Dəqiq onkologiya və fərdi müalicə – Gələcəyin tibbinə hərtərəfli baxış

Tibbdə yeni dövrün başlanmasını ifadə edən dəqiq tibb, genetik biliklərimizin müalicə üsullarımızı necə dəyişdirdiyinin gözəl nümunəsidir. İnsan Genomu Layihəsinin 2003-cü ildə tamamlanması ilə başlayan bu dövr müalicələrimizi fərdiləşdirən və alimlərə xəstəliklərə fərqli baxış imkanı verən dəqiq tibbin əsaslarını qoyub. Lakin bu prosesdə tibbin necə təkamül etdiyini, dəqiq tibbin nə olduğunu, prinsiplərini, vasitələrini və tətbiqlərini anlamaq vacibdir.

Dəqiq tibb: Gələcəyin tibbinə baxış

İnsanların genetik quruluşundakı və ətraf mühit amillərindəki fərdi fərqləri nəzərə alan dəqiq tibb bizə şəxsə uyğun müalicə üsulları təqdim edir. Sübutlara əsaslanan tibb və ənənəvi tibb praktikasından fərqli olaraq, dəqiq tibb genetik, ekoloji və həyat tərzi amillərini nəzərə alaraq fərdi müalicə üsulları hazırlamağı hədəfləyir. Xüsusilə müəyyən xəstəliklərə meyillilik və ya müəyyən müalicələrə cavab ilə bağlı genetik fərqlər bu sahədə elmi tədqiqatların diqqət mərkəzinə çevrilib.

2015-ci ildə Amerikada başladılan Dəqiq Tibb Təşəbbüsü (The Precision Medicine Inıtiative) bu sahənin tanınmasını və populyarlığını artırıb, “dəqiq tibb” termini dünyada getdikcə daha çox maraq doğurub. Hətta axtarış sistemlərində “fərdiləşdirilmiş tibb” terminini geridə qoyaraq tibb və səhiyyədə trendə çevrilib.

Lakin dəqiq tibbi anlamaq üçün tibb anlayışlarının təkamülünə — ənənəvi tibbdən sübutlara əsaslanan təbabətə, nəhayət, dəqiq tibbə uzanan bu yola baxmaq lazımdır. Hər anlayışın tibb elminə və praktikasına təsirini araşdırmaqla dəqiq tibbin bizə nə verdiyini və gələcək potensialını daha aydın görə bilərik.

Dəqiq tibbin sağlamlığımıza təsirini tam anlamaq və bu sahədə gələcəyimizi formalaşdırmaq üçün onun məqsədlərini, nailiyyətlərini və mümkün çətinliklərini başa düşmək olduqca vacibdir. İki əsas məqsədə söykənən dəqiq tibbin xəstəliklərin müxtəlif alt tiplərini təsnif etmək və hər xəstəlik alt tipi üçün hədəfə yönəlmiş müalicələr təqdim etmək istiqamətində hansı yolu izlədiyi bu icmalın əsas mövzularındandır.

Dəqiq tibbin yaranması

Dəqiq tibb anlayışı yeni olsa da, ideya Hippokrat dövrünədək uzanır. Kanadalı tədqiqatçı Dr. L.Y. Wei 1979-cu ildə “3P” (profilaktik tibb, dəqiq tibb və xalq təbabəti) anlayışını irəli sürüb.

Genom əsaslı dəqiq tibb, İnsan Genomu Layihəsi tamamlandıqdan sonra yaranıb və xəstəliklərin genetik əsasları barədə biliklər şəxsə uyğun müalicələrə istiqamət verməyə başlayıb.

• Təbəqələşdirilmiş (stratified) tibb: Xəstələri risk və ya müalicəyə cavaba görə qruplaşdırmağı və bununla müalicələrdən maksimum fayda əldə etməyi hədəfləyir. Xəstəlik və diaqnostika barədə biliklərimizdən istifadə edərək klinik qərarvermə proseslərini daha dəqiq edə bilərik.
• Fərdiləşdirilmiş (personalized) tibb: Termin ilk dəfə 1971-ci ildə işlədilib və genetik profil məlumatlarından istifadə ilə xəstəliklərin qarşısının alınması, diaqnostikası və müalicəsinə dair qərarlar istiqamətləndirilməyə başlayıb. “Fərdiləşdirilmiş tibb” termini ictimaiyyətdə çaşqınlıq yaradıb; 2013-cü ildə aparılan sorğuda bu termini yalnız 4%-lük bir hissənin anladığı müəyyən edilib.
• Fərdi (individualized) tibb: Topol “fərdiləşdirilmiş tibb” terminini “fərdi tibb” ilə əvəz etməyi təklif edib. Bu termin əvvəllər şəxsin xəstəliyinin xüsusi hazırlanmış terapiya ilə uyğunlaşdırılması mənasında işlədilib. Onkofaq kimi konkret xəstələrə yönəlmiş vaksinlər və kök hüceyrə əsaslı terapiyalar buna nümunədir.
• P4 tibbi: Hoodun 2004-cü ildə irəli sürdüyü P4 tibbi proqnozlaşdırıcı (predictive), profilaktik (preventive), fərdiləşdirilmiş (personalized) və iştirakçı (participatory) tibb deməkdir. Geniş məlumat şəbəkəsindən istifadə edərək ictimai sağlamlığa yönəlmiş hərtərəfli tibbi yanaşmaları mümkün etməyi və əhalinin sağlamlıq vəziyyətini izləməyi hədəfləyir.

Dəqiq tibb ümumilikdə xəstəliklərin müalicə və profilaktikasına daha fərdiləşdirilmiş və effektiv yanaşmağı hədəfləyir. Bu müxtəlif termin və anlayışlar genetik və bioloji məlumatlara əsasən xəstəlikləri daha effektiv və fərdi şəkildə anlamağa və müalicə etməyə kömək etməyi nəzərdə tutur. Xəstələrin ortaq bioloji xəstəlik əsasında alt qruplara səmərəli təsnif edilməsini müdafiə edir.

Dəqiq tibbin tətbiqi üçün iki əsas məqsəd var: 

1. Xəstəlikləri müxtəlif alt tiplərə düzgün təsnif etmək 
2. Bu konkret alt tiplər üçün hədəflənmiş müalicələr tapmaq

Müxtəlif omik elmlərdə, elektron sağlamlıq qeydlərində və böyük verilənlər təhlillərindəki irəliləyişlər sayəsində bu iki məqsəd getdikcə daha əlçatan olub.

