HPV müsbət baş-boyun xərçənginin psixoloji və sosial təsirlərinin öhdəsindən gəlmək

İnsan papilloma virusu (HPV) ilə baş-boyun nahiyəsinin ən çox rast gəlinən xərçəngi olan skuamoz (yastı) hüceyrəli karsinoma arasındakı əlaqə onkologiyanın yeni mövzularındandır və xərçəng sahəsində çalışan bütün təbəqələrin marağını çəkmişdir.

HPV müsbət baş-boyun xərçənglərinin adətən daha gənc, formada və başqa sağlamlıq problemi olmayan insanlarda tapılması diqqətçəkəndir. Hətta baş-boyun xərçənglərinin bu növü siqaret və ya alkoqol kimi risk amilləri ilə əlaqəli olmaya bilər. HPV ilə əlaqəli baş-boyun xərçəngi olan, orta yaşları klassik baş-boyun xərçəngindən daha gənc xəstələr diaqnoz zamanı bunun HPV ilə əlaqəli olduğunu öyrənəndə özlərini müdafiəsiz hiss edə bilərlər. Psixoloji sıxıntı bu diaqnoz və müalicə prosesində çox mühüm olsa da, buna işarə edən tədqiqatlar çox azdır.

HPV infeksiyası ilə əlaqəli baş-boyun xərçəngləri ilə məşğul həkimlər bu xəstəliyə məxsus ünsiyyət, həmçinin cinsi sağlamlıq, psixososial dəstək və HPV ilə bağlı digər narahatlıqları aradan qaldırma bacarıqlarını inkişaf etdirməlidirlər. Həm həkimlərə, həm baş-boyun xərçəngi xəstələrinə və yaxınlarına yol göstərmək üçün bu yazını hazırladıq.

HPV ilə əlaqəli baş-boyun xərçənglərinin tezliyi və əhəmiyyəti

HPV infeksiyası ilə əlaqəli skuamoz (yastı) hüceyrəli baş-boyun xərçəngi göstəricisi son iyirmi ildə əhəmiyyətli artmışdır. Baş-boyun xərçəngləri içində HPV müsbət olanların göstəricisi 2002 və 2011-ci illər arasında kişilərdə % 47, qadınlarda % 38 artmışdır.

Baş-boyun xərçəngləri arasında xüsusilə dil, damaq və tonsil (badamcıq) xərçənginin tezliyi artır. HPV müsbət baş-boyun xərçəngi üçün risk amilləri çoxsaylı cinsi partnyor, orta yaş, siqaret çəkmək və aşağı sosial-iqtisadi səviyyə kimi sayıla bilər.

Bu orofarenks (ağızdaxili və burun-udlaq nahiyəsi) xərçəngləri ömür boyunca 6 və daha çox cinsi partnyor, 4 və ya daha çox oral seks partnyoru tarixçəsi ilə əlaqələndirilmişdir. Badamcıq xərçəngi ömür boyu 4 və ya daha çox oral seks partnyoruna malik olmaq və kişi homoseksual əlaqəsində daha erkən yaşda oral sekslə əlaqələndirilmişdir. Qadınlarda dil kökü xərçəngi oral sekslə əlaqəli tapılmışdır. Lakin risk çoxsaylı cinsi partnyorla daha yüksək olsa da, tək partnyorla da mövcuddur.

- Əlaqəli mövzu: Baş-boyun xərçənglərinin əlamətləri

Cinsi davranışlarda zamanla görülən dəyişikliklə HPV ilə əlaqəli baş-boyun xərçəngi riskinin artması arasında əlaqə tapılmışdır.

Asiya cəmiyyəti məlumatlarına baxdıqda hamilə qadınlardan körpələrə həm qeysəriyyə, həm normal doğuşla HPV (xüsusilə HPV 16 alt növü) keçə bilər. Bununla yanaşı, ədəbiyyatda qeysəriyyə doğuşunun anadan körpəyə HPV keçidini % 46 azaltdığını göstərən tədqiqatlar var, lakin HPV müsbət analardan qeysəriyyə ilə doğulan körpələrin % 15-ində də HPV aşkar edilmişdir. Daha yeni araşdırmalar isə anadan körpəyə HPV keçidində qeysəriyyə ilə normal doğuş arasında fərq olmadığı nəticəsinə gəlmişdir.

