Xərçəngin təkamül etdiyini bilirdinizmi? Bəs qarşısını almaq olarmı?

Xərçəngin yayılmasının, inkişafının və bunların gətirdiyi zərərlərin qarşısını almaq; xərçəngə müalicə və çarə tapmaq, onkologiya bölmələrinin əsas məqsədlərindən olub. Xərçəngə təkamül baxışından yanaşmaq, bəzi sirr pərdələrini aça bilər. Bundan danışmaq üçün əvvəlcə bir neçə əsas məlumata ehtiyacımız var.

Xərçəng haqqında – Xərçəng nədir?

Xərçəng canlılığın prinsiplərinin təbiətindən yaranan, təkamül mexanizmlərinin işinin bir yan təsiri kimi xarakterizə edilə bilər. Toplanan DNA zədələri (bəzi xərçənglərdə virus amilləri) səbəbilə hüceyrələrin nəzarətsiz böyümə və bədənin sağlam hissələrinə də metastaz vermə (yayılma) xüsusiyyəti göstərdiyi müşahidə edilən xəstəliklər qrupuna xərçəng deyilir.

Çox vaxt bu nəzarətsiz bölünmənin səbəbi genetik kodda planlaşdırılmamış dəyişikliklərdir. Mutasiya adlanan bu dəyişikliklər müxtəlif yollarla yaranır: bəzən UV şüaları DNA quruluşunu pozur və təmir sistemləri zədəni tam bərpa edə bilmir, bəzən DNA səhv köçürülür və bu səhvin təmiri köçürülmə zamanı unudulur, bəzən isə mühitdəki zəhərli maddə miqdarı hüceyrənin topologiyasına təsir edib bölünmə sistemlərinin düzgün işinə mane olur (topologiya səth və ümumi formaların xüsusiyyətlərini araşdıran, lakin uzunluq və bucaqlarla məşğul olmayan həndəsə/riyaziyyat sahəsidir). Belə hallarda DNA təmir sistemi, apoptoz (proqramlaşdırılmış hüceyrə ölümü) və ya immun sistemi işə düşür. Xərçəng yarandıqda bu nəzarət mexanizmlərində zəiflik var. Məsələn, zəif immun sistemi mutasiyalı hüceyrələrlə mübarizədə güclü immun sistemindən daha təsirsiz olacaq. Yaxud bəzi insanların immun sistemində xərçəngli hüceyrələri daha yaxşı tanıyan ixtisaslaşmış immun hüceyrələri ola bilər (məsələn, 100 yaşı keçən şəxslərdə belə xüsusi immun hüceyrələri müəyyən edilib; baxın əlaqəli kəşf).

Şəklin izahı: Yuxarıda DNA zədəsi yaradan hallara qarşı aşağıda bu zədələrin ən geniş yayılmış təmir mexanizmləri təsvir edilib.

Xərçəng ən aşağı təsiri ilə həyat keyfiyyətini azaldan, ən yüksək təsiri ilə həyatı bitirən hadisədir.

Xərçəngin bir çox hüceyrə növündə yarana bilməsi onun ən mühüm başlanğıc üstünlüyüdür. Bunun ən əsas görünən səbəbi, hüceyrə təkamül prosesində mürəkkəbləşdikcə yaranan müxtəlif sistemlərin təmirinin çətinləşməsi; təmir elementlərinin hələ optimallaşmaması və ya bu elementləri optimallaşdırmaq üçün lazımi sistemin/sistemlərin hüceyrədə olmamasıdır. Buna görə canlılar mürəkkəbləşdikcə xərçəng də onlarla birlikdə təkamül edib gələcəyə çatır. Təkamül mövcud olduqca, yəni maddələr zamanla bir formadan digərinə çevrildikcə “xərçəng” tərifimizə uyğun orqanik quruluşlar da olacaq. Lakin bəşəriyyətin son dövrlərdəki işləri ümid işığı olub, bildiyimiz xərçəng növlərinin çoxunun qarşısını almaq səylərinə töhfə verib.