“Omik” termini bioloji sistemlərin genişmiqyaslı və bütöv təhlilini ifadə edir. Bioloji və biotibbi elmlərdə “omik” çox vaxt genetika, transkriptomika, proteomika və metabolomika kimi konkret sahələrə aid edilir. Bu terminlər müvafiq olaraq genlərin, RNA molekullarının, zülalların və metabolitlərin bütöv və sistemli təhlilini bildirir. Omik təhlillər adətən yüksək məhsuldarlıqlı texnologiyalar və böyük verilənlərin analitikası vasitəsilə bioloji sistemləri və xəstəlikləri daha yaxşı anlamaq məqsədilə aparılır.

Dəqiq tibbdə doğruluq və dəqiqlik anlayışları

Dəqiq tibb “doğruluq” və “dəqiqlik” anlayışlarını əhatə edir; 

• Doğruluq ölçmənin standart və ya düzgün dəyərə nə qədər uyğun olduğunu, 
• Dəqiqlik isə təkrarlanan ölçmələrin bir-birinə yaxınlığını ifadə edir. 

Dəqiq tibb praktikasında genomların düzgün əks etdirilməsi (doğruluq) və genetik testlərin təkrarlana bilməsi (dəqiqlik) olduqca vacibdir, çünki natamam və ya yanlış genetik testlər şəxslər və ailələr üçün ciddi nəticələr doğura bilər.

Xəstəliklərin alt qruplara ayrılması

Dəqiq tibb müəyyən xəstəliyi xəstənin konkret xüsusiyyətlərinə əsasən aydın alt qruplara təsnif etməyi hədəfləyir və müalicə qərarlarını müəyyən alt qrupa yönəldir. Bu anlayış xərçəng, autizm, astma, autoimmun və ürək-damar xəstəlikləri kimi müxtəlif xəstəliklərin alt tipləşdirilməsi üzrə geniş tədqiqatlara imkan verib. Elmi və tibbi baxımdan xəstəliklərin alt tipləşdirilməsi müalicə qərarlarının və gözlənilən xərclərin daha məlumatlı idarə olunmasına kömək edə, həmçinin genetik testlərin hazırlanması və xəstəliklərin səbəblərinin daha yaxşı anlaşılması üzrə elmi tədqiqatlara istiqamət verə bilər. Xəstəlik mexanizmi ilə birbaşa əlaqəli olduqda bu alt tiplər “endotip”, müalicə məqsədləri üçün oxşar xəstələri təmsil etdikdə isə “verotip” adlanır.

Keçmişdə xəstəliklərin alt tipləşdirilməsi həkimlərin müxtəlif xəstələrin əlamətlərini və müalicəyə cavablarını müşahidə etməsi, sonra isə bu müşahidələri təsdiqləmək üçün araşdırma aparması ilə həyata keçirilirdi. Son 20 ildə müasir yüksək məhsuldarlıqlı biotexnologiyalar və “-omik” məlumatların (genomik, proteomik və s.) xərclərinin azalması alimləri alt tipləşdirmədə hesablama yanaşmalarına yönəldib. Bu yanaşmalara molekulyar alt tipləşdirmə üçün müxtəlif biomarkerlər və omik məlumatlar, elektron sağlamlıq qeydləri və dərin fenotipləşdirməyə əsaslanan klinik alt tipləşdirmə kimi üsullar daxildir; ekoloji, sosial və davranış amilləri də nəzərə alınır. Bu inteqrativ yanaşma xəstələrin daha hərtərəfli qiymətləndirilməsinə və daha fərdi müalicə strategiyalarının müəyyənləşdirilməsinə imkan verir. 

Molekulyar alt tipləşdirmə: -Omics (omiklər)

Çoxamilli və həyat üçün təhlükəli xəstəliklər, xüsusilə xərçəng, ürək-damar xəstəlikləri və diabet mürəkkəb və heterogen quruluşları ilə dəqiq tibbin tətbiq sahəsidir. Ənənəvi biomarker müəyyənləşdirmə üsulları belə xəstəliklərin molekulyar alt tipləşdirilməsi üçün yetərsizdir. Buna görə “Omics” (omik) texnologiyaları bu boşluğu doldurur. İnsan Genomu Layihəsi ilə başlanmış və “Omics” adlanan bu texnologiyalar yüksək məhsuldarlıqlı və ətraflı bioloji təhlillər təqdim edərək genomika, epigenomika, transkriptomika, proteomika, metabolomika, mikrobiomika və metagenomika kimi alt sahələrə ayrılır. Yeni nəsil sekvensləmə (NGS) texnologiyası omiklərin alt sahələrində geniş və ətraflı molekulyar məlumat yaratmaq imkanları ilə seçilir. Bu texnologiya şəxslərin geniş molekulyar profilləşdirilməsini təmin edərək xəstəliklərin alt tiplərinin daha ətraflı anlaşılmasına və bu xəstəliklər üçün daha spesifik müalicə strategiyalarının hazırlanmasına imkan verir. 

Genomika

Genomika “omics” alt sahəsi kimi bütöv genomların öyrənilməsini əsas götürür və genetikadan fərqli olaraq ayrı-ayrı genlərlə məhdudlaşmayıb bütün genomu nəzərdən keçirir. Mendel tipli (tək gen xəstəlikləri) və mürəkkəb xəstəliklərin genetik variantlarını öyrənən genomik yanaşmalara genom miqyasında assosiasiya tədqiqatları (GWASs), bütün genomun sekvenslənməsi (WGS) və bütün ekzomun sekvenslənməsi (WES) daxildir. 

• GWASs genetik variantlar (dəyişikliklər, mutasiyalar) ilə mürəkkəb xəstəliklər arasındakı əlaqələri anlamaq üçün istifadə olunur.
• WGS və WES genin müxtəlif hissələrinin ardıcıllığının müəyyən edilməsində istifadə olunur. 

Bu texnologiyalar, xüsusilə yeni nəsil sekvensləmə (NGS) texnologiyasına əsaslanaraq, geniş məlumat yaratmaq imkanı təqdim edir. WGS və WES-in hər birinin fərqli üstünlükləri və məhdudiyyətləri var: WES daha sürətli və dərin əhatə təmin etdiyi halda, WGS daha geniş məlumat verir və tənzimləyici bölgələr barədə məlumatları əhatə edir. Bundan əlavə, tək hüceyrəli genomik sekvensləmə (SGS) ayrı-ayrı hüceyrələrin genomunu təhlil etməklə şiş və qeyri-şiş hüceyrələri arasındakı genomik variasiyaları ətraflı öyrənməyə imkan verir.