- Əlaqəli mövzu: HPV hamiləlikdə anadan körpəyə keçirmi? HPV necə yoluxur və qorunmaq mümkündürmü? (ətraflı)

HPV ilə əlaqəli yastı hüceyrəli baş-boyun xərçəngi xəstələrinin müalicəsi zamanı tövsiyələr

HPV müsbət baş-boyun xərçəngi xəstələrini müalicə edən onkoloqlar bunları yadda saxlamalıdır:

• Diaqnozu danışmaq, 
• Xəstənin baş-boyun xərçəngi HPV baxımından müsbətdirsə bunu bildirmək (şiş toxumasında PZR testi ilə HPV DNT-si axtarılaraq bu diaqnoz qoyula bilir),
• HPV və cinsi davranış haqqında müəyyən suallara cavab verməyə hazır olmaq,
• Xəstənin emosional reaksiyalarının öhdəsindən gəlmək,
• Xəstənin psixososial ehtiyaclarını qiymətləndirmək.

Ünsiyyət baxımından onkoloqlar baş-boyun xərçəngi ilə HPV infeksiyası arasındakı əlaqədən danışmalıdırlar. HPV cinsi yolla ötürülən infeksiya olduğundan bu xəstələrin günahkarlıq və narahatlıq hissləri ilə xərçəng diaqnozu prosesini qəbul etməsi çətinləşə bilər. Həyat yoldaşlarının və qohumların reaksiyaları da diaqnozlarının öhdəsindən gəlməyi çətinləşdirə bilər.

- Əlaqəli mövzu: Xəstə, xəstə yaxını və həkim ünsiyyəti necə olmalıdır?

Onkoloqların xəstələrini diaqnoz barədə məlumatlandırarkən qurduqları dialoqun forması sonrakı prosesdə ünsiyyətin səviyyəsinə və təbiətinə təsir edə bilər. Xəstələrin HPV müsbət baş-boyun xərçəngi diaqnozu ilə qarşılaşdıqları bütün qeyri-müəyyənliklərə və zamanla yarana biləcək çoxlu suallara hazır olmaq üçün maarifləndirici materiallar verilə və ünsiyyət kanalları açıq saxlanıla bilər.

Onkoloqlar və digər həkimlər risk amilləri, HPV-nin yoluxma yolları və bəzən cinsəllik narahatlıqları barədə danışmağa hazır olmalıdırlar.

Onkoloqlar cinsi yolla ötürülən infeksiyalar və əvvəlki cinsi vərdişlər barədə məsləhət vermək, cinsi əlaqə, virus yoluxma riski və bəzən sədaqətlə bağlı qayğılarla məşğul olmalı ola bilərlər.

Ağız HPV infeksiyasını necə və nə vaxt almış ola bilərəm?

Dərinizə və ya selikli qişanıza (ağızdaxili kimi dərinin nəm hissələri) HPV infeksiyası olan bəzi insanlardan xüsusilə oral, vaginal və ya anal cinsi təmasla HPV yoluxa və yayıla bilər.

Ağızdan öpüşmə ilə HPV ötürülməsi mübahisəlidir. Seks oyuncaqları kimi məhsulların, siqaret, dodaq boyası və ya diş fırçasının paylaşılması ilə yoluxma isə mümkündür. Oral (ağız) HPV infeksiyası anus və genital nahiyə HPV infeksiyasından az yayılsa da, başlanğıcın hansı nahiyə olduğunu tam bilmək çətindir. Bu infeksiyanı uzun illər və ya onilliklər əvvəl almış ola bilərsiniz, yəni HPV xərçəng yaranmazdan çox əvvəl yoluxmuş ola bilər.