Xərçəngin 4 əsas növü var

1. Vəzi və epitel toxumalarında yaranıb solid (bərk, orqan) şişlər əmələ gətirən karsinoma ən geniş yayılmış xərçəng növüdür. Prostat, süd vəzi, ağciyər və kolon xərçəngi bu qrupa daxildir.
2. Yumşaq toxuma xərçəngi kimi də tanınan, əzələ, sinir, yağ, vətər, damar və bənzər strukturlarda yaranıb yumşaq şişlər əmələ gətirən sarkoma, nadir xərçəng növüdür.
3. Leykemiya, qan xərçəngi kimi də tanınır. Sadəcə sümük iliyində nəzarətsiz anormal leykosit istehsalıdır. Bu anormal leykositlər bir müddət sonra ölmək əvəzinə çoxalmağa davam edir. Qanda eritrositlərə az yer qaldığı üçün daşınan və ötürülən oksigenin azalması deməkdir. Əksər hallarda şiş yaranması müşahidə olunmur.
4. Limfoma, B, T və təbii qatil limfosit hüceyrələrində (patogen tanımada çalışan leykosit növləri) yaranır. Şiş əmələ gəlməsi müşahidə edilə bilər.

Şişin 2 əsas növü var:

1. Xoşxassəli şişlər (benign), metastaz verməyən, adətən ətrafı birləşdirici toxuma ilə örtülü və müəyyən müddət bölünən şişlərdir. Xüsusiyyətcə normal hüceyrələrə daha çox bənzəyirlər. Lakin kompakt quruluşlarına görə sinirləri zədələyə, qan axınını azalda, dolayı yolla işemik qanqrena və orqan zədəsinə səbəb ola bilərlər və sair… Xoşxassəli şişlərin ətrafında aşağı nisbətdə angiogenez (yeni damar şaxələnməsi) müşahidə olunur; bu, şişin sürətlə böyüməməsində və metastaz verməməsində mühüm rol oynayır.
2. Bədxassəli şişlər (malign), metastaz verə bilən, həddindən artıq nəzarətsiz çoxalan şişlərdir. Təsir etdikləri orqanın fəaliyyətini birbaşa və ya dolayı poza bilərlər. Birbaşa yola xərçəngin struktur üzərində yaranıb fəaliyyətinə təsiri; dolayı yola isə çox angiogenez olduqda qandakı oksigen və qidanın əsasən şiş inkişafına sərf edilməsi nümunədir. Eyni zamanda yüksək angiogenez metastaz qabiliyyətini də xeyli artırır. Bədxassəli olmağa meyilli şişlərə pre-malign şişlər deyilir. Onlar ciddi müşahidədə saxlanmalıdır, əks halda malign şişlərə çevrilə bilərlər.

Hər xərçəng şiş yaratmır, hər şişə də xərçəng diaqnozu qoyulmur Xoşxassəli şişlərin çoxu öz-özünə keçəcək və ya bədəninizdəki bəzi ət xalları (bax: xallar və ət xalları arasındakı fərq) kimi sizinlə qalacaq (ət xallarının xərçəngləşməsində müəyyən meyarlar var; bəziləri xərçəng xəbərçisi ola bilər).

Təkamül nədir?

Xərçəngin təkamülündən danışmazdan əvvəl, təkamülün tərifi də verilməlidir. Təkamül çox vaxt bioloji cəhətinə əsasən izah edilsə də, əslində kainatımızın işləmə mexanizminin qanunu kimi təqdim edilməlidir. Təkamül kiçik dəyişikliklərin zamanla toplanaraq böyük fərqlərə çevrilməsidir. Mənşə alınan bir şeyin xırda dəyişikliklərlə sonda yeni şey olmasıdır. Bu, canlılardan başqa dünyəvi hər şeyə aiddir. Belə baxaq:

Bu hadisəni hər yerdə, hər zaman, hər sahədə görə bilərsiniz. İnsanların şəxsiyyətləri, mədəniyyət mübadiləsi, qitələrin hərəkəti, musiqi alətlərinin dəyişib inkişafı, silahların təkmilləşməsi, müalicə üsullarının günbəgün artması kimi uzunmüddətli hadisələr; valideynlərin övlad və nəvələri ilə münasibətlərinin fərqlənməsi, musiqi qavrayışının dəyişməsi, indiki qarpızların yüz il əvvəlkilərdən daha ətli olması kimi əvvəlki nümunələrdən daha qısa müddətdə yaranan hadisələr təkamülün gözəl nümunələridir.

