Rəqəmlərlə xərçəng faktları – 2018: hər 6 nəfərdən biri xərçəng səbəbindən həyatını itirir

Əsas məqamlar

• Xərçəng dünyada ölümlərin ikinci aparıcı səbəbidir və 2018-ci ildə təxminən 9.6 milyon ölümə görə məsuldur. Qlobal olaraq təxminən hər 6 ölümdən 1-i xərçəngdən qaynaqlanır.
• Xərçəngdən ölümlərin təxminən % 70-i aşağı və orta gəlirli ölkələrdə görülür. Xərçəngdən ölümlərin təxminən üçdə biri aparıcı 5 davranış və qidalanma riskindən qaynaqlanır: yüksək bədən kütləsi indeksi, az meyvə və tərəvəz istehlakı, fiziki fəaliyyət çatışmazlığı, tütün və alkoqol istifadəsi.
• Tütün istifadəsi xərçəng üçün ən mühüm risk amilidir və xərçəng ölümlərinin təxminən % 22-sinə görə məsuldur.
• Hepatit və insan papilloma virusu (HPV) kimi infeksiyalardan yaranan xərçənglər aşağı və orta gəlirli ölkələrdə xərçəng hallarının % 25-ini təşkil edir.
• Gec diaqnoz və uyğun müalicəyə çata bilməmək hələ də geniş yayılıb. 2017-ci ildə aşağı gəlirli ölkələrin yalnız % 26-sı dövlət xəstəxanalarında patologiya xidmətlərinin olduğunu bildirmişdir. Yüksək gəlirli ölkələrin % 90-dan çoxu ilə müqayisədə aşağı gəlirli ölkələrin % 30-dan azı standart müalicələrə çata bilir.
• Xərçəngin iqtisadi təsiri mühümdür və artır. 2010-cu ildə xərçənglərin ümumi illik iqtisadi dəyəri təxminən 1.16 trilyon ABŞ dolları hesablanmışdır.
• Aşağı və orta gəlirli 5 ölkədən yalnız 1-i xərçəng siyasətini yönləndirmək üçün lazımi tibbi məlumatlara malikdir.

Xərçəng bədənin hər hansı hissəsinə təsir edə bilən böyük xəstəlik qrupu üçün ümumi termindir. Xərçəngi ifadə edən digər terminlər bədxassəli şişlər və neoplazmalardır. Xərçəngin müəyyənedici xüsusiyyəti normal sərhədlərini aşan, sonra qonşu orqanları zəbt edə və digər orqanlara yayıla bilən anormal hüceyrələrin çoxalmasıdır. Bu proses metastaz vermə adlandırılır. Metastazlar xərçəngə bağlı ölümlərin əsas səbəbidir.

- Əlaqəli mövzular: Geniş yayılmış və nadir görülən xərçəng növləri və mənası maraq doğuran onkoloji terminlər

Xərçəng probleminin böyüklüyü

Xərçəng dünyada aparıcı ölüm səbəbidir və 2018-ci ildə təxminən 18.1 milyon yeni xərçəng halı və 9.6 milyon ölümlə nəticələnir. Bu rəqəmlər əvvəlki (2012-ci ildə) dərc olunan Dünya Xərçəng Statistikasına görə artmışdır; 2012-ci ildə illik yeni xərçəng halı 14.1 milyon, xərçəngə bağlı illik ölüm sayı isə 8.2 milyon idi. Bu rəqəmlər xərçəng «tezliyi» kimi qəbul edilməməlidir.

Ən geniş yayılmış xərçənglər bunlardır (1 ildə yaranan yeni xərçəng diaqnozu sayı):

• Ağciyər (2.09 milyon hal)
• Süd vəzi (2.09 milyon hal)
• Kolorektal (1.8 milyon hal)
• Prostat (1.28 milyon hal)
• Dəri xərçəngi (melanoma olmayan) (1.04 milyon hal)
• Mədə (1.03 milyon hal)

Xərçəng ölümünün ən geniş yayılmış səbəbləri bunlardır:

• Ağciyər (1.76 milyon ölüm)
• Kolorektal (862 000 ölüm)
• Mədə (783 000 ölüm)
• Qaraciyər (782 000 ölüm)
• Süd vəzi (627 000 ölüm)

Xərçəngə nə səbəb olur?

Xərçəng normal hüceyrələrin adətən xərçəngönü zədələnmədən bədxassəli şişə irəliləyən çoxmərhələli prosesdə şiş hüceyrələrinə çevrilməsindən yaranır. Xərçəngə səbəb olan əsas amillər aşağıdakı şəkildə göstərilmişdir:

Yəni insanın genetik təməli ilə xarici amillər xərçəng riskini müəyyən edir.

Ətraf mühit amillərinə nümunə vermək lazım gələrsə:

• Günəşin və ya süni ultrabənövşəyi şüalar və ionlaşdırıcı şüalanma,
• Asbest, tütün tüstüsünün komponentləri, aflatoksin (qida çirkləndiricisi) və arsen (içməli su çirkləndiricisi) kimi kimyəvi kanserogenlər və
• Bəzi viruslardan, bakteriyalardan və ya parazitlərdən qaynaqlanan infeksiyalar kimi bioloji kanserogenlər.

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST) alt bölməsi olan Beynəlxalq Xərçəng Araşdırmaları Agentliyi (IARC) vasitəsilə xərçəngə səbəb olan agentlərin təsnifatını davam etdirir.

