Sinovial sarkoma nədir? Səbəbləri, əlamətləri və müalicəsi

Sinovial sarkoma nadir yumşaq toxuma xərçəngi növüdür (yumşaq toxuma xərçənglərinin %5-10-luq hissəsi). Bədənin istənilən yerində yarana bilən bu xərçəng daha çox dizə yaxın oynaqların və vətərlərin ətrafındakı hüceyrələrdə meydana gəlir. Ümumiyyətlə, sinovial sarkoma diaqnozu qoyulan xəstələrin 3-də 1-i 30 yaşdan kiçikdir və bu xərçəng növünə daha çox kişilərdə rast gəlinir.

Sinovial sarkoma şişi mikroskop altında araşdırıldıqda aşağıdakı 4 əsas histopatoloji tipdə görülür:

• bifazik tip
• monofazik iyəbənzər hüceyrə tipi
• monofazik epitel tip
• zəif diferensiasiyalı tip

Sinovial sarkomanın risk amilləri və səbəbləri hansılardır?

Sinovial sarkoma üçün hələ qəti risk amili müəyyən edilməyib. Xəstəliyin 18-ci xromosomda və X xromosomunda yaranan xromosomal translokasiya (bir xromosomdan qopan hissənin başqa xromosoma yapışması) ilə əlaqəli ola biləcəyi irəli sürülüb. Bunun təsadüfi yarandığı, yoxsa müəyyən hüceyrə/genetik hadisələr zəncirini izlədiyi hələ bilinmir. Nəticədə bu xromosomal translokasiyadan yaranan mutant genin sinovial sarkomanın inkişafına səbəb olduğu düşünülür.

Həmçinin bud-çanaq protezi implantları (metal) və Hodgkin limfomasına görə tətbiq olunan şüa müalicəsi sinovial sarkoma ilə əlaqələndirilmişdir.

Sinovial sarkomanın əlamətləri hansılardır?

Sinovial sarkomanın yaratdığı simptomlar (əlamətlər) şişin yerləşdiyi nahiyəyə görə dəyişir.

Tədricən böyüyən şişdir. Əvvəlcə mülayim sürətlə böyüyür və adətən müəyyən ölçüyə çatana qədər heç bir əlamət müşahidə edilməyə bilər. Lakin sonradan birdən-birə sürətlə böyüməyə davam edir. Şiş böyüdükcə ilk əlamətlər müşahidə oluna bilər.

• Düyün və ya şişkinlik
• Şiş xüsusilə sinirlərə yaxın yerləşirsə, ağrı və keyiməyə səbəb ola bilər.
• Baş və boyun nahiyəsindədirsə, udma və nəfəsalmada çətinliyə və ya səsdə dəyişikliyə səbəb ola bilər.

Diaqnozdan əvvəl bu əlamətlərin hamısı və ya bir hissəsi müşahidə oluna bildiyi kimi, heç bir əlamət də müşahidə edilməyə bilər.

Sinovial sarkomanın mərhələsi necə müəyyən edilir?

Dərəcələndirmə

• Aşağı dərəcəli (low grade):  xərçəng hüceyrələrinin yavaş böyüdüyü, normal hüceyrələrə olduqca bənzədiyi, daha az aqressiv olduğu və yayılma ehtimalının daha az olduğu deməkdir.
• Orta dərəcəli (intermediate grade): xərçəng hüceyrələrinin bir qədər sürətlə böyüdüyü və daha anormal göründüyü deməkdir.
• Yüksək dərəcəli (high grade): xərçəng hüceyrələrinin sürətlə böyüdüyü, çox anormal göründüyü, daha aqressiv olduğu və yayılma ehtimalının daha yüksək olduğu deməkdir.

Mərhələləndirmə

• Mərhələ 1:  xərçəngin aşağı dərəcəli və kiçik (5 cm-dən az) olduğu, bədənin digər nahiyələrinə yayılmadığı deməkdir.
• Mərhələ 2: xərçəngin istənilən dərəcədə olduğu, adətən birinci mərhələdəkindən böyük olduğu, lakin bədənin digər nahiyələrinə yayılmadığı deməkdir.
• Mərhələ 3: bədənin digər nahiyələrinə yayılmamış yüksək dərəcəli xərçəng deməkdir
• Mərhələ 4: bədənin istənilən yerinə yayılmış, istənilən dərəcədə və ya ölçüdə xərçəng deməkdir.

Sinovial sarkoma necə diaqnoz qoyulur?