Təkamül yuxarıda təsvir edildiyi kimi ümumi termindir. Molekulların təkamülünü və yeni maddələrin yaranmasını araşdıran kimyəvi təkamül, Böyük Partlayışdan bəri tədricən nizama düşən fizika qanunlarını (dolayı olaraq kimyəvi, kosmik və bioloji hadisələri də) araşdıran fiziki təkamül, canlılığı və canlıların mürəkkəbliyini araşdıran bioloji təkamül onun üç əsas sahəsidir. Bu üç sahə elmin saysız sahəsinə öncüllük edib.

Makrotəkamül və mikrotəkamül təkamülün yeni pilləyə çatması üçün keçən vaxta əsasən onu iki qrupa ayırır. Makrotəkamül, uzun müddətdə dəyişikliklərin toplanmasını təsvir edir; mikrotəkamül, nisbətən qısa vaxtda baş verənləri təsvir edir. Bu başlığın ikinci abzasındakı nümunələr müvafiq olaraq makrotəkamül və mikrotəkamülə uyğun yazılıb.

Nəzəriyyə, qanun və fakt arasında nə fərq var?

Təkamülü "qısaca" izah etdiyimizə görə, təkamüllə Təkamül Nəzəriyyəsinin fərqini izah etmək üçün yenə "qısaca" nəzəriyyə, qanun və faktın fərqinə baxaq:

İnsanların məlumat ötürərkən bəzi məqamlarda seçici olması zamanla mühüm nöqtələrin unudulmasına səbəb olub. Nəzəriyyə və qanun tərifləri illərlə tədris proqramları arasındakı münaqişədə zədələnib. Bunlar bir-birinə çevrilməyən və tam ayrı funksiyalı iki elmi alətdir. Unutmayaq ki, hər ikisi elmi metodlara əsaslanır və kiçik hissələrdən böyük hissələrə qurulur. Hər ikisi təcrübə və qəti sübut tələb edir. Bu baxımdan bənzəsələr də, aşağıdakı cəhətdə oxşarlıq yoxdur:

• Nəzəriyyə, hadisəni izah etmək üçün işlədilir. Nəzəriyyələr müşahidəyə əsaslanan hipotezlərdən yaranır. Hadisəni tam izah etmək üçün çoxlu sübut lazımdır. Bu hadisələr daim araşdırılır, nəzəriyyənin izahını daha doğru və qəbul edilən etmək üçün çoxlu elm sahəsindən dəstək alınır. İqtisadi Nəzəriyyə, İnformasiya Nəzəriyyəsi, Təkamül Nəzəriyyəsi, Nisbilik Nəzəriyyəsi, Böyük Partlayış Nəzəriyyəsi və Hüceyrə Nəzəriyyəsi nümunələrdir.
• Qanun, hadisəni təsvir etmək üçün işlədilir. Qanunlar da müşahidələrdən qurulan hipotezlərdən yaranır. Təsvir etdikləri hadisə üzrə dünyanın hər yerində təcrübələrin eyni nəticə verməsinə və elmi əsas təşkil edə bilməsinə görə qurulurlar. Qanunları nəzəriyyələr izah edir; nəzəriyyədə istifadə olunan hadisələrin nə olduğunu qanunlar təsvir edir. Bu ikilik elmin irəliləyişi üçün vacibdir. Cazibə Qanununun Nisbilik Nəzəriyyəsində, Ohm Qanununun Dövrə Nəzəriyyəsində, Kütlənin Saxlanması Qanununun Kinetik Nəzəriyyədə istifadəsi nümunələrdir.
• Faktlar isə üzərində araşdırılan, onlardan hipotez qurulan və bu hipotezlərlə uzun, zəhmətli işdən sonra qanun və ya nəzəriyyə hazırlanan, müşahidə edilə bilən və fərziyyəyə əsaslansa da özü fərziyyə olmayan şeylərdir. Elmdə qəbul edilən fakt anlayışı ontoloji materializmə əsaslanır; yəni hadisə fövqəltəbii və ya təbiətdən kənar görünsə də, əsasən kainatın mexanizmləri ilə izah edilə və mənşəyinə enilə bilər. Bu baxış elmin araşdırdığı mexanizmlərlə uyğun olduğundan alimlər tərəfindən qəbul olunur və istifadə edilir.