Epigenomika

Epigenomika gen ekspressiyasındakı (ifadəsindəki) dəyişikliklərə yönəlir və bu dəyişikliklər genetik quruluş dəyişmədən baş verir. Bu sahədəki tədqiqatlar əsasən DNA metilləşməsi, histon asetilləşməsi və mikroRNA (miRNA) kimi epigenetik modifikasiyaların necə və niyə baş verdiyini, eləcə də bu dəyişikliklərin orqanizmə təsirini araşdırır. DNA və histonların kimyəvi modifikasiyaları gen transkripsiyasını tənzimləyir, miRNA-lar isə gen ekspressiyasını idarə və tənzim edir. 

Epigenetik modifikasiyalar genetik və ekoloji amillərlə istiqamətlənir və bu modifikasiyalar bəzən irsidir və xəstəliklərdə, xüsusilə xərçəng, ürək-damar xəstəliyi və metabolik sindrom kimi hallarda mühüm rol oynayırlar. 

Epigenomik tədqiqatlar bu epigenetik dəyişiklikləri anlamaq, epigenetik biomarkerləri müəyyənləşdirmək və epigenetik hədəfli müalicə strategiyaları hazırlamaq üçün istifadə edilən texnikalara yönəlir.

DNA-nın bisulfatla işlənməsi DNA metilləşməsini qiymətləndirmək üçün ilk addım kimi istifadə olunur; xromatinin immunopresipitasiyası (ChIP) və sonrakı sekvensləmə (ChIP-seq) isə geniş miqyasda histon modifikasiyalarını öyrənmək üçün vasitədir. miRNA ekspressiyasını qiymətləndirmək üçün istifadə edilən texnikalara mikroarraylər, qRT-PCR və kiçik RNA-seq daxildir. 

Epigenomika xəstəliyin anlaşılmasına kömək etməklə yanaşı, onun diaqnostikası, proqnozu və müalicəsi üçün potensial strategiyalar da yarada bilər.

Transkriptomika

Transkriptomika hüceyrədə və ya müəyyən vəziyyətdə olan bütün RNA transkriptlərini öyrənən elm sahəsidir. 1990-cı illərin əvvəllərində yaranan bu sahədə ilk illərdə gen ekspressiyasının təhlili üçün mikroarraylər geniş istifadə olunurdu. Bu gün isə NGS (yeni nəsil sekvensləmə) texnologiyasının inkişafı və xərclərin azalması ilə RNA-seq transkriptom təhlili üçün üstünlük verilən üsula çevrilib.

Transkriptomika orqanizmin biologiyasını, gen ekspressiyasındakı fərqləri və hələ müəyyənləşdirilməmiş gen funksiyalarını anlamağımıza kömək edir. Bu da insan xəstəliklərini daha yaxşı anlamaqda mühüm rol oynayır. Transkriptomika tək zaman nöqtəsində transkriptomun “ani görüntüsünü” təqdim edir; buna görə ölçmələr müxtəlif vaxt və şəraitlərdə dəyişir. Məkan transkriptomikası gen ekspressiyasını məkanda lokallaşdıra, hüceyrələr arasındakı ekspressiya fərqlərini və xəstəlik səbəbiyyətini anlamağımıza kömək edə bilər.

Proteomika

Proteomika zülalların tərkibini, funksiyasını, qarşılıqlı təsirlərini və quruluşlarını öyrənən elm sahəsidir. Gen ekspressiyası və posttranslyasion modifikasiyaların əksi olan proteomlar hüceyrə funksiyalarını həyata keçirən əsas molekullardır. Proteomika adətən MS (kütlə spektrometriyası) əsaslı yüksək məhsuldarlıqlı üsullarla aparılır. 

Proteomikanın üç əsas növü var: 

• Ekspressiya proteomikası: Zülal ekspressiyasındakı fərqləri müəyyənləşdirməyə yönəlir.
• Struktur proteomikası: Zülalların üçölçülü quruluşunu üzə çıxarır.
• Funksional proteomika: Zülal funksiyalarını və qarşılıqlı təsirlərini üzə çıxarır.

Gen ekspressiyası səviyyələri zülal səviyyələrini yalnız qismən əks etdirir və posttranslyasion modifikasiyalar (məsələn, fosforlaşma və ubikvitinləşmə) zülal funksiyasını əhəmiyyətli dərəcədə dəyişə bilər. Proteomika bu xüsusiyyətləri öyrənən sahədir. Bu xüsusiyyət genlərin anlaşılmasında, xüsusilə xəstəliklə əlaqəli zülal və siqnal yollarının kəşfində həlledici əhəmiyyət daşıyır.

Metabolomika

Metabolomika metabolitlərin, yəni hüceyrə, toxuma və orqanizmlərdəki kiçik molekulların geniş miqyasda öyrənilməsi ilə məşğuldur. Bu, metabolom adlanan metabolitlər toplusunu və həmin metabolitlərin bioloji sistem daxilində qarşılıqlı təsirlərini əhatə edir. 

Metabolomik tədqiqatlar ultra-yüksək performanslı maye xromatoqrafiyası (UPLC), nüvə maqnit rezonansı (NMR) və kütlə spektrometriyası (MS) kimi analitik platformalardan istifadə etməklə bioloji sistemlərdə amin turşuları, lipidlər və karbohidratlar kimi müxtəlif metabolit növlərini kəmiyyətcə ölçür. 

Metabolomika bir çox insan xəstəliyi, xüsusilə ürək-damar xəstəlikləri, diabet və xərçənglə əlaqəli metabolik anormallıqları araşdıra bilər. Bu sahədə analitik texnologiyaların inkişafı ilə metabolomika patoloji mexanizmləri aydınlaşdırmaq, yeni dərman hədəfləri tapmaq, dərman qarşılıqlı təsirlərini şərh etmək, dərmana cavabı proqnozlaşdırmaq, diaqnostik biomarkerlər aşkar etmək (erkən diaqnostika) və xəstələr üçün fərdiləşdirilmiş müalicə yanaşmalarını optimallaşdırmaq kimi müxtəlif tətbiqlərdə güclü vasitəyə çevrilib.

Metabolit səviyyələri və nisbətləri adətən metabolik funksiyanın etibarlı göstəriciləridir, anormallıqlar isə çox vaxt xəstəlik vəziyyətini göstərir. Metabolomika metabolit səviyyələrinin kəmiyyət ölçmələri vasitəsilə müxtəlif toxuma və bədən mayelərində kiçik molekulların metabolizmasını tənzimləyən genetik bölgələri müəyyən etmək imkanına malikdir.