Sinovial sarkomanın diaqnostikası adətən yumşaq toxuma xərçənglərində olduğu kimi əvvəlcə xəstənin özündə düyün və şişkinlik hiss etməsi ilə başlayır.

Bu şikayətlərlə həkimə müraciət edən xəstələrə:

• Fiziki müayinə
• Görüntüləmə (ultrasəs, rentgen, kompüter tomoqrafiyası (CT), endoskopik ultrasəs müayinəsi (EUS), pozitron emissiya tomoqrafiyası (PET), maqnit-rezonans görüntüləmə (MRI))
• Biopsiya (kütlədən toxuma nümunəsinin götürülməsi və araşdırılması)
• Genetik test və analiz (xromosomal translokasiyanın olub-olmadığını müəyyən etmək üçün)

şəklində bir sıra testlərin nəticəsi ilə diaqnoz qoyulur.

Sinovial sarkomanın müalicəsi necədir?

Sinovial sarkoma yumşaq toxuma sarkomasının bir növüdür. Yumşaq toxuma sarkomaları bədənin bütün nahiyələrində mezenximal hüceyrələrdən qaynaqlanan heterogen nadir şişlər qrupudur. Xüsusilə irəliləmiş (4-cü) mərhələ xəstəlik zamanı müalicə seçiminin histologiyaya əsaslanmalı olduğu barədə fikir birliyi yaranır.

Yumşaq toxuma sarkomalarında müalicənin əsas prinsipləri belədir:

• Metastatik şişlərin cərrahi çıxarılması uzunmüddətli təkrarlanmasız sağqalma təmin edə bilər və əksəriyyətində təcrid olunmuş ağciyər metastazı olan seçilmiş xəstələrdə bəlkə də sağalma mümkündür.
• Bununla belə, metastatik yumşaq toxuma sarkomalı xəstələrin əksəriyyətində kimyaterapiya şiş həcmini azaltmaq, əlamətləri yüngülləşdirmək, həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırmaq və sağqalmanı uzatmaq üçün palliativ məqsədlə tətbiq edilir. Obyektiv cavab göstəricisi (ölçülə bilən zədələnmələrin ölçüsünün azalması ilə qiymətləndirilir) xüsusilə molekulyar hədəflənmiş müalicələr və trabektedin kimi dərmanlar üçün metastatik yumşaq toxuma sarkomasında faydanı əks etdirən zəif aralıq sonlanma nöqtəsidir.
• Cərrahi çıxarılması mümkün olmayan metastatik sarkomanın təbii gedişi dəyişkəndir və xəstəliyin biologiyası ilə yanaşı müalicədən də təsirlənir. Simptomsuz, aşağı dərəcəli, cərrahi müdaxilə mümkün olmayan xəstəliyi olan bəzi xəstələrdə (məsələn, aşağı dərəcəli qarındaxili leyomiosarkoma [LMS]) aktiv kimyaterapiya olmadan müşahidə məntiqli ola bilər. Əksinə, sinovial sarkoma və ya liposarkoma kimi yüksək dərəcəli, kimyaterapiyaya həssas şişi olan xəstələrdə kombinə olunmuş kimyaterapiyanın erkən tətbiqinə üstünlük verilə bilər.
• İrəliləmiş mərhələdə və cərrahi çıxarılması mümkün olmayan yumşaq toxuma sarkoması olan xəstələr daha aktiv müalicə yanaşmalarını müəyyən etmək üçün klinik tədqiqatlara uyğun namizədlərdir. Klinik tədqiqatlarda iştirak mümkün deyilsə, ənənəvi sistemik müalicə seçilmiş xəstələr üçün uyğun seçimdir.

Birinci xətt müalicə seçimi necə olmalıdır?

Sarkomalı xəstələrdə “antrasiklinlər” ilk ağla gələn kimyaterapiya seçimidir.