Nəticədə təkamüllə Təkamül Nəzəriyyəsinin fərqi artıq asanlıqla görünür: Təkamül fakt olduğu halda Təkamül Nəzəriyyəsi onu izah etməyə, mənalandırmağa və üzərində işləmək üçün əsaslar yaratmağa yarayan alətdir.

İndi təkamülün və bioloji təkamülü izah edən (tədris mövzusu) Təkamül Nəzəriyyəsinin onkoloji şərhinə baxaq.

Xərçəngin təkamülü; təkamül biologiyası və adaptiv terapiya

Şəklin izahı: Hüceyrələr bölündükcə anormal böyümə və şişlər yarada bilən mutasiyalar qazanır. Şişlər və metastazları müxtəlif hüceyrə qruplarından ibarət ola bilər. Yəni metastatik şişlər başlanğıc xərçəng hüceyrəsindən çox fərqli fenotipə (görünüşə) və genotipə (genetikaya) malik ola bilər.

Xərçəng hüceyrələri bədənimizin hər yerində yarana bilər. Buna görə xərçəng müxtəlif hüceyrə tiplərində görünür. Xərçəngin təkamülünü anlamaq üçün əvvəlcə bədənimizdə necə yarandığına baxaq.

Xərçəng germ (cinsiyyət hüceyrələrimizdə) yaranıb irsi xüsusiyyət kimi sonrakı nəsillərə ötürülə bilər (irsi süd vəzi və ya yumurtalıq xərçəngi), yaxud somatik (bədən) hüceyrələrimizdə yaranıb yalnız bədənimizlə məhdud qala bilər (baxın xərçəngdə ailəvi, irsi və sporadik anlayışları). Hər iki yolda xərçəngin yaranması üçün müəyyən meyarlar var. Bunların çoxu təkamül təzyiqləridir.

Təkamül təzyiqləri qısaca canlının müsbət və ya mənfi dəyişməsinə səbəb olan amillərdir.

Bu çərçivədə ekoloji nümunəni onkoloji baxışla araşdıraq:

Canlıların ən əsas məqsədi çoxalma vaxtına qədər sağ qalmaqdır. Bir çox risk cütləşə bilməmək ehtimalını gətirir: rəqabət, aclıq, susuzluq, ətraf mühit amilləri, irsi xüsusiyyətlər (genləri ifadəetmə gücü və sair); canlının zəkası və ov üsullarının səmərəliliyi kimi çoxlu amil nəslin davamında mühüm rol oynayır. Bu seçmə təzyiqlərinin öhdəsindən gəlmək, amillərin yaratdığı təbiətə uyğunlaşmaq; çoxalma dövrlərini uğurla keçmək və müddət ərzində zərəri minimuma endirmək canlının uyğunlaşma uğuru (fitness) adlanır. Təkamül prosesində uğurlu canlılarda seçmə təzyiqləri ömrün hansı dövrünə keçirsə, ən fəal və enerjili dövr də həmin vaxta meyil göstərir. Əslində bu, xaotik prosesdir və belə təzyiqlərdən yalnız gələcək təzyiqlərə hazır olanlar sağ çıxa bilər.

Vəhşi təbiətdə siçanlar təxminən 1 il, laboratoriya siçanları isə 2 ilə 3 il yaşayır. Laboratoriya siçanlarında xərçəng təbiətdəki qohumlarından daha çox görülür. Mühüm səbəblərdən biri onların yaşlı olmasıdır. Hüceyrələrimiz yaşlandıqca funksiyalarını itirir (lakin hər gün bədənimizdə təxminən 230 milyard yeni hüceyrə yarandığını unutmayın; mövzu hüceyrələrin ölümündən çox yeni hüceyrələrin zamanla funksiya itirməsidir). Bu funksiyaların itirilməsi yuxarıda deyilən səbəblərlə müəyyən mənada canlının "gəncliyinin" (maksimum enerji və optimal çoxalma potensiallı dövrünün) təkamül təzyiqlərinin keçdiyi dövrə çəkilməsi üçün çox vacibdir. Ömürdə enerji bölgüsünün belə dəyişməsi birbaşa uyğunlaşma uğuru ilə bağlıdır.