Mikrobiomika və metagenomika

Mikrobiom insan bədənində məskunlaşan bütün mikroorqanizmləri — bakteriyaları, virusları və göbələkləri — əhatə edən termindir. Mikrobiomika bu mikroorqanizmlərin və əlaqəli molekulların quruluşunu, funksiyasını və dinamikasını öyrənən elm sahəsidir. İnsan bədəninin müxtəlif hissələrində (bağırsaqlar, dəri və selikli qişa səthləri) mikroorqanizmlər məskunlaşır və bu mikroorqanizm birliyi mikrobiota adlanır. Metagenomika isə bu mikroorqanizmlərin geniş genetik potensialını anlamağa imkan verən, mikrob genlərinin genişləndirilmiş genetik təhlilini əhatə edir. 

İnsan mikrobiomunun təhlili metagenomik və digər “omics” təhlilləri əhatə edir. Mikrobiom insan bədəninin bir çox komponentinə, eləcə də xəstəliklərin inkişafına və ümumi sağlamlıq vəziyyətinə mühüm təsir göstərir. Xüsusilə mikrobiom bağırsaq-beyin oxu və immun sistemi ilə qarşılıqlı təsirlər vasitəsilə insan sağlamlığına təsir edir və dərman metabolizmasında da mühüm rol oynaya bilər. Mikrobiomun fəaliyyətini anlamaq xəstəlik mexanizmlərini və müalicə seçimlərini daha yaxşı başa düşməyə kömək edə bilər.

Klinik baxımdan zənginləşdirilmiş alt tiplər və dərin fenotipləşdirmə

Fenotip şəxsin müşahidə oluna bilən bioloji xüsusiyyətlərini ifadə edir, fenotipləşdirmə isə bu xüsusiyyətlərin təhlili və müəyyənləşdirilməsi ilə bağlıdır. Dərin fenotipləşdirmə bu xüsusiyyətlərin ətraflı və hərtərəfli təhlilini təmin edir. 

Dəqiq tibb xəstələri fenotip və genotip kimi xüsusiyyətlərə əsasən alt qruplara ayırmağı hədəfləyir. Fenotip və genotip məlumatlarının inteqrasiyası bu alt qrupların müəyyənləşdirilməsi və müalicə strategiyalarının hazırlanmasında həlledicidir. 

Elektron sağlamlıq qeydləri kimi məlumat mənbələri və alqoritmlər şəxsləri fenotipik xüsusiyyətlərinə görə alt tiplərə ayırmaq üçün istifadə olunur. Müxtəlif alt tiplər xəstəliyin gedişi, müalicəyə cavab və ağırlaşmalar baxımından fərqlənə bilər. 

Fenotip təsvirlərinin yetərsizliyi və dağınıqlığı, xüsusilə nadir xəstəliklərdə və natamam verilənlər toplusunda təhlilləri çətinləşdirə bilər. Dəqiq tibb yanaşmaları ilə xəstəlik alt tiplərinə uyğunlaşdırılmış müalicələr, farmako-omik yanaşmalar və funksional dəqiq tibb yanaşmaları hazırlana bilər.

Xüsusilə müəyyənləşdirilmiş molekulyar alt tipləri hədəfləyən müalicələrin hazırlanması, farmako-omiklər və funksional dəqiq tibb yanaşmaları dəqiq tibb tətbiqlərində mühüm rol oynayır.

Hədəfə yönəlmiş müalicələrin inkişafı və tətbiqləri

Hədəfə yönəlmiş müalicələr konkret patogen molekul və ya hüceyrələrə yönələn terapevtik dərmanları əhatə edir. Beləliklə, yalnız xəstəliyə səbəb olan hüceyrə prosesləri hədəflənir və normal hüceyrələrin zədələnmə riski azalır. Bu anlayışı Paul Ehrlich “sehrli güllələr” (magic bullets) ideyası ilə başladıb. Bu yanaşma dərmanın konkret olaraq xəstəliyi hədəfləməsini, bununla daha dəqiq və fərdiləşdirilmiş müalicə təmin etməsini nəzərdə tutur. İnsan Genomu Layihəsi və omik texnologiyalardakı irəliləyişlər sayəsində xəstəliklərin irəliləmə mexanizmləri daha dəqiq anlaşılır və bu, yeni hədəfli dərmanların hazırlanmasına imkan verir. Hədəfə yönəlmiş müalicələr xüsusilə onkologiyada konkret xərçəng növlərini hədəfləyən dərmanların hazırlandığı güclü sahədir. Onlar ürək-damar xəstəlikləri, autoimmun xəstəliklər və kistik fibroz kimi digər hallarda da tətbiq olunub.

Xərçəngdə molekulyar hədəfli müalicə strategiyaları və irəliləyişlər

Xərçəngin müalicəsində hədəfli yanaşmalar xərçəng hüceyrələrinin və şişlərin müəyyən molekulyar və bioloji mexanizmlərini konkret hədəfləməyi nəzərdə tutur. 1990-cı illərin sonlarınadək xərçəng müalicəsində işlənən dərmanlar ümumilikdə hüceyrə bölünməsini hədəfləyirdi və eyni zamanda normal hüceyrələrə də zərər verirdi. 1980-ci illərdə alimlər xərçəng hüceyrələrinin konkret böyümə amillərinə və onkogen məhsullarına yönəldilər və bu biliklərdən istifadə edərək trastuzumab (Herceptin), gefitinib (Iressa), imatinib (Gleevec) və setuksimab (Erbitux) kimi xərçəngə xas siqnalları bloklayan dərmanlar hazırladılar. 

Bundan əlavə, angiogenez inhibitorları şişlərin yeni qan damarları yaratmasını və bununla böyüməsini əngəlləyir. Bu tip ilk dərman olan bevasizumab (Avastin, Altuzan) 2004-cü ildə təsdiqlənib və bu sahədə yeni dərmanların hazırlanması davam edir. 

Son vaxtlar xərçəngi başladan molekulyar mexanizmlər və tətikləyicilər dərman hazırlanması işlərinin mərkəzinə keçib; burada anticisimlər və kiçik molekullar olmaqla iki əsas strategiya var.

Anticisimlər

Anticisim əsaslı terapevtik vasitələr xərçəngin müalicəsində mühüm rol oynayır və monoklonal anticisimlər (mAb-lər) bu sahədə ilk nailiyyətlərdən olub. mAb-lər adətən yüksək spesifikliyə malikdir, lakin tətbiq üsulları çox vaxt venadaxili və ya dərialtı inyeksiya ilə məhdudlaşır, çünki hədəfləri əsasən hüceyrə səthinə xasdır və molekulyar quruluşları böyükdür. İlk nəsil mAb-lər siçan mənşəli olduğundan insanlarda istifadədə müəyyən məhdudiyyətlər və problemlər yaranıb, lakin sonrakı təkmilləşdirmələrlə (məsələn, ximerik və humanizə edilmiş mAb-lər) bu problemlər aradan qaldırılıb. 