Bəzi araşdırmalara görə oral seks orofarenks (ağızdaxili və burun-udlaq nahiyəsi) HPV-16 infeksiyasının əsas mənbəyidir. Həmçinin bir çox hesabat oral sekslə HPV ilə əlaqəli orofarenks xərçəngləri arasında əlaqə olduğunu göstərir. Bunun səbəb-nəticə əlaqəsinə dair aydın sübut olsa da, kanserogenlik (xərçəng yaranması) prosesinin molekulyar təfərrüatları aydınlaşmamışdır.

Həkimlər xəstənin cinsi fəaliyyətlərini sorğulamadan HPV infeksiyası ilə baş-boyun xərçəngləri arasındakı səbəb-nəticə əlaqəsini və əhəmiyyətini izah etməlidirlər.

HPV infeksiyasının yoluxma riski prezervativlə azaldıla bilər. Lakin mövcud məlumatlar uyğun deyil və prezervativlərin HPV yoluxmasının qəti qarşısını aldığı deyilə bilməz. Təəssüf ki, ağız HPV ötürülməsində kimin infeksiyasının öz-özünə keçəcəyini və ya əksinə kimin xərçəngə tutulacağını proqnozlaşdırmağın qəti yolu yoxdur.

HPV infeksiyası başlayan insanlarda 2 il ərzində immun sistemi %90 nisbətində infeksiyanı nəzarətə alır.

- Əlaqəli mövzu: Xərçəngdə cinsəllik və cinsi həyat

Ailəmdə / həyat yoldaşımda HPV müsbət baş-boyun xərçəngi diaqnozu var, nə etməliyəm?

Tibb işçiləri xəstənin cinsi həyatını normallaşdıran dəstək və məlumat verməyə çalışmalıdır. Xəstənin HPV vəziyyəti ilə xərçəng arasındakı əlaqə günahkarlıq hissi ehtimalını minimuma endirmək üçün tərəfsiz və mühakimə etmədən çatdırılmalıdır. HPV müsbət baş-boyun xərçəngi olan bir çox xəstənin çoxsaylı cinsi partnyoru da yoxdur; həmçinin HPV əvvəlki partnyorlardan alına, ömür boyunca daşına və illərlə yatmış qala bilər.

Bunun rutin/normal fiziki təmasla yayılan virus olmadığını bilməlisiniz. Həmçinin eyni tualetlərin paylaşılması ilə yoluxduğunu sübut edən məlumat yoxdur. HPV müsbət baş-boyun xərçəngi uğurla müalicə edilibsə, infeksiyanı gələcək partnyorlara ötürmə ehtimalı da aşağıdır.

Məndəki HPV müsbət xərçəngə görə həyat yoldaşım da yüksək xərçəng riski altındadırmı? Bu riskdən qorunmaq üçün nə edilməlidir?

Qadınlar serviks (uşaqlıq boynu) smear skrininqi ehtiva edən normal ginekoloji müayinələrini müntəzəm etdirməlidirlər. Kişi həyat yoldaşları üçün standart HPV skrininq testi yoxdur. HPV müsbət xərçəng diaqnozundan sonra şəxsin həyat yoldaşındakı xərçəng riski hələ mübahisəlidir. Bəzi tədqiqatlarda uşaqlıq boynu xərçəngi olan qadınların - uşaqlıq boynu xərçənglərinin demək olar ki, hamısı HPV infeksiyasından olur - kişi partnyorlarında HPV müsbət dil və tonsil xərçəngi riskinin 2.4 ilə 2.7 dəfə artdığı bildirilmişdir. Başqa araşdırmalar isə HPV müsbət baş-boyun xərçəngi xəstələrinin partnyorlarında ümumi əhali ilə müqayisədə ağız HPV infeksiyası riskinin artmadığını göstərir.

Xərçəng müalicəsindən sonra HPV DNT-si adətən ağızdaxili nahiyə hüceyrələrində aşkarlanmır. Lakin infeksiya gizli/yatmış qala və sonrakı tarixdə yenidən aktivləşə bilər.

Xərçəngimin HPV-müsbət olması nə deməkdir?

