რა ტიპის კიბოს წამლები არსებობს?
რა არის ქიმიოთერაპია, ჰორმონული მკურნალობა, ჭკვიანი წამალი, იმუნოთერაპია, ტიროზინკინაზის ინჰიბიტორი, მცირე მოლეკულის წამალი, მონოკლონური ანტისხეული, ანტისხეულ-წამლის კონიუგატი და კომბინირებული მკურნალობა? რა მიზნით გამოიყენება კიბოში?
ამ სტატიაში
კიბოს მკურნალობამ ბოლო საუკუნეში დიდი განვითარება განიცადა. ონკოლოგიისმიღწევები დამოუკიდებელი ან კომბინირებული (ერთად) მკურნალობებით ყოველდღიურად სულ მეტი პაციენტის სიცოცხლეში წვლილის შეტანას აგრძელებს. მკურნალობის მრავალფეროვნება განსაკუთრებით პაციენტებისთვის ან ახლობლებისთვის დამაბნეველი შეიძლება იყოს. ამიტომ ვეცადეთ მოკლედ განგვემარტა ონკოლოგიაში ყველაზე გამოყენებული კიბოს საწინააღმდეგო აგენტები (კიბოს წამლები) და კომბინირებული მკურნალობის ცნებები.
ქიმიოთერაპია
ქიმიოთერაპია, რომელიც დღეს კიბოს მკურნალობაზე ფიქრისას პირველი გვახსენდება, უშუალოდ კიბოს განსაკურნებლად გამოყენებული წამალი ან წამლებია. 1950-იან წლებში აღმოჩენილი ამ წამლების მიზანია სწრაფად მზარდი და გამრავლებადი კიბოს უჯრედების უშუალო განადგურება ან მათი ზრდის კონტროლი. ამიტომ ქიმიოთერაპიას ციტოტოქსიკურ (უჯრედის მომკვლელ) აგენტს უწოდებენ. ქიმიოთერაპია შეიძლება სრული განკურნების მიზნით ჩატარდეს, ასევე კიბოს რეციდივის რისკის შესამცირებლად ან ზრდის შესაჩერებლად თუ შესანელებლად.
- ნეოადიუვანტური (შემამცირებელი) ქიმიოთერაპია: გულისხმობს სიმსივნის შემცირებას მთავარ მკურნალობამდე, მაგალითად ოპერაციამდე.
- ადიუვანტური (დამცავი) ქიმიოთერაპია: მთავარი მკურნალობის დამხმარე მეთოდია. ოპერაციის ან რადიოთერაპიის შემდეგ ტარდება და სხეულში შესაძლო დარჩენილი კიბოს უჯრედების განადგურებას ისახავს მიზნად. ასე დაავადების განმეორების რისკის შემცირებას ცდილობენ.
- პალიატიური (მხარდამჭერი) ქიმიოთერაპია: აქ მიზანია სიმსივნის შემცირებით კიბოსთან დაკავშირებული ტკივილისა და სხვა ჩივილების შემსუბუქება და სიცოცხლის გახანგრძლივებაში წვლილი. პალიატიური ქიმიოთერაპია ტარდება კიბოს მეტასტაზირების ან მკურნალობის შემდეგ რეციდივისას.
ჰორმონული მკურნალობა
ძუძუს და პროსტატის კიბოების დიდ ნაწილს ზრდისა და გამრავლებისთვის ჰორმონები სჭირდება. ძუძუს კიბოსთვის ეს ჰორმონი ესტროგენია ხოლო პროსტატის კიბოსთვის ანდროგენებია(მაგალითად ტესტოსტერონი). მათი დონის შემცირება ან კიბოს უჯრედების მიერ გამოყენების შეფერხება ჩვეულებრივ გარკვეული დროით ჰორმონმგრძნობიარე სიმსივნის შემცირებას ან ზრდის შენელებას უზრუნველყოფს. 1970-იანი წლების დასაწყისიდან განვითარებული ჰორმონული მკურნალობები დამოუკიდებლადაც შეიძლება გამოიყენონ და ქირურგიასთან, რადიოთერაპიასთან თუ ქიმიოთერაპიასთან ერთადაც.