Humanizə edilmiş mAb-lər siçanın dəyişən bölgələrinin hamısını və ya bir hissəsini saxlayaraq siçan Fc domenini insan Fc domeni ilə əvəz edir. Bu da insan bədəninin immun reaksiyasını azaldır. İnsan IgG1 izotipi Fc domeninə əsaslanan funksiyaları, xüsusilə anticisimdən asılı hüceyrə sitotoksikliyini (ADCC) vasitələndirməsi ilə əhəmiyyətlidir və geniş istifadə olunur. 

FDA-nın təsdiqlədiyi ilk iki mAb olan rituksimab və trastuzumab müvafiq olaraq 1997 və 1998-ci illərdə bazara çıxarılıb və 25 il ərzində 100-dən çox mAb təsdiq alıb. 

Anticisim terapiyaları üç kateqoriyaya ayrılır:

1. Çılpaq anticisimlər: Əsasən təbii IgG (immunoqlobulin G) xüsusiyyətlərini daşıyırlar. Trastuzumab kimi.
2. Gen mühəndisliyi üsulları ilə hazırlanmış anticisimlər: Sitotoksik (hüceyrə öldürücü) T hüceyrələrini hədəfləyir, bu hüceyrələrin xəstəliklə mübarizəsini gücləndirirlər. İmmun nəzarət nöqtəsi inhibitorları və CAR T-hüceyrə terapiyası kimi hüceyrə müalicələrində istifadə olunanlar. 
3. Anticisim-dərman konjuqatları: Sitotoksik yükləri, yəni kimyaterapiya molekullarını daşıyır və onları hədəf hüceyrələrə çatdıraraq xəstə hüceyrələri məhv edirlər. Məsələn, trastuzumab deruxtecan.

Şəklin izahı: Anticisim əsaslı xərçəng müalicələri müxtəlif təsir mexanizmlərinə görə üç kateqoriyaya ayrıla bilər: 

1. IgG-nin təbii xüsusiyyətlərinə əsaslanan çılpaq anticisimlər ADCC, ADCP, CDC və hüceyrə siqnallaşmasının inhibisiyasını əhatə edir
2. Sitotoksik T hüceyrələrini işə cəlb edən mühəndisliklə hazırlanmış anticisimlər immun nəzarət nöqtəsi inhibitorlarını (ICIs), T hüceyrəsini cəlb edən bispesifik anticisimləri (T-biAb) və təkzəncirli dəyişən fraqmentdən (scFv) istifadə edən ximerik antigen reseptorlu T hüceyrələrini (CAR-Ts) əhatə edir
3. Sitotoksik yükləri çatdıran anticisim konjuqatlarına anticisim-dərman konjuqatları (ADCs), anticisim-radionuklid konjuqatları (ARCs) və immunositokinlər daxildir

Kiçik molekullu inhibitorlar

Kiçik molekullu inhibitorlar xərçəngin müalicəsində, xüsusilə klassik kimyaterapiyaya davamlı irəliləmiş mərhələli xərçəng hallarında mühüm yer tutur. 

FDA bu çərçivədə 43 müxtəlif kiçik molekullu inhibitoru onkologiyada istifadə üçün təsdiqləyib. 

Bu inhibitorlar ümumilikdə iki kateqoriyaya ayrılır: 

• Selektiv kiçik molekullu inhibitorlar 
• Çoxkinazalı inhibitorlar

Selektiv inhibitorlar daha az hədəflə qarşılıqlı təsirə girir və adətən hüceyrə siqnallaşmasının konkret komponentini inhibə edir. Çoxkinazalı inhibitorlar isə daha geniş kinaza spektrini hədəfləyir və daha aşağı spesifikliyə malikdir. Selektiv inhibitorlar müəyyən biomarkerlərin mövcudluğuna görə xəstələr üçün seçilir. Çoxkinazalı inhibitorların istifadəsi isə adətən histoloji diaqnoza əsaslanır və əlavə fərdi xəstə seçimi tələb etmir. 

Kiçik molekullu inhibitorlar xərçənglə mübarizədə və xəstələrin uzunmüddətli sağqalmasının artırılmasında təsirli strategiyalar təqdim edir, əlavə təsirləri azalda və birinci xətt müalicəsi kimi sitotoksik kimyaterapiyanı əvəz edə bilər. Bu, hədəfli müalicə strategiyalarının fərdiləşdirilmiş və dəqiq müalicə yanaşmalarını dəstəkləyərək xəstələr üçün daha müsbət nəticələr və minimal əlavə təsirlər təmin etmək potensialını göstərir.

Farmako-omik yanaşmalar və dərmana cavabın fərdi variasiyalarının anlaşılması

Farmako-omika “omik” elm sahələrindən istifadə edərək dərmana cavabdakı fərdi variasiyaları və onların arxasında duran molekulyar mexanizmləri öyrənən tədqiqat sahəsidir. Dərmana cavabları anlamaq və istiqamətləndirmək üçün ümumi çərçivə yaradır; onun müxtəlif alt sahələri cavabları və mexanizmləri fərqli molekulyar səviyyələrdə araşdırır. 

Farmakogenomika farmako-omikanın ən erkən və ən inkişaf etmiş sahəsidir və dərmana cavabları genetik səviyyədə anlamağa imkan verir. Farmakotranskriptomika, farmakoepigenetika, farmakoproteomika, farmakometabolomika və farmakomikrobiomika daxil olmaqla digər sahələr gen ekspressiyası, epigenetik modifikasiyalar, zülal səviyyələri, metabolit profilləri və mikrobiomun dərmana cavaba təsirini öyrənməklə bu elm sahəsinin əhatəsini genişləndirir. Bu geniş yanaşma şəxslər arasındakı dərmana cavab fərqlərini dərindən anlamağa və fərdiləşdirilmiş müalicə strategiyalarının yaradılmasına kömək edir.

Farmakogenomika

Farmakogenomika genetik variasiyalarla dərmana cavab arasındakı əlaqəni geniş genomik kontekstdə öyrənir, farmakogenetika isə bu əlaqəni daha dar çərçivədə nəzərdən keçirir. Hər iki yanaşma şəxslərin genetik quruluşunu nəzərə alaraq fərdiləşdirilmiş dərman müalicəsi strategiyaları yaratmağı hədəfləyir. 