- Əlaqəli mövzu: Xərçəng niyə əsasən yaşlılıqda görülür? İrəli yaşda müalicəyə yanaşma

Vəhşi siçanların yaşlılıq dövrünə onsuz da güclə çatdığını deyə bilərik. Buna görə bədənlərindəki hüceyrələr hələ nisbətən "gənc"dir və hüceyrə qrupları ən səmərəli, nisbətən ən funksional vəziyyətdədir. Onların yüksək uyğunlaşma uğuru xərçəng yaranmasını önləyən və ya dayandıran sistemlərin ən fəal işlədiyini göstərir.

İndi bunu hüceyrə səviyyəsinə endirək:

Hüceyrələrin xərçəngləşmə səbəblərindən biri toxumalarımızdakı hüceyrə qruplarının uyğunlaşma uğurundakı dalğalanmalardır. Kanserogen, yəni xərçəng yaradan maddələr (asbest, kadmium, nikel, vinil xlorid və sair), immun sistemi yaşına görə yaxşı işləməyən (uyğunlaşma qabiliyyətində çatışmazlığı olan) canlılarda bəzi hüceyrə qruplarının normal işini poza və DNA zədəsi yarada bilər. Bu halda hüceyrənin yaşına uyğun zədələri təmir qabiliyyətindən asılı olaraq mexanizmləri pozula və hüceyrə xərçəngləşə bilər. Bundan əlavə kanserogenlər bəzən yüksək uyğunlaşma uğurlu hüceyrə qruplarını da xərçəngləşdirə bilər; bu bir qədər də kanserogenlərin nə qədər tez-tez və hansı sıxlıqda bədənə alınması ilə bağlıdır (baxın, xərçəng yaradan maddə nə vaxt xərçəng yaradır).

Təkamül təzyiqləri ilə xərçəngləşmiş hüceyrələrdən başqa, xərçəng kök hüceyrəsindən (CSC) yaranan xərçəng hüceyrələri də var. Bədənimizdə hər hüceyrə yarandığı (ilk formalaşdığı) bölgədə həyata kök hüceyrə kimi başlayır. Kök hüceyrələr hələ spesifik (müəyyən) funksiya qazandırılmamış hüceyrələrdir.

Təbii kök hüceyrələr yetkin və embrional kök hüceyrələrə ayrılır. Hər iki tip müxtəlif hüceyrələrə çevrilə bilsə də, embrional kök hüceyrələr bədəndəki hər hüceyrəyə çevrilə bilir və əsas məqsədi embrion yaratmaqdır. Yetkin kök hüceyrələr (sümük iliyində eritrosit və sair kök hüceyrələri, neyron yaradan neyronal kök hüceyrələr…) embrional hüceyrələrdən az potensiallıdır, hər hüceyrəyə çevrilmir; orqan-sistem aidiyyəti var və əsas məqsədləri toxuma təmiridir.

Yetkin kök hüceyrələrdən danışaq: bütün somatik (bədən) və cinsiyyət hüceyrələrindən uzunömürlüdür, müvafiq orqanda müəyyən sayda saxlanılırlar. Bədənimiz onlara ehtiyac olmadıqca yenisini yaratmayacaq şəkildə təkamül etdiyindən gözləyən kök hüceyrələrdə mutasiya toplanma riski var. Yetərli sayda və müəyyən onkogen mutasiyalar toplayıblarsa, istifadə edildikləri yerdə şiş yarada bilərlər. Mutasiyalar metastaza imkan verirsə, bunlara metastatik xərçəng kök hüceyrələri (MCSC) deyilir. Hələ araşdırmalar aparılır; metastazın molekulyar xəritəsini çıxarmaq və kök hüceyrələrin xərçəngləşməsini anlamaq xərçəngi məğlub etməkdə mühüm ola bilər.