- ჰორმონული მკურნალობა ძუძუს კიბოში (დეტალურად)
- ჰორმონული მკურნალობა პროსტატის კიბოში (დეტალურად)
სამიზნე ჭკვიანი წამლებით მკურნალობა
ჭკვიან წამლებად ცნობილი, გენეტიკურ სამიზნეებზე მიმართული მკურნალობები კიბოს განვითარებისა და არსებობის უზრუნველმყოფელ კონკრეტულ გენებს, ცილებს ან ქსოვილებს უმიზნებს. 1980-იანი წლების შემდეგ აღმოჩენილი წამლები კიბოს სპეციფიკურ სუსტ წერტილებზე მოქმედებს და ამგვარად კიბოს უჯრედების გამრავლებას აჩერებს ან ზრდას ანელებს, ნორმალური უჯრედები კი გაცილებით ნაკლებად ზიანდება.
ახალი თაობის ეს ჭკვიანი წამლები შემდეგ უჯრედულ პროცესებს უმიზნებს:
- ჰიპერაქტიური გენები: DNA-ში დაგროვილი მუტაციების მიერ პროტოონკოგენების აქტივაცია და სიმსივნის დამთრგუნველი გენების გაუვნებელყოფა (კიბოსთან დაკავშირებული გენებისთვის იხილეთ).
- კიბოს უჯრედის მუდმივი გამრავლების მაიძულებელი უჯრედშიდა სასიგნალო გზები,
- აპოპტოზის (პროგრამირებული უჯრედული სიკვდილის) სიგნალებისადმი რეზისტენტობა,
- კიბოს უჯრედების მეტასტაზირების მექანიზმები და
- ანგიოგენეზი: სიმსივნისთვის ახალი სისხლძარღვების წარმოქმნა.
სამიზნე მკურნალობები ყველა პაციენტსა და კიბოს ყველა ტიპში ვერ გამოიყენება. სამიზნე წამლის გამოსაყენებლად ხშირად მისი შესაბამისობის დასადგენად გენეტიკური ტესტები უნდა ჩატარდეს.
სამიზნე კიბოს წამლები 3 კლასად განიხილება:
- მცირე მოლეკულის წამლები
- მონოკლონური ანტისხეულები
- ანტისხეულ-წამლის კონიუგატები
გენეტიკურ სამიზნეებზე მიმართული წამლების უმრავლესობა მცირე მოლეკულური ტიროზინკინაზის ინჰიბიტორები და მონოკლონური ანტისხეულებია. მცირე მოლეკულის წამლები სახელის ბოლოში „-ib“, მონოკლონური ანტისხეულები კი „-ab“ სუფიქსით იოლად შეგიძლიათ იცნოთ. ტიროზინკინაზის ინჰიბიტორები პერორალურად (პირით) მიღებული კიბოს საწინააღმდეგო აგენტებია. მონოკლონური ანტისხეულები კი პარენტერალურად (უმეტესობა ვენური ინფუზიით, მცირე ნაწილი კანქვეშა ინექციით) გამოიყენება.
1. მცირე მოლეკულის წამლები
მცირე მოლეკულური წამლები იმდენად პატარა აგენტებია, რომ ეფექტის გამოსავლენად სამიზნე უჯრედში ადვილად შედის. კიბოს სამკურნალო ასეთი წამლების უმრავლესობა უჯრედის გამრავლებაში, გადარჩენაში, მიგრაციასა და ანგიოგენეზში მონაწილე უჯრედშიდა სპეციფიკურ ფაქტორებს უმიზნებს. რადგან განსაზღვრული სამიზნეები აქვს, მათ ხშირად სამიზნე აგენტებს უწოდებენ. თუმცა მონოკლონური ანტისხეულების მსგავსი სხვა ტიპის წამლებიც სამიზნე აგენტებად შეიძლება ჩაითვალოს.
მრავალი განსხვავებული მცირე მოლეკულური წამლის კლასი არსებობს, რომელიც დათრგუნული ფაქტორით ან პროცესით განისაზღვრება. მაგალითად დიდი კლასი ტიროზინკინაზის ინჰიბიტორებია — უჯრედში არსებული ან უჯრედის მიერ ექსპრესირებული ცილების (ტიროზინკინაზების) დამთრგუნველი მოლეკულები. მაგალითად ფილტვის კიბოში EGFR და ALK რეცეპტორის მუტაციებზემიმართული წამლები.