Başlanğıcda yalnız tək gen variasiyalarına yönəlmiş farmakogenetika elm və texnologiyadakı irəliləyişlərlə bütün genomu əhatə edən farmakogenomikaya çevrilib. Bu genişlənən baxış farmakokinetik və farmakodinamik mexanizmlərə genetik təsirləri və onların populyasiyalararası fərqlərini öyrənməyə, eləcə də bu bilikləri klinik və dərman hazırlanması proseslərinə daxil etməyə imkan verir. 

İki mühüm nümunə kimi izoniazid və süksinilxolinin genetik variasiyalarla əlaqəli cavabları və warfarin müalicəsinə genetik yanaşma farmakogenomik tətbiqlərin və poligenik modelin əhəmiyyətini vurğulayır. 

Farmakogenomik yanaşma gələcək dərman müalicələrinin daha fərdi və təsirli olmasına imkan verərək fərdiləşdirilmiş tibb tətbiqlərinin yolunu açır.

Farmakotranskriptomika

Farmakotranskriptomika dərman müalicəsi və dozasını fərdiləşdirmək üçün transkriptom variasiyalarını öyrənir. Hələ yeni olan bu elm sahəsi dərman effektivliyinin qiymətləndirilməsi və hədəflərin kəşfi üçün faydalıdır. 

Bu mövzudakı tədqiqatlardan biri təsdiqlənmiş xərçəng dərmanı lapatinib və ənənəvi tibb məhsulu berberinlə müalicə edilmiş, müalicəyə davamlı üçlü neqativ süd vəzi xərçəngi hüceyrələrinin və ferroptozu tənzimləyən gen şəbəkələrinin farmakotranskriptomik profilləşdirilməsini əhatə edir. Bu profilləşdirmə dərman müalicəsi altındakı genlərin aktivliyini ətraflı araşdıraraq həmin maddələrin hüceyrələrə və ferroptoz prosesinə təsirini daha yaxşı anlamağa kömək etməyi nəzərdə tutur.

Farmakoepigenetika

Farmakoepigenetika dərmana reaksiyalardakı fərdi variasiyaları öyrənən, xüsusilə epigenetik modifikasiyalara və onların dərmana cavaba necə təsir etdiyinə yönələn sahədir. 

Tədqiqatlar epigenetik dəyişikliklərin dərman müalicəsi ilə əlaqəli olduğunu və onların dərmanın təsirlərini modulyasiya edə bildiyini göstərir. Epigenetik müalicələrin bəziləri gen modulyasiyasını əhatə edir və konkret gen variasiyalarının müəyyən dərmanlara reaksiyasına təsir edə bilər.

Farmakoproteomika

Farmakoproteomika proteomikanın bir sahəsi kimi zülal səviyyəsindəki variasiyaları və onların dərmana cavabla əlaqəsini öyrənir. Genetik və transkriptomik məlumatlara əlavə olaraq farmakoproteomika fərdi fərqləri və onların dərmanlarla necə qarşılıqlı təsirə girdiyini daha ətraflı araşdırır. 

Son tədqiqatlar bu sahədə mümkün molekulyar hədəfləri və dərmanların böyrək kimi orqanlara necə təsir göstərə biləcəyini müəyyən etməyə yönəlib.

Farmakometabolomika

Farmakometabolomika farmakologiya ilə metabolik fenotiplər arasındakı əlaqələri öyrənən elm sahəsidir. Bu sahə metabolomik yanaşmalardan istifadə edərək dərmanların bədəndəki hərəkətini (farmakokinetika) və təsirlərini (farmakodinamika) anlamağı, dərmana cavabla əlaqəli biomarkerlər tapmağı və dərman tədqiqatları üçün yeni hədəflər müəyyənləşdirməyi hədəfləyir. 

Farmakometabolomika, xüsusilə müəyyən dərmanların qarşılıqlı təsirlərinə və metabolizmasına yönələrək, konkret xəstəliklərin müalicəsi üçün yeni strategiya və hədəflərin yaradılmasında istifadə olunur. Prostat xərçəngi və kəskin mieloid leykozun müalicəsi üçün yeni molekulyar hədəflərin müəyyən edildiyi araşdırmalar və astmalı şəxslərdə inhalyasion kortikosteroidlərə cavabın öyrənildiyi tədqiqatlar buna nümunədir. 

Bundan əlavə, Raman spektroskopiyasının rəhbərliyi ilə aparılan hüceyrə səviyyəli farmakometabolomika metabolitləri tək hüceyrə səviyyəsində öyrənməyə imkan verən yeni texnikadır.

Funksional / Funksiyaya əsaslanan dəqiq tibb

Funksional dəqiq tibb (FHT) tibbin dəqiq və şəxsə uyğun sahəsidir. Bu yanaşma təsirlənmiş şəxslərdən alınan toxumaların birbaşa dərmana reaksiyalarının öyrənilməsinə yönəlir. FHT omik əsaslı dəqiq tibb tətbiqlərinin qarşılaşdığı bəzi çətinlik və çatışmazlıqları aradan qaldırmağı hədəfləyir.

Təkcə genom məlumatları xəstələrin müalicəyə necə reaksiya verəcəyini tam proqnozlaşdıra bilmədiyi üçün FHT bu boşluğu doldurmağı nəzərdə tutur.

Dinamik və funksional məlumatların yaradılması sayəsində şəxsin müalicəyə cavabına təsir edə bilən müxtəlif amilləri — şiş mikromühiti, gen ekspressiyası və zülal modifikasiyaları kimi amilləri — daha geniş çərçivədə araşdırıb anlaya bilərik.

FHT sürətlə inkişaf edən yeni texnologiyalar və artan sayda xərçəng dərmanları ilə yanaşı, xəstələrdən əldə edilmiş modellər vasitəsilə xərçənglərin heterogenliyini və müalicəyə cavabını daha hərtərəfli araşdırmağa imkan verir. Bu sahədə modellərin hazırlanması və doğrulanması qısa və uzunmüddətli tətbiqlərə yönəlir və xəstədən əldə edilmiş ksenoqraftlar, orqanoidlər və mikroaxın çipi texnologiyaları kimi preklinik modelləri əhatə edir.

FHT-nin potensialı tibbi yanaşmaları daha funksional və təsirli etməklə xəstələr üçün fərdiləşdirilmiş müalicə strategiyalarının hazırlanmasında mühüm rol oynaya bilər.