- Əlaqəli mövzu: Xərçəng yaratdığı düşünülən UYDURMA səbəblərə inancın yayılması narahatedicidir

Yaşlanma xərçəngin inkişafı üçün başqa əsas amildir. Xərçəngin insidensi (tezliyi) yaşla kəskin artır. Yaşla xərçəng riskinin artmasının 3 əsas səbəbi var:

• Hüceyrə zədələrinin yığılması,
• İmmun sistemi funksiyasının azalması
• Hüceyrə təmiri mexanizmlərinin daha az təsirli olması

- Əlaqəli mövzu: Xərçəngin ən böyük risk amili: Yaş! Türk alimi Besim Öğretmen xərçənglə yaşlanma arasında yeni əlaqə tapdı

Xərçəng üçün risk amilləri

Tütün istifadəsi, alkoqol istifadəsi, sağlam olmayan qidalanma və fiziki hərəkətsizlik dünyada ən mühüm xərçəng risk amilləridir və yalnız xərçəng üçün deyil, digər qeyri-infeksion xroniki xəstəliklər (diabet, ürək-damar xəstəliyi və demensiya) üçün də 4 ortaq risk amilidir.

Aşağıda xərçəng və qeyri-infeksion xroniki xəstəliklərin ortaq səbəblərini izah edən videomuz var:

Bəzi xroniki infeksiyalar xərçəng üçün risk amilləridir və aşağı və orta gəlirli ölkələrdə mühüm təsirə malikdir. 2012-ci ildə diaqnoz qoyulan xərçənglərin təxminən % 15-i Helicobacter pylori, Human papillomavirus (HPV), Hepatit B virusu, Hepatit C virusu və Epstein-Barr virusu 3 daxil olmaqla kanserogen infeksiyalardan yaranmışdır.

Hepatit B və C virusu və bəzi HPV növləri müvafiq olaraq qaraciyər və uşaqlıq boynu xərçəngi riskini artırır. HIV infeksiyası uşaqlıq boynu xərçəngi kimi xərçənglərin riskini böyük ölçüdə artırır.

- Əlaqəli mövzu: Metagenomika! Bakteriya və virus kimi mikroorqanizmlər xərçəngə necə yol açır?

Xərçəng yükünü (tezliyini və sayını) azaltmaq üçün nələr edilməlidir?

Risk amillərindən qaçmaqla və mövcud sübuta əsaslanan profilaktika strategiyalarını tətbiq etməklə hazırda xərçənglərin % 30-50-sinin qarşısı alına bilər. Xərçəng yükü xərçəngin erkən diaqnozu və xərçəng yaranan xəstələrin müalicəsi ilə də azaldıla bilər. Erkən diaqnoz qoyular və yetərincə müalicə edilərsə, bir çox xərçəngin müalicə şansı yüksəkdir.

Aşağıda bütün xərçənglərin yarısının necə önlənə biləcəyini izah edən videomuz var:

Risk amillərini dəyişdirin və qarşısını alın

Əsas risk amillərini dəyişdirmək və ya qarşısını almaq xərçəng yükünü əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər. Bu risk amilləri bunlardır:

• Siqaret və tüstüsüz tütün də daxil olmaqla tütün istifadəsi
• Artıq çəkili və ya piylənməsi olmaq
• Az meyvə və tərəvəz qəbulu ilə sağlam olmayan qidalanma
• Fiziki fəaliyyət çatışmazlığı
• Alkoqol istifadəsi
• Cinsi yolla ötürülən HPV infeksiyası
• Hepatit və ya digər kanserogen infeksiyalara yoluxma
• İonlaşdırıcı və ultrabənövşəyi şüalanma
• Şəhər havasının çirklənməsi
• Bərk yanacaqların məişətdə istifadəsi

Tütün istifadəsi xərçəng üçün ən mühüm tək risk amilidir və dünyada xərçəngə bağlı ölümlərin təxminən %22-sinə təkbaşına səbəb olur.

Xərçəngin qarşısını almaq üçün insanlar:

• Yuxarıda sadalanan risk amillərindən çəkinməli;
• HPV və hepatit B virusuna qarşı peyvəndlənməli;
• peşə təhlükələrinə nəzarət etməli;
• Ultrabənövşəyi şüalanmaya məruz qalmanı azaltmalı;
• İonlaşdırıcı şüalanmaya məruz qalmanı azaltmalı (peşə və ya tibbi diaqnostik görüntüləmə).

Yalnız HPV və hepatit B viruslarına qarşı peyvəndlə hər il 1 milyon xərçəng halının qarşısı alına bilər.

- Əlaqəli mövzular:

• Avstraliya bu xərçəngi tamamilə bitirmək üzrədir
• Ən çox qarşısı alına bilən 8 xərçəng növü

Xərçəngdə erkən diaqnoz

Erkən diaqnoz birləşdirilməsi və vaxtında təmin edilməsi lazım olan 3 addımdan ibarətdir:

1. Məlumatlılıq və səhiyyə xidmətinə asan çıxış
2. Klinik qiymətləndirmə, diaqnoz və mərhələləndirmə
3. Müalicəyə çıxış.

Erkən diaqnoz bütün şəraitlərdə və xərçənglərin əksəriyyətində keçərlidir. Erkən diaqnoz qoyulmadıqda xəstələrə sağaldıcı müalicənin artıq seçim olmadığı gec mərhələdə diaqnoz qoyulur. Proqramlar xəstələrin müalicəyə vaxtında çatmasına imkan vermək üçün gecikmələri və qayğı maneələrini azaltmaq məqsədilə planlaşdırıla bilər. Xərçəngdə erkən diaqnoz deyiləndə ən təsirli və ilk yada düşən üsul isə xərçəng skrininqləridir.

Əlaqəli mövzular:

- Mövcud xərçəng skrininq proqramları: Hansı testlərlə hansı xərçənglərdə erkən diaqnoz mümkündür?

- Niyə xərçənglər hələ tamamilə müalicə edilə bilmədi?