მცირე მოლეკულურ წამლებთან დაკავშირებული გვერდითი ეფექტები მოქმედების მექანიზმის მიხედვით განსხვავდება და მათი უმრავლესობა ზომიერად ითვლება.
მცირე მოლეკულური წამლები ჩვეულებრივ პერორალურად (პირით) მიიღება, რაც პაციენტთა უმრავლესობისთვის მოსახერხებელია.
2. მონოკლონური ანტისხეულები
მონოკლონური ანტისხეულები (mAb) დიდი ბიოლოგიური აგენტებია — ანუ ცოცხალი ორგანიზმებიდან იწარმოება — ლაბორატორიაში შექმნილი, განსაკუთრებით სისხლში სამიზნეების ამოსაცნობად და შესაკავშირებლად. ამით რეცეპტორსა და უჯრედის მემბრანიდან შიგნით მიმავალ სასიგნალო ნაკადს თრგუნავს, აპოპტოზის მსგავს ფუნქციას ან იმუნური სისტემის აქტივობას ირიბად იწვევს. ზოგი მონოკლონური ანტისხეული სამიზნე მკურნალობად ითვლება, რადგან სასიგნალო გზაში მონაწილე სპეციფიკურ ცილას უმიზნებს. მაგალითებია, HER2 რეცეპტორზე მიმართული ტრასტუზუმაბი ან ვასკულურ ენდოთელურ ზრდის ფაქტორზე (VEGF) მიმართული ბევაციზუმაბი . ქვემოთ დეტალურად განსახილველი ახალი თაობის იმუნოთერაპიებიც ისეთი მონოკლონური ანტისხეულის სტრუქტურის წამლებია, რომლებიც კიბოს უჯრედის იმუნური სისტემის მიერ უცხოდ ამოსაცნობად შეიქმნა.
მონოკლონურ ანტისხეულებთან დაკავშირებული გვერდითი ეფექტები მათ სპეციფიკურ მოქმედების მექანიზმს ეფუძნება. თუმცა ყველა მონოკლონურმა ანტისხეულმა შეიძლება გამოიწვიოს ალერგიული პასუხები, მაგალითად ანაფილაქსიური ან ინფუზიასთან (ვენიდან გადასხმის) დაკავშირებული რეაქცია. ეფექტების უმრავლესობა მსუბუქად ითვლება.
დიდი ზომისა და კუჭის მჟავე გარემოში ჩვეულებრივ დაშლადი მოლეკულების გამო მონოკლონური ანტისხეულები ინტრავენურად (ვენაში) შეჰყავთ.
3. ანტისხეულ-წამლის კონიუგატები (შეწყვილებულები)
ანტისხეულ-წამლის კონიუგატებს ორმაგი მექანიზმი აქვს: კიბოს უჯრედების მიერ ექსპრესირებულ (ზედაპირზე გამოხატულ) კონკრეტულ სამიზნეს იჭერს და მიღწევის შემდეგ ციტოტოქსიკურ (უჯრედის მომკვლელ) აგენტს გამოყოფს. ამ მიზნისთვის კონიუგატები 3 განსხვავებული ნაწილისგან შედგება:
- გადამტან აგენტად მოქმედი მონოკლონური ანტისხეული,
- ციტოტოქსიკურ აგენტად მოქმედი მცირე მოლეკულა და
- მცირე მოლეკულის ანტისხეულთან შემაერთებელი დამაკავშირებელი.
რადგან ეს აგენტები კიბოს უჯრედებს უმიზნებს, შეიძლება უფრო ძლიერი მცირე მოლეკულების გამოყენება ტრადიციულ ქიმიოთერაპიასთან შედარებით ნაკლები არასამიზნე ეფექტით.