Xəstədən əldə edilmiş ksenoqraft (PDX) modelləri

PDX modelləri birbaşa insan şişlərini siçanlarda istifadə edərək xərçəng tədqiqatlarında həlledici rol oynayır, şiş hüceyrələrinin təbii mühitini daha düzgün təqlid edir və klinik və laboratoriya tədqiqatları arasında körpü yaradır. PDX-lər həmçinin klinik cavabla dərmana cavab arasında yüksək korrelyasiya göstərmək üstünlüyünə malikdir. Bu da onları dərmana cavabı proqnozlaşdırmaq və xəstələrə daha təsirli müalicələr təqdim etmək baxımından dəyərli edir.

Xəstədən əldə edilmiş orqanoid (PDO) modelləri

PDO (patient derived organoids) modelləri xəstədən alınan şiş hüceyrələrini laboratoriyada 3D kulturlarda yetişdirərək dərmana reaksiyaları və yeni müalicə üsullarını qiymətləndirir. Əvvəlcə pankreas xərçəngində istifadə olunsalar da, PDO-lar artıq geniş xərçəng spektrində araşdırma və müalicə sınaqlarında istifadə olunur. Fenotip və genotipin qorunması bu modeli dərman kəşfi və müalicə strategiyaları baxımından çox faydalı edir.

Şəklin izahı: Xəstədən əldə edilmiş orqanoidlər (PDO-lar) üçün fərdi şiş-cavab testi. 

Xəstənin şişindən toxuma diaqnostik biopsiya ilə alınır, sonra fermentativ və mexaniki üsullarla tək hüceyrə suspenziyasına ayrılır. Daha sonra bazal membran ekstraktının damlasına yerləşdirilir və orqanoid yaratmaq üçün xüsusi qidalı mühitdə yetişdirilir. Şiş histologiyası təsdiqləndikdən sonra yaradılmış orqanoidlər canlı biobanklara yerləşdirilir və dərman skrininqləri üçün istifadə olunur. PDO dərman skrininqinə cavabı müəyyən etmək üçün müxtəlif nəticələr ölçülə bilər (orqanoid ölçüsü, canlılıq və birgə kulturada sitokin ölçmələri daxil olmaqla). Skrininqdə müəyyən edilən təsirli dərmanlar sonra xəstənin müalicəsi üçün istifadə olunur.

Mikroaxın çipləri

Mikroaxın çipi texnologiyası mikroaxın və toxuma mühəndisliyi vasitəsilə insan orqan və toxumalarının mikromodellərini yaradır, bununla dərmanların qarşılıqlı təsirləri və toksikliyi barədə mühüm məlumatlar verir. Bu mikroaxın bioçipləri şiş mikromühitini və onun immun hüceyrələri ilə qarşılıqlı təsirlərini modelləşdirmək potensialı ilə seçilir; dərmana cavabları, toksikliyi və hüceyrə davranışını dərindən araşdırmağa imkan verir. Bu modellər həm in vitro, həm də in vivo tədqiqat üstünlükləri ilə seçilir və bu mövzuda hərtərəfli təhlil təqdim edir.

Dəqiq tibbin digər tərəfləri

Ekoloji, sosial və davranış amilləri

Ekoloji, sosial və davranış amilləri şəxslərin sağlamlığına nəzərəçarpan təsir göstərir və dəqiq tibb yanaşmaları genetik amillərlə yanaşı bunları da nəzərə almalıdır. Şəxsin sağlamlığında yalnız 30% nisbətində genetik amillərin rol oynadığı, qalan hissəyə isə davranış, sosial, ekoloji amillərin və səhiyyə xidmətlərinin təsir etdiyi məlumdur. Dəqiq tibb tətbiqləri genetik məlumatlarla yanaşı bu amilləri də birləşdirərək şəxsə uyğun sağlamlıq idarəetmə strategiyaları hazırlamalıdır.

Bəzi tənqidlərə görə, dəqiq tibbin hələ əhali səviyyəsində xəstələnmə və ölüm göstəricilərinə nəzərəçarpan təsirinin olmamasının səbəblərindən biri ekoloji və sosial amillərə yetərincə diqqət ayrılmamasıdır. Effektiv və bütöv dəqiq tibb tətbiqi üçün ekoloji və sosial amillərlə yanaşı genetik meyilliliklər nəzərə alınmalı və bu parametrlər arasındakı qarşılıqlı təsirlər anlaşılmalıdır. 

Bu, xüsusilə mürəkkəb və çoxamilli xəstəliklərdə, kistik fibroz kimi tək gen xəstəlikləri ilə müqayisədə daha çətin ola bilər. Lakin müxtəlif omik elmlərin, rəqəmsal səhiyyə texnologiyalarının və böyük verilənlər analitikasının inkişafı ilə bu çətinliklərin aradan qaldırılacağına və fərdiləşdirilmiş risk qiymətləndirmələrinin hazırlanacağına ümid edilir. Bu yanaşma şəxslərə xüsusi uyğunlaşdırılmış profilaktika və müalicə strategiyalarının yaradılmasında mühüm rol oynaya və bununla tibbin müxtəlif sahələrində səmərəli tətbiqlər yarada bilər.

Elektron sağlamlıq qeydləri

Elektron Sağlamlıq Qeydləri (ESQ) xəstələrin tibbi keçmişini, müalicə planlarını və dərmanlarını əhatə edən rəqəmsal məlumat sistemləridir. Onlar 1970-ci illərdən bəri kompüter texnologiyasının inkişafı ilə təkamül edir (e-nabız ən tanınmış nümunədir). ESQ-nin ilk tətbiqləri hesab-faktura və planlaşdırmaya yönəlsə də, zamanla tibbi yardım və tədqiqat məqsədləri üçün inkişaf etdirilib. Bu gün ESQ sistemləri səhiyyə mütəxəssisləri, xəstəxanalar, sığorta şirkətləri və xəstələr arasında geniş istifadə olunur, xəstə-həkim münasibətlərini və ünsiyyətini də rəqəmsal mühitdə dəyişdirir.

Dəqiq tibbdə ESQ-nin əhəmiyyəti, xüsusilə genomik məlumatların inteqrasiyası ilə artır. Fərdiləşdirilmiş tibb tətbiqləri genomik məlumatlardan səmərəli istifadə etmək üçün ESQ sistemlərindən böyük ölçüdə asılıdır. Bu, xəstələr üçün daha spesifik və fərdiləşdirilmiş tibbi yardım yanaşmalarını mümkün edir və biotibbi tədqiqatlar üçün yeni imkanlar yaradır.

