Mikrobiota kolon və düz bağırsaq xərçənginin yaranmasına necə təsir edir?

Kolon və düz bağırsaq (yoğun bağırsaq) xərçəngləri həm kişi, həm qadınlarda, ən çox görülən 3-cü xərçəng növüdür. Ən çox ölümə səbəb olan xərçənglər arasında da dördüncüdür. İrəli yaş, iltihabi bağırsaq xəstəliyi (İBS), irsi sindromlar, ailədə bağırsaq xərçəngi və şəxsi polip anamnezi, piylənmə, pəhriz, mühit amilləri və həyat tərzi vərdişləri, kolorektal xərçənglərin riskini artıran amillərdir. Kolon və düz bağırsaq xərçəngi adətən erkən əlamət vermir. Kolonoskopiya erkən diaqnozda ən təsirli üsuldur. Erkən diaqnoz üçün 45 yaş və yuxarı hər kəsə kolonoskopiya tövsiyə olunur.

Bağırsaq bakteriyaları (Mikrobiota) ilə yoğun bağırsaq xərçəngləri arasında hansı əlaqə var?

Yoğun bağırsaq (kolon və düz bağırsaq) xərçəngləri dünyada tezliyi artan xərçənglərdəndir. Piylənmə, pəhriz seçimləri, hərəkətsiz həyat, spirt və siqaret kimi mühit və həyat tərzi amilləri yaranmasına təsir edir.

Bağırsaq mikrobiotası, qidalanma və həyat tərzi vərdişləri ilə formalaşır. Son illərdə artan sübutlar mikrobiota ilə kolon və düz bağırsaq xərçəngləri arasında, güclü əlaqə olduğunu göstərir.

Hazırda taksonomik (bakterial 16S ribosomal RNA), metagenomik (tam əhatəli gen ardıcıllıq təhlilləri) və, yüksək məhsuldarlıqlı sekvensləmə texnologiyası sayəsində insan bağırsağı mikrobiotaları daha ətraflı araşdırılır. Mikrobiom nümunələri nəcisdən və selikli qişadan, biopsiya ilə alına bilər.

Sağlam mikrobiota üçün ən dəyərli tövsiyə hazırda dünyanın ən yaxşı qidalanma forması olduğu sübut edilmiş, Aralıq dənizi pəhrizidir:

Disbioz nədir?

Normal bağırsaq mikrobiom tərkibinin dəyişməsinə, disbioz deyilir. Bədənimiz mikrobiota adlanan zərərsiz bakteriya, virus, göbələk və parazit koloniyaları ilə doludur. Faydalı bakteriya koloniyalarından biri və ya bəziləri mühit təsirləri ilə dəyişə bilər. Bir çox tədqiqat bakterial disbiozun kolon və düz bağırsaqda, adenoma və xərçəng inkişafı ilə əlaqəsini göstərib.

Bağırsaq bakteriyalarının tarazlığını nə pozur?

Mikrobiota tarazlığındakı hər pozuntu disbioz yarada bilər. Səbəb olan amillər;

• zülal, şəkər və ya qida əlavələri qəbulunu artıran pəhriz dəyişikliyi (baxın, emal olunmuş qidalar)
• yuyulmamış meyvədə qalan, pestisidlər kimi təsadüfən qəbul edilən kimyəvi maddələr
• gündəlik spirt qəbulu (gündə iki və ya daha çox)
• yeni başlanan dərmanlar
• pis ağız gigiyenası
• yüksək stres və ya narahatlıq
• qorunmasız cinsi əlaqə zərərli bakteriyalara məruz qoya bilər.

- Əlaqəli mövzu: Probiotik – sağlamlıq faydaları, həqiqətlər və yeni elmi araşdırmalar

Adi şübhəli bakteriyalar hansılardır?

Disbiozdan xərçəngləşməyə irəliləyən prosesə töhfə verən bakteriyalar arasında, Fusobacterium nucleatum, Bacteroides fragilis və Escherichia coli adları önə çıxır.