ანტისხეულ-წამლის კონიუგატების გვერდითი ეფექტების მექანიზმები ჯერ სრულად არ არის გარკვეული, თუმცა ძირითადად მათი მცირე მოლეკულების მოქმედებას უკავშირდება. ალერგიული რეაქციებიც შესაძლებელია, რადგან შეიცავს იმუნომოდულატორ (იმუნურ მარეგულირებელ) ანტისხეულებს. მონოკლონური ანტისხეულების მსგავსად კონიუგატებიც ჩვეულებრივ ინტრავენურად გამოიყენება. ამ სტრუქტურის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი წამალი ძუძუს კიბოში გამოყენებული Kadcyla-ა (ado-trastuzumab emtansine).
კიბოს იმუნოთერაპია
კიბოს უჯრედებზე მიმართული სამიზნე წამლების შემდეგ, იმუნური სისტემის წინ არსებული მუხრუჭის მექანიზმის მოხსნით მოქმედი იმუნური საკონტროლო წერტილის ინჰიბიტორების განვითარება 1990-იანი წლების შემდეგ დაიწყო. დღეს კიბოს ამოცნობასა და მკურნალობაში იმუნურ სისტემას მნიშვნელოვანი როლი რომ აქვს, გარკვეულია. სამიზნე ახლა მარტო სიმსივნე კი არა, ასევე სიმსივნის მიკროგარემო და იმუნური სისტემაა. აღმოაჩინეს, როგორ გაურბიან სიმსივნეები იმუნურ ზედამხედველობას სხვადასხვა მექანიზმით (CTLA-4, PD1 და PD-L1); ამ მექანიზმებზე მოქმედ წამლებს იმუნოთერაპიები ეწოდება. მოკლედ, ისინი კიბოს უჯრედების უშუალო მოკვლის ან დამიზნების ნაცვლად პაციენტის იმუნური სისტემის მხარდაჭერით მისი მოვალეობის შესრულებას ცდილობს. ყოველდღიურად სულ მეტი კიბოს ტიპში ეფექტიანობის დამადასტურებელი იმუნოთერაპიები ამჟამად ჩვენს ქვეყანაში კანის ავთვისებიანი მელანომის, თირკმლის კიბოსა და ლიმფომის გარკვეული ქვეტიპებისთვის არის დამტკიცებული.
- დაკავშირებული თემა: რა გვერდითი ეფექტები აქვს იმუნოთერაპიის წამლებს და როგორ მკურნალობენ მათ?
კომბინირებული მკურნალობები
კიბო ქვეტიპებისა და იშვიათი სახეობების ჩათვლით 1000-მდე წევრის მქონე კომპლექსური და მრავალმიზეზიანი დაავადებების ჯგუფია. ახლა ბევრად უკეთ გვესმის, რომ ასეთი დაავადების ერთი წამლით ან მეთოდით მკურნალობა ხშირად შეუძლებელია. დღეს წარმატებული და ხანგრძლივი შედეგები ზემოთ ჩამოთვლილი მრავალი წამლისა და კიბოს სხვა მეთოდების (ქირურგია, რადიოთერაპია, ჰიპერთერმია, რეგიონული აბლაციური მკურნალობები, მინიმალურად ინვაზიური ოპერაციები) კომბინაციით მიიღწევა. აქ განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია სპეციალისტებისგან შემდგარი მულტიდისციპლინური გუნდის მუშაობა.
წყაროები
2. National Cancer Institute. Chemotherapy to treat cancer. Posted April 29, 2015.
3. Imai K, Takaoka A. Comparing antibody and small-molecule therapies for cancer. Nat Rev Cancer. 2006.
4. Vezina HE, Cotreau M, Han TH, Gupta M. Antibody-drug conjugates as cancer therapeutics: past, present, and future. J Clin Pharmacol. 2017.
ეს სტატია სასარგებლო იყო თქვენთვის?
თქვენი გამოხმაურება გვეხმარება შინაარსის გაუმჯობესებაში.
მკითხველთა კომენტარები
გაგვიზიარეთ თქვენი კომენტარი
თქვენი სახელი და კომენტარი მხოლოდ ადმინისტრატორის დამტკიცების შემდეგ გამოქვეყნდება. ელფოსტის მისამართი ვიზიტორებს არასოდეს ეჩვენებათ.
პირველმა დაწერეთ კომენტარი.