HPV müsbət baş-boyun xərçənglərində HPV-mənfi olanlarla müqayisədə ömür müddətlərinin və xəstəlik nəticələrinin daha müsbət olduğunu bilirik. HPV-müsbət şiş vəziyyəti sağqalma göstəricisini mühüm artırır və HPV müsbətliyi baş-boyun xərçənglərində ən mühüm proqnostik (xəstəliyin gedişini proqnozlaşdıran) amildir.

HPV-yə yoluxmağın AIDS və ya HIV infeksiyasına səbəb olma riski varmı?

AIDS xəstəliyini yaradan HIV ilə HPV birbaşa əlaqəsi olmayan iki fərqli virusdur. Hər iki virus cinsi yolla keçə bilər; cinsi fəaliyyət zamanı prezervativ kimi qorunma istifadə etməsəniz HIV-yə yoluxa bilərsiniz, lakin HPV ilə HIV-nin əlaqəsi yoxdur.

- Əlaqəli mövzu: HIV infeksiyası ilə əlaqəli xərçənglər və digər xəstəliklər (ətraflı)

Tütün və alkoqolla baş-boyun xərçənglərinin əlaqəsi necədir?

Siqaret və alkoqol istehlakı baş-boyun xərçəngi üçün müstəqil və aparıcı iki risk amilidir. Lakin HPV müsbət xərçənglər siqaret və alkoqol istifadə edilib-edilməməsindən asılı olmayaraq yarana bilər. Bununla yanaşı, siqaret istifadəsi baş-boyun nahiyəsinin HPV-yə yoluxma riskini artırır. Həmçinin siqaret çəkən insanlarda yaranan HPV müsbət baş-boyun xərçənglərinin proqnozu (xəstəliyin gedişi və nəticələri) ümumiyyətlə daha mənfidir.

Siqaret və alkoqol istehlakının birləşməsi həm HPV müsbət, həm də HPV mənfi insanlarda baş-boyun xərçəngi riskini artırır.

- Əlaqəli mövzu: Siqareti tərgitmək üçün 4 tövsiyə – mövcud yanaşmalar

Uşaqlarım üçün hansı tədbiri görə bilərəm və HPV peyvəndi işə yarayırmı?

HPV peyvəndləri HPV və onunla bağlı xəstəliklərin müalicəsi deyil, qarşısının alınması üçün tövsiyə edilir. HPV peyvəndlərinin fəal cinsi həyata başlamazdan əvvəl tətbiqi tövsiyə olunur. Bir çox ölkədə 11-14 yaşlı həm qız, həm oğlan uşaqlarına tətbiq edilən bu peyvəndlər genital ziyillərə, uşaqlıq boynu xərçənginə, baş-boyun xərçənglərinə və digər anus-genital nahiyə xərçənglərinə səbəb ola bilən HPV alt növlərindən qorunma təmin edir.

- Əlaqəli mövzu: Oğlan uşaqlarına da HPV peyvəndi edilməlidir – Dərs alınacaq hekayə

Bu gün 3 növ HPV peyvəndi var: 2-li (bivalent), 4-lü (quadrivalent) və 9-lu (nonavalent) HPV peyvəndi.

Ölkəmizdə dördlü HPV peyvəndi Gardasil (HPV tip 6, 11, 16, 18-ə qarşı) və ikili peyvənd Cervarix (HPV 16 və 18-ə qarşı) var. Doqquzlu peyvənd 2014-cü ildə FDA təsdiqi almışdır.

Lakin daha yuxarı yaşlarda (məsələn, 18-45 arasında) tətbiq edilən HPV peyvəndlərinin əlaqəli xəstəliklərdən kifayət qədər qoruyub-qorumadığı aydın deyil. Bu barədə bəzi müsbət tədqiqatlar olsa da, yuxarı yaşlarda tətbiqinə dair istifadə təsdiqi hələ yoxdur.

Qoruyucu peyvəndlərdən başqa müalicəvi HPV peyvəndi araşdırmaları da davam edir. Bu məqsədlə hələ xərçəngləşməmiş, lakin xərçəngləşmə riski olan uşaqlıq boynu hüceyrə dəyişiklikləri üçün müalicəvi HPV peyvəndinin preklinik tədqiqat nəticələri müsbət görünsə də, bu vəziyyət üçün də hələ istifadə təsdiqi yoxdur.