• Antrasiklinə həssas olduğu bilinən sarkoma alt növləri bunlardır: leyomiosarkoma, miksoid/yuvarlaq hüceyrəli liposarkoma, epiteloid sarkoma, dediferensiasiyalı və pleomorf liposarkoma, sinovial sarkoma, angiosarkoma, diferensiasiya olunmamış pleomorf sarkoma və bədxassəli periferik sinir qişası şişi. Bu sarkoma növlərində digər müalicələrdən çox ifosfamidlə və ya onsuz doksorubisini tövsiyə edirik. Şişin mümkün qədər sürətli cavabına ehtiyacı olan simptomlu xəstələrdə doksorubisin və ifosfamid ilə kombinə olunmuş müalicəyə tək doksorubisindən daha çox üstünlük verilə bilər.
  • Ürək çatışmazlığı və ya antrasiklin qəbul edə bilməmə halında gemsitabin əsaslı kombinasiya alternativ kimi tövsiyə oluna bilər.
  • Paklitaksel angiosarkomalı xəstələrin ilkin müalicəsində antrasiklinlərə məqbul alternativdir.
• Daha pis fəaliyyət vəziyyəti və ya geniş yanaşı xəstəliyi olan, lakin hələ də kimyaterapiyaya uyğun xəstələr üçün seçimlərə liposomal doksorubisin, tək gemsitabin və ya gemsitabin əsaslı kombinasiya daxildir.
• Antrasiklinə davamlı sarkoma alt növlərində müalicə: Sarkomaların bəzi alt növləri standart müalicə olan antrasiklinlərə həssas deyil.

İrəliləmiş mərhələdə sinovial sarkomada genetik testlərin əhəmiyyəti

İrəliləmiş mərhələdə bir çox solid (orqan) xərçəngində artıq xəstəyə yeni müalicə seçimləri təqdim etmək üçün genetik testlər vacibdir. Xərçəngdə genetik test dedikdə artıq ağla yeni nəsil sekvensləmə (NGS = Next Generation Sequencing) gəlir (məsələn, Genekor-un PRIME Extended testi).

Yeni nəsil sekvensləmə ilə ABŞ Qida və Dərman İdarəsinin (FDA) təsdiqlədiyi molekulyar hədəflənmiş ağıllı dərmanların uyğunluğu yoxlanıla bilər. Bu vasitələr arasında orqandan asılı olmayaraq şişin biomarkerinə görə istifadə edilə bilən ağıllı dərmanlar larotrectinib və ya entrectinibdir. Bu dərmanlar neyrotrofik tirozin reseptor kinaza (NTRK) genetik dəyişikliklərinə qarşı hazırlanmışdır. Həmçinin immunoterapiya pembrolizumab (Keytruda) yenə orqandan asılı olmayaraq şiş mutasiya yükü yüksək (TMB-high) və mikrosatellit qeyri-sabit (MSI-High) xəstələr üçün FDA təsdiqlidir.

Sinovial sarkomanın müalicəsində sınanan başqa bir üsul adoptiv hüceyrə terapiyası adlı immunoterapiya növüdür.  Metastatik (4-cü mərhələ) sinovial sarkomanın xərçəng hüceyrələrinin % 70 ilə % 80-ində NY-ESO-1 / LAGE1a adlı antigen mövcuddur. Bir  antigen immun sistemini hərəkətə gətirə bilən və xüsusilə anticisim istehsalına səbəb olan toksin və ya digər yad cisimdir. Bu antigeni hədəfləyəcək şəkildə  T hüceyrə reseptoru  ilə dəyişdirilmiş  T hüceyrələri sinovial xərçəngli xəstələrdə güclü şiş əleyhinə cavab yaratdı. 1 xəstədə tam cavabla nəticələnən diqqətçəkən tədqiqat Cancer Discovery jurnalında 11 iyun 2018-ci ildə dərc edildi.

Sinovial sarkomada ömür müddəti statistikası necədir?

Nadir xərçənglə qarşılaşdıqda vəziyyəti qiymətləndirmək olduqca çətin ola bilər. Sinovial sarkomada sağqalma göstəricisinə xərçəngin təkrarlanması və ya yayılması təsir edəcək. Ümumiyyətlə, sinovial sarkomada ümumi 5 illik sağqalmanın %36 ilə %76 arasında olduğunu söyləmək olar. Əlbəttə, bu göstərici xəstəyə görə dəyişir.

Xülasə olaraq proqnoza (xəstəliyin gedişinə) təsir edən amillər:

• kiçik şiş ölçüsü (5 cm-dən kiçik)
• cərrahi yolla asan çıxarılan şiş
• lokal şiş (yayılmamış)
• xəstənin yaşı

Sinovial sarkoma təkrarlanırmı?

Sinovial sarkoma müalicədən sonra eyni nahiyədə yenidən yarana bilər və bu, yerli təkrarlanma adlanır.

Xərçəng yenidən yarandıqdan sonra mümkün qədər erkən müalicə edilməsi vacibdir. Müalicəyə cərrahiyyə və/və ya radioterapiya daxil ola bilər. Bu vəziyyət hər xəstə üçün fərdi qiymətləndirilir.