1. Fusobecterium nucleatum, xüsusilə ağızda və tüpürcəkdə yayılmış Gram (-), anaerob bakteriyadır. Diş və dişəti infeksiyaları ilə yanaşı ağızdan kənar infeksiyalarda da yayılan və proinflamatuar (iltihab yaradan) təsir göstərir. Kolon və düz bağırsaq xərçəngi şişlərində və nəcisində F. nucleatum həddən çox tapılıb. F. nucleatum səviyyəsinin sağlam toxumadan adenomaya və xərçəngə gedən prosesdə xərçəngləşməyə paralel artdığını göstərən tədqiqatlar var. F. nucleatum səviyyəsinin xərçəngli toxumada proqnostik (gedişə təsir edən) göstərici olduğu da göstərilib.
2. Escherichia coli, normal bağırsaq bakteriyalarındandır. E. coli ştammlarının bəzisi bağırsaqda, iltihab yarada bilər. Həmçinin kolibaktin və digər onkogen (xərçəng tətikləyici) potensiallı toksinlər istehsal edə bilər. Selikli qişa ilə əlaqəli E. coli səviyyəsinin xərçəngli toxumada şiş mərhələsi və proqnoza uyğunluğu görülüb.
3. Bacteroides fragilis, insan mikrobiotasının %1-2-ni təşkil edir. B. fragilis enterotoksin istehsalı ilə (ETBF) bağırsaqda kolit kimi iltihabla əlaqəli şiş yaranmasına töhfə verə bilər.

Bir çox tədqiqat mikrobiotanın bağırsaqda adenoma və sonra xərçənglə əlaqəsini göstərib. Bəzi bakteriyaların xərçəngyaradıcı təsiri deyilsə də, xüsusi bakteriyalar və mümkün mexanizmlər hələ tam müəyyən edilməyib. İnsanlarda mikrobiota ilə yoğun bağırsaq xərçəngi əlaqəsini anlamaq üçün daha çox tədqiqat lazımdır.

- Əlaqəli mövzu: Pəhriz-qidalanma forması şiş metabolizminə necə təsir edir?

ƏLAVƏ OXU...

Xərçəng inkişafına təsir edən mikrob mexanizmləri hansılardır?

Şişə bağlı lüminal mühit, pozulmuş baryer funksiyası və şiş başlanğıcı-irəliləyişində rol oynayan kommensal bakteriya qrupu təsvir edilir.

Fusobacterium nucleatumun FadA antigeni E-kadherini β-kateninə fəallaşdırmaq üçün bağırsaq epitel hüceyrələrinə (BEH) bağlayır. Bu, nəzarətsiz böyümə, kök hüceyrəbənzər quruluş, hüceyrə qütblüyünün itkisi və ehtimalən, MSI qeyri-sabitliyinə səbəb olur. TLR4 və MyD88 mexanizmə daxil olduqda Fusobacterium nucleatum, şiş mikromühiti üzərində proinflamatuar təsir göstərir. Həmçinin Fusobacterium nucleatumun tənzimləyici, mikro-RNAları fəallaşdıraraq IEC-lərdə autofagiyanı modulyasiya etdiyi göstərilib.

Genotoksin kolibaktini kodlayan poliketid sintaz (pks) adasını daşıyan E. coli ştammları insan kolorektal şişlərində tez-tez görülür. Kolibaktinin genotoksik fəallığı ilə yanaşı hüceyrə böyüməsi hepatosit böyümə faktoru (HGF) ifadəsi ilə əlaqəli hüceyrə yaşlanması ilə davam edir.

Enterotoksigen Bacteroides fragilis (ETBF) heyvan modellərində iltihab və şiş yaradır. ETBF reaktiv oksigen növləri (ROS) və spermin oksidaza (SPO) istehsal edir, DNA zədəsini tətikləyir. ETBF Th17 cavabları ilə əlaqəlidir.

Bilophila wadsworthia və ya Alistipes spp. kimi bəzi sulfat azaldan bakteriyalar hidrogen sulfid (H2S) yaradaraq genotoksik tətikləmə edə bilər. Hər iki ştamm həssas heyvanlarda iltihabı artırır.