HPV müsbət baş-boyun xərçəngi diaqnozu alan xəstələrdə psixososial dəstək

HPV müsbət baş-boyun xərçəngi diaqnozu xəstəyə açıqlananda alınan emosional reaksiyalar siqaret-alkoqol istifadəsinə bağlı baş-boyun xərçənginə verilən emosional reaksiyadan xeyli fərqli ola bilər.

HPV-yə yoluxmuş qadınların özlərini günahlandırma, mühakimə olunmuş hiss etmə və şəxsi münasibətlərində narahatlıq kimi əhvallarını ən yaxşı şəkildə nəzərə almaq üçün tibb işçiləri təlim almalıdırlar. HPV-nin mənfi psixososial nəticələrini minimuma endirmək üçün sübuta əsaslanan və xəstə mərkəzli məsləhət verilməlidir. Baş-boyun xərçəngi diaqnozu zamanı xəstələrin yaşadığı adi emosional reaksiyalar (anksiyete, şok, qorxu, utanc) bu tibbi vəziyyəti anlamalarına mane ola bilər və üstəlik HPV diaqnozunu qavramaq daha da çətin ola bilər.

Xəstələr diaqnoz, müalicə və nəticələrlə bağlı müxtəlif mübarizə yolları inkişaf etdirə bilərlər:

• Özünü rədd etmək və emosional reaksiyalarla HPV diaqnozunu kiçiltmək,
• Müalicələr zamanı ifrat hisslər yaşamaq, bəzən qəzəb və aqressivliklə davam edə bilər,
• Xüsusilə hərəkəti məhdud və qayğıya ehtiyacı olan xəstələr daha böyük sıxıntı hiss edərək xəstəliklə mübarizə gücü tapa bilməyə bilərlər.

Xəstənin psixososial ehtiyaclarını başlanğıcdan müalicənin irəliləməsinədək qiymətləndirmək

Həkimlər üçün HPV müsbət xərçəng diaqnozu ilə əlaqəli psixososial çətinlikləri müəyyən etmək mühüm problemdir.

HPV müsbət baş-boyun xərçəngi xəstələrinin psixososial ehtiyacları HPV ilə əlaqəli ginekoloji (qadınlara məxsus) xərçənglərdən təxmin edilə bilər. HPV və genital ziyillər, uşaqlıq boynu xərçəngi skrininqi və HPV testləri üçün bəzi yönləndirici tövsiyələr var.

HPV ilə əlaqəli orofarenks (ağızdaxili və burun-udlaq nahiyəsi) xərçəngi müalicəsindən sonra 10 insanda aparılan kiçik klinik tədqiqat bu insanların günahkarlıq, qəzəb, kədər, çarəsizlik və HPV-nin cinsi yolla ötürülən təbiəti ilə bağlı utanc kimi hisslər daşıdığını göstərmişdir.

HPV infeksiyası yaşayan xəstələr ziyillər və baş-boyun xərçəngi kimi digər vəziyyətlərə görə bədən görünüşlərinin pozulacağı qorxusu ilə psixoloji sıxıntı, peşə sıxıntısı (işsizlik və iş tapa bilməmək), idrak pozğunluqları ilə bağlı psixososial və psixoseksual çətinliklər, cinsi funksiya pozğunluqları yaşaya bilər və bu, xərçəng müalicələrinə riayətə təsir edə bilər.

- Əlaqəli mövzu: Xərçəng xəstəsində depressiya və anksiyete – səbəbləri, əlamətləri və müalicəsi

Bir araşdırmada HPV infeksiyası olan, lakin HPV ilə əlaqəli baş-boyun xərçəngi olmayan 837 insan arasında 489 şəxsdə HPV-nin ciddi psixososial təsirləri olduğu bildirilmişdir. Sorğu iştirakçılarının dörddə üçündən çoxu qəzəb və ya depressiya hissi bildirmiş, üçdə ikisi utanc duyduğunu demişdir. HPV həmçinin cinsi fəaliyyətə mənfi təsir etmişdir. İnsanların böyük əksəriyyəti səhiyyə xidməti göstərənlərin emosional və cinsi mövzularda məsləhətinə dair narazılığını bildirmişdir.