Xərçənglə əlaqəli 3 gen tipi var

Bunlar;

Təkamül biologiyası xərçəngi məğlub etməkdə bizə necə kömək edəcək?

Cavabı yenə seçməyə bağlamaq mümkündür:

Kimyaterapiya, çox vaxt şişləri kiçiltməkdə uğurlu olsa da, xərçəng müəyyən hallarda residiv / təkrarlanma yolu tapa bilər (baxın: hansı xərçəng hansı nisbətdə təkrarlanır). Məhz bu "tapdığı yol" təkamül biologiyasına aid hissədir. Təbii seçmə əsasında Təkamül Nəzəriyyəsi kimyaterapiyadan sonra təkrarlanan daha güclü xərçəngləri izah edərkən "ən yaxşı uyğunlaşanın sağ qalması", "ən yaxşının sağ qalması" və ya "ən güclünün sağ qalması" (survival of the fittest) anlayışından yararlanır: kimyaterapiya tətbiq yerində yalnız xərçəng hüceyrələrini məhv etmir, az da olsa sağlam hüceyrələri də zədələyir. Buna görə "kimyaterapiya bombardmanından" sağ çıxanlar uyğunlaşma uğuru yüksək hüceyrələrdir. Təbii ki, onların mutasiyaya və dəyişməyə ən açıq, yəni xərçəng hüceyrələri olması gözlənilir. Hətta bir xərçəng hüceyrəsi sağ qalarsa, şişin təkrarlanma ehtimalı var. Lakin kimyaterapiyaya çox həssas xərçənglərdə - xaya, kolon və süd vəzi başda olmaqla - kimyaterapiya ilə kür (tam müalicə) mümkündür.

Xərçəngdə dərman davamlılığı problemi ilə mübarizə üçün adaptiv terapiya (AT) sınanır. Daha zəhmətli və lazımsız üsul kimi təqdim edilsə də, AT xəstəyə minimum zərərə əsaslanır. Bu üsulda xərçəng hüceyrələrinin öz bölgəsinin olmasına və orada özünə görə uyğunlaşma uğuru göstərməsinə imkan verilir. Beləliklə, proliferasiya (çoxalma) sistemlərinə sərf edəcəkləri enerji qrupun uyğunlaşma uğurunu sabit saxlamağa sərf olunur; bu qrup hüceyrələrinin fenotipləri (topoloji xüsusiyyətlər; xərçəngdə “davamlılıq verən gen ifadələrinin fiziki xüsusiyyətlərdə əksi”) homogen saxlanılır. Bu homogenlikdən yararlanılaraq oxşar fenotipli xərçəng qrupuna edilən bombardmandan sağ çıxan hüceyrələrin sayı minimuma endirilir.

Bu üsul sağlam hüceyrələrdə zədəni azaldır. Həmçinin xərçəng hüceyrələrinin təkamül pillələrini qalxmasına və dolayı yolla davamlılıq üstünə davamlılıq qazanmasına mane olur. Nəticədə bu hüceyrələr üçün lazım olan kimyaterapiya dozasının azlığı, beləliklə sağlam hüceyrələrə də təsir edən dozanın aşağı saxlanması xərçəng hüceyrələrinin proliferasiya, zəhər pompası kimi sistemlər üçün saxladığı enerjini də minimuma endirir və ən yaxşı halda xərçəngin bir daha təkrarlanmamasını təmin edir.

Bununla belə, immunoterapiya və genetik hədəflərə yönəlmiş xərçəng müalicələrinin inkişafı ilə adaptiv kimyaterapiyaya maraq azalıb.

Nəticə

Xərçəng ən sürətlə təkamül edən xəstəliklərdəndir və təkamülü tətbiq olunan təkamül təzyiqinin şiddəti qədər sürətlidir. Bu təzyiq müalicədən başqa əsasən təbii mühit və genetik amillərlə bağlıdır. Amillər Təkamül Nəzəriyyəsi işığında aydınlaşdıqda əlimizdəki müalicələrin faydasını artıracaq üsullar kəşf edirik və etməyə davam edirik.