Lakin ESQ sistemlərinin istifadəsində məlumatların doğruluğu, natamamlığı və qərəz kimi məsələlər tədqiqatçılar üçün ciddi çətinliklər yaradır, çünki bu sistemlər ilkin olaraq tədqiqat məqsədilə qurulmayıb. Genomik məlumatların ESQ ilə inteqrasiyasında etik və elmi məsələlər də diqqətlə nəzərdən keçirilməlidir. Bundan başqa, ESQ sistemlərinin geniş tətbiqi, xüsusilə güclü səhiyyə və informasiya texnologiyası infrastrukturu olmayan inkişaf etməkdə olan ölkələr üçün əlavə çətinlikdir.

Rəqəmsal səhiyyə

Rəqəmsal səhiyyə səhiyyə xidmətlərinin səmərəliliyini artıran və tibbi daha fərdiləşdirilmiş edən sahədir. Buraya informasiya və kommunikasiya texnologiyalarının geniş spektri, ESQ, teletibb, mobil sağlamlıq tətbiqləri və geyilə bilən cihazlar kimi müxtəlif aparat və proqram təminatı həlləri daxildir. Bu texnologiyalar həm səhiyyə xidmətlərinin göstərilməsini yaxşılaşdırmaq, həm də şəxslərin öz sağlamlıq vəziyyətləri barədə məlumatlılığını artırmaq potensialına malikdir. Rəqəmsal səhiyyə həmçinin xəstələrə öz sağlamlıq məlumatlarını, məsələn, FDA təsdiqli mobil cihaz və tətbiqlərlə toplamağa və həkimləri ilə paylaşmağa imkan verir. Bu da klinik qərarlar və potensial olaraq genişmiqyaslı səhiyyə tədqiqatları üçün dəyərli məlumat mənbələri yarada bilər.

Xəstələrin bu prosesdə fəal iştirakı onlara öz sağlamlıq vəziyyətlərini daha yaxşı anlamağa və nəzarətdə saxlamağa imkan verir. Bu isə sağlam davranışları təşviq edə və tibbi yardım planlarına daha səmərəli əməl etməyə kömək edə bilər. Rəqəmsal səhiyyə omik məlumatlarla ekoloji məlumatların inteqrasiyasını təmin etməklə dəqiq tibbin inkişafını da dəstəkləyir və bütöv, fərdiləşdirilmiş tibbi yardım yanaşmalarını mümkün edir. Beləliklə, rəqəmsal səhiyyə xəstələr, həkimlər və tədqiqatçılar arasında səmərəli tərəfdaşlıq yaradaraq şəxsə uyğun tibbin mühüm tərəfini təşkil edir.

Əlaqəli mövzu: RƏQƏMSAL SƏHİYYƏ niyə MƏYUSLUQ yaratdı və bunu necə düzəltmək olar?

Böyük verilənlərin analitikası və süni intellekt

Böyük verilənlərin analitikası və süni intellekt (Sİ, artificial intelligence= AI) dəqiq tibb tətbiqlərini dəstəkləyən həlledici texnologiyalardır. “Böyük verilənlər” anlayışı biomolekulyar testlərdən, klinik qiymətləndirmələrdən, sosial və ekoloji amillərdən əldə edilən geniş və müxtəlif verilənlər toplusunu əhatə edir. Bu məlumatların təhlili dəqiq tibbin irəliləməsində mərkəzi əhəmiyyət daşıyır. Lakin məlumatların həcmi və müxtəlifliyi onların təhlili və idarə olunmasında ənənəvi proqram və aparat üsullarını çətinliyə salır.

Böyük verilənlərin analitikası heterogen məlumatların birləşdirilməsi, keyfiyyətə nəzarət, təhlil, modelləşdirmə və şərh proseslərini əhatə edir. Nəzərəçarpan biotexnoloji irəliləyişlər geniş və mürəkkəb biotibbi verilənlər toplularının yaranmasına gətirib çıxarıb. Bu məlumatları mənalı biliklərə çevirmək üçün ətraflı analitik proseslər lazımdır. Tibb və səhiyyədə böyük verilənlərin analitikası böyük xəstəlik və xəstə verilənləri toplularını təhlil etməyə, toplular arasındakı əlaqə və korrelyasiyaları müəyyən etməyə və proqnozlaşdırıcı modellər yaratmağa imkan verir. Süni intellekt və onun alt sahələri olan dərin öyrənmə və maşın öyrənməsi isə maşınlara insanabənzər düşünmə proseslərini təqlid etməyə imkan yaradır. 

Sİ səhiyyədə multiomik məlumatlardan ekoloji məlumatlara və biotibbi ədəbiyyat məlumatlarınadək geniş və heterogen sağlamlıq məlumatlarını təhlil edə və vaxtında emal edə bilir. Bu imkan Sİ-nin böyük verilənlər toplularını mənalandırmaq və onları faydalı diaqnostika, müalicə və terapevtik strategiyalara çevirmək potensialını təmin edir. Buna görə böyük verilənlər və Sİ dəqiq tibbin irəliləməsi və səhiyyədə digər yeniliklər üçün mühüm vasitələr kimi önə çıxır.

Yekunda dəqiq tibbin rolu və əhəmiyyəti

Son on ildə xəstəlikləri genetik əsaslarla anlamaqda böyük irəliləyişlər dəqiq tibbin inkişafını və tətbiqini sürətləndirib. Bu da xəstəlikləri daha ətraflı təsvir etməyə və daha spesifik müalicələr hazırlamağa imkan verib.

Aşağıdakı cədvəldə onkologiyada son 10 ildə baş vermiş və klinik praktikaya da təsir göstərmiş mühüm düşüncə dəyişikliklərini görə bilərsiniz.

Onkologiyada 10 ildə nələr dəyişdi?

Dəqiq tibbin səmərəli işləməsi üçün xəstəliklərin müxtəlif alt tiplərə ayrılması və hər alt tip üçün spesifik müalicələrin tapılması vacibdir. Alt tipləşdirmə və uyğunlaşdırılmış müalicə strategiyaları klinik fenotipləşdirmədən molekulyar alt tipləşdirməyə, sonda isə omik və klinik məlumatların inteqrasiya edildiyi hərtərəfli yanaşmaya doğru təkamül edir. 

Dəqiq tibbin vədlərini tam yerinə yetirməsi üçün müxtəlif məlumat səviyyələrinin (molekulyar, klinik, laboratoriya və ekoloji məlumatlar) inteqrasiyası lazımdır. Bu nöqtədə böyük verilənlərin analitikası və süni intellekt məlumatların inteqrasiyasında və dəqiq tibbin gələcəyinin formalaşdırılmasında əsas rol oynayacaq.