Təhsil

Baş-boyun nahiyəsi xərçəngləri üzrə çalışan tibb mütəxəssisləri HPV müsbət baş-boyun xərçəngləri ilə bağlı məlumat boşluqlarını azaltmaq üçün müxtəlif mənbələrdən məlumat təmin etməlidirlər. Təhsil xəstəliyə, müalicəyə, yarada biləcəyi şikayətlərə və HPV yoluxma riskinin artması ilə əlaqəli cinsi davranışlara yönəlməlidir. Bu təhsil baş-boyun xərçəngləri və HPV peyvənd proqramları barədə broşür və videoların xəstələrə və qohumlarına təqdim edilməsi ilə təmin oluna bilər. Aşağıda nümunə izlənilə bilər:

Bununla yanaşı, baş-boyun xərçəngləri barədə internetlə məlumat təqdim edilməsi və alınması diqqət tələb edən başqa mövzudur. Çünki baş-boyun xərçəngləri tibb mütəxəssislərinin də az məlumatlı olduğu tibbin uc sahələrindəndir; xəstələr və yaxınları üçün məlumatlandırıcı məzmun hazırlayarkən bu nahiyənin xəstəliklərinin çətin təbiətinə baxmayaraq məzmunun anlaşılan və düzgün yönləndirici olmasına, həmçinin xəstələrdən alınan rəylərə diqqət edilməlidir.

Məsləhət

Emosional dəstək üçün məsləhət inkişaf etdirilmiş mübarizə üsulları, kitabçalar, diqqətlə hazırlanmış saytlar və / və ya tibbi məsləhətlər vasitəsilə məlumat təqdim edilərək təmin oluna bilər.

HPV müsbət yastı hüceyrəli baş-boyun xərçəngi diaqnozunun psixososial təsiri vurğulanmalı və xəstələrə maraqlandıqları mövzular üçün uyğun mənbələr verilməlidir. Xəstələr diaqnozlarının cinsi həyata təsirinə görə çaşqındırlar. Onkoloq lazım gələrsə ikinci görüşdə məxfilik və cinsi mövzular barədə məsləhət üçün tövsiyə verə bilər.

Nəticə

HPV-nin 16 adlanan alt növü gənc, siqaret çəkməyən və ya alkoqol qəbul etməyən, cinsi fəal insanlarda yastı hüceyrəli baş-boyun xərçəngi ilə əlaqələndirilmişdir. HPV ilə baş-boyun xərçəngləri arasında əlaqənin aydınlaşması bu xərçənglərin müalicəsinə və xəstələrə yanaşmanı dəyişdirdi. HPV müsbət baş-boyun xərçəngini müalicə edən həkimlər gündəlik klinik praktikada infeksiya riskinə, cinsi mövzulara (vərdişlər və şəxsi həyat kimi) və təhsilə yönəlmiş yeni ünsiyyət bacarıqları inkişaf etdirməlidirlər. HPV-nin danışılmasına emosional reaksiyalar xəstələr üçün üzücü ola və HPV ilə cinsəllik barədə həkimlərə xüsusi suallar vermələrinə səbəb ola bilər.

Bir çox xərçəng mərkəzi bu mövzuda psixososial dəstək verməkdə zəif qalır və təsdiqlənmiş sorğulardan çox fərdi yanaşmalarla vəziyyət idarə edilməyə çalışılır. Bununla yanaşı, xəstə mərkəzli məlumat və məsləhətin inkişafı, beynəlxalq təlimatların təmin edilməsi həkimlərin HPV ilə əlaqəli baş-boyun xərçəngi xəstələrini dəstəkləməkdə özlərini daha etibarlı və bacarıqlı praktiklər kimi hiss etməsini təmin edə bilər.

*