرای درمان 3 بعدی، میزان موفقیت افزایش می‌یابد. پرتودرمانی کنفورمال 3 بعدیشکل پیشرفته‌تری دارد به نام پرتودرمانی با شدت تعدیل‌شده (IMRT) که با استفاده از هدایت‌کننده‌های چندبرگی می‌توان در آن به بافت سالم پرتو کمتر و به تومور پرتو شدیدتر رساند؛ در نتیجه هم تومور مؤثر درمان می‌شود و هم بافت سالم تا بالاترین حد محافظت می‌شود. روش دیگر، درمان قوسی با شدت حجمی تعدیل‌شده (VMAT) است که مدت درمان را در مقایسه با دیگر روش‌ها کوتاه کرده است.

همچنین با علامت‌گذاری تومور و بافت طبیعی روی تصاویر توموگرافی (نشانگرهای مرجع)، هدف‌گیری پرتو بهتر انجام می‌شود. هرچند بیمار در طول درمان بی‌حرکت می‌شود، توده ممکن است با حرکاتی مانند تنفس و بلع جابه‌جا شود. با پیشرفت‌ها، تصاویر چندفازی با روش‌های CT با 4 بعد به دست می‌آید، چرخه‌های دم و بازدم نیز ثبت می‌شود و درمان مطابق آن انجام می‌گیرد. بنابراین دستگاه هنگام تنفس در یک فاز منتظر می‌ماند و در فاز دیگر پرتو می‌تاباند.

فنون پرتودرمانی استریوتاکتیک بدن (Stereotactic Body Radiation Therapy, SBRT) امکان داده‌اند دوز کل محاسبه‌شده درمان در چند نوبت تجویز شود تا هم تخریب زیاد و هم کاهش عوارض پرتودرمانی حاصل شود. بدین ترتیب SBRT با نتایج نزدیک به جراحی در سرطان‌های زودرس، به یکی از محبوب‌ترین درمان‌های سرطان بدون جراحیتبدیل شده است. افزون بر این، برای درمان متاستازهایمنفرد، مانند موارد ناشی از متاستاز ستون فقرات همراه با فشار بر نخاع نتایج مؤثری دارد. تصور می‌شود SBRT در درمان تومورها از 3 راه اثر می‌کند:

• تخریب مستقیم تومور با پرتودرمانی تقریباً به اندازه جراحی،
• انقباض عروق و کاهش جریان خون تومور و
• تحریک دستگاه ایمنی با مواد آزادشده از سلول‌های سرطانی آسیب‌دیده

-موضوع مرتبط: SBRT: آیا در سرطان ریه زودرس تنها گزینه جراحی است؟

در براکی‌تراپی (پرتودرمانی داخلی)، دانه‌های منبع تابش در حفره بدن یا ناحیه درمان قرار داده می‌شوند. هدف این روش، حداقل آسیب به بافت سالم با پرتودرمانی طولانی‌مدت و مقدار کم است. براکی‌تراپی امروزه در درمان سرطان پروستات و سرطان‌های زنان استفاده می‌شود.

-موضوع مرتبط: درمان سرطان‌های زنان ـ تازه‌های 2017 و 2018

درمان‌های ترکیبی در پرتودرمانی

در بعضی انواع سرطان، به‌ویژه نوع زودرس لنفوم هوچکین ، پرتودرمانی بسیار موفق است. اما به علت عوارض درمان، دوز پرتودرمانی کاهش داده می‌شود. با استفاده از پرتودرمانی همراه درمان‌های سیستمیک (شیمی‌درمانی)، کوچک‌کردن میدان تابش و کاهش دوز، عوارض به حداقل می‌رسد. از سوی دیگر، در ارزیابی اثربخشی درمان ترکیبی باید عوارض جراحی و شیمی‌درمانی را نیز در نظر گرفت.

افزایش اثربخشی پرتودرمانی

تومورهای ناحیه‌ای مشخص یا بعضی انواع تومور به علت ویژگی‌هایی مانند سرعت زیاد میتوز (تقسیم) اثربخشی پرتودرمانی را کاهش می‌دهند.

برای افزایش اثربخشی، دوز کل به پرتودرمانی‌های مکرر کوتاه‌مدت تقسیم می‌شود. به این ترتیب بافت بیمار نسبت به بافت طبیعی بیشتر تحت تأثیر قرار می‌گیرد و هم‌زمان از تقسیم سریع بافت بیمار جلوگیری می‌شود.

راه دیگر افزایش اثربخشی پرتودرمانی، استفاده هم‌زمان از شیمی‌درمانی و پرتودرمانی است (شیمی‌پرتودرمانی). این درمان دوگانه کنترل تومور را افزایش می‌دهد و در بعضی سرطان‌ها تأثیر مهمی بر بقا دارد. همچنین برخلاف جراحی، فرصت حفظ اعضا را می‌دهد. بااین‌حال، در بعضی موارد این کاربرد ترکیبی بروز عوارضی مانند درماتیت، اسهال و اثرات خونی (کاهش شمارش خون) را افزایش داده است. مطالعات، اثربخشی شیمی‌درمانی هم‌زمان با پرتودرمانی را در برخی سرطان‌ها مانند سر و گردن، زنان، دستگاه عصبی مرکزی و ریه نشان داده‌اند و امروزه در این انواع، به‌ویژه مراحل موضعی پیشرفته، به‌عنوان گزینه نخست درمان استفاده می‌شود.

پرتودرمانی و ایمنی‌درمانی

اخیراً در مطالعات آزمایشگاهی، استفاده از ایمنی‌درمانی همراه پرتودرمانی پیشرفت‌های هیجان‌انگیزی در سرطان‌های متاستاتیک نشان داده است. همچنین با پرتودرمانی و پادتن‌های اختصاصی آنتی‌ژن مرتبط با لنفوسیت T سیتوتوکسیک (CTLA-4)، در تومورهایی که تابش نگرفته بودند نیز پسرفت مشاهده شد. پرتودرمانی تنها به سلول‌ها آسیب نمی‌زند؛ بلکه آزادسازی مواد التهابی و موادی را که دستگاه ایمنی را به ناحیه تومور می‌کشانند از سلول‌های سرطانی افزایش می‌دهد. مشاهده شده است که تابش، عملکرد شناسایی دستگاه دفاعی را تقویت می‌کند.

در نتیجه، فناوری‌های پرتودرمانی هر روز با افزودن نوآوری‌ها به پیشرفت خود ادامه می‌دهند. با فناوری به‌سرعت در حال توسعه، امروزه تلاش می‌شود با افزایش دوز قابل‌تجویز به‌شکل ایمن، کمترین آسیب بافتی و مؤثرترین درمان تومور حاصل شود، اما جست‌وجو برای درمان‌های پیشرفته‌تر همچنان ادامه دارد.

موضوعات مرتبط:

- پروتون‌درمانی چیست؟ آیا از دیگر روش‌های پرتودرمانی مؤثرتر است؟

- در درمان سرطان ریه زودرس، جراحی یا پرتودرمانی؟

- متاستاز استخوانی چیست؟ چرا سرطان‌ها به استخوان متاستاز می‌دهند و چگونه درمان می‌شوند؟