Süd vəzi xərçənginin qarşısı nə qədər ALINA BİLƏR? Bilməli olduqlarınız

Təkmilləşmiş müalicələr sayəsində süd vəzi xərçəngindən ölümlər azalır, lakin mammoqrafiya skrininqi nəticəsində artan diaqnozlara görə illik yeni süd vəzi xərçəngi sayı da dünyada getdikcə artır. Bu, mövcud profilaktika strategiyalarının yetərsiz olduğunu göstərir. Gələcəkdə də süd vəzi xərçəngi hər 8 qadından 1-inə təsir edəcək və xərçəngə bağlı xəstəlik yükünün aparıcı səbəbi olacaq (baxın: süd vəzi xərçənginin hər 8 qadından 1-inə təsir etməsi nə deməkdir?).

Süd vəzi xərçənginin inkişafına həm genetik, həm də qeyri-genetik amillər təsir edir.

1. Genetik amillər

• Yüksək və orta riskli xərçəngə meyillilik genlərində patogen mutasiyaları (BRCA 1, BRCA 2 və CHEK 2 kimi).
• BRCA1 və BRCA2 genlərində irsi mutasiyalar bütün süd vəzi xərçənglərinin %2.5-inə səbəb olur.
• Tək nukleotid polimorfizmi: genetik kod olan ikiqat spiral DNA zəncirində bir nukleotiddəki genetik dəyişikliklərdir. İrsi gen mutasiyalarından çox daha yayğındır, fərdi olaraq kiçik risk versələr də, poligen risk balı kimi əhəmiyyətli ola bilərlər.

2. Qeyri-genetik risk amilləri

Menopauza və menarxe (ilk aybaşı) yaşı: Erkən menarxe və gec menopauza süd vəzi xərçəngi riskini artırır (qadın hormonu estrogenə daha çox məruz qalındığı üçün).

Doğuş: Daha az uşağı olan qadınlarda süd vəzi xərçəngi riski artıb. 35 yaşından əvvəl doğuş bu riskə qarşı daha uzunmüddətli qoruma verir. İlk doğuş yaşı vacibdir, artdıqca risk də artır. 20 yaşından əvvəl doğan qadınlarda heç doğmayanlara nisbətən süd vəzi xərçənginin nisbi riski %70 azalır. 35 yaşından sonra doğanlarda risk heç doğmayan qadınlardan daha yüksəkdir.

Əmizdirmə: 12 ay əmizdirən qadınlarda süd vəzi xərçənginin nisbi riski təxminən %4 azalır.

Mammoqrafik sıxlıq: Çoxsaylı tədqiqatlarda mammoqrafik sıxlığı yüksək qadınlarda — buna dens / sıx süd vəzi deyilir — sıxlığı aşağı qadınlara nisbətən nisbi riskin 1.8 ilə 6.0 arasında artdığı görüldü. Sıx süd vəzisinin olması xərçəng riski üçün potensial biomarker kimi ortaya çıxır.

Köklük və piylənmə: Yüksək Bədən Kütləsi İndeksi (BKİ)menopauzadan əvvəl qadınlar üçün qoruyucu görünsə də, menopauzadan sonra süd vəzi xərçəngi riskində əhəmiyyətli artımla əlaqəlidir. Iowa Women’s Health Study və Nurse’s Health Study yaşlandıqca kökəlməyən və ya arıqlayan qadınların menopauzadan sonrakı süd vəzi xərçəngi riskinin azaldığını göstərmişdir (baxın: Piylənmə ilə xərçəng əlaqəsi).

Fiziki hərəkətsizlik: Orta və ya yüksək fiziki fəaliyyət göstərən qadınların daha az aktiv qadınlara nisbətən süd vəzi xərçəngi riski təxminən %20 daha azdır. Dünya Xərçəng Araşdırmaları Fondu da fiziki fəaliyyətin süd vəzi xərçənginə qarşı ehtimalən qoruyucu olduğu nəticəsinə gəlmişdir.

Alkoqol: Nurse's Health Study məlumatları gündə 5-10 mg alkoqol qəbul edən qadınların (həftədə 3-6 stəkan şəraba bərabərdir) istifadə etməyənlərə nisbətən süd vəzi xərçənginin inkişaf riskinin %15 daha çox olduğunu, gündə ən az 30 mg alkoqol qəbul edənlərdə (gündə ən az 2 içkiyə bərabərdir) isə %50 çox olduğunu göstərmişdir. Bənzər nəticələr Million Women Study-də də tapılmışdır. Dünya Xərçəng Araşdırmaları Fondu və Amerika Xərçəng Araşdırmaları İnstitutunun hesabatı alkoqollu içkini kişilər üçün gündə ən çox 2, qadınlar üçün gündə 1 içki ilə məhdudlaşdırmağı tövsiyə edir. Yaxın tarixli metodoloji tədqiqatlar isə ən təhlükəsiz alkoqol istifadə səviyyəsinin heç istifadə etməmək olduğu nəticəsinə gəlib.

Həyat tərzi: İrsi xərçəng riski yüksək qadınlarda sağlam həyat tərzinin faydalı olduğunu qeyd etmək vacibdir. Women Health Initiative-in qidalanma dəyişikliyi sınağı yağ qəbulunun azaldılmasının və taxıl, meyvə, tərəvəz istehlakının artırılmasının uzunmüddətli izləmədə (19.6 il) süd vəzi xərçəngi riskini %5 azaltdığını göstərmişdir.

Əlavə hormon istifadəsi: Hormon reseptoru (ER və PR) müsbət süd vəzi xərçəngi riskini artıran hormonal doğuma nəzarət dərmanları və menopauzal hormon əlavələri (MHT) şəklində kənardan hormonların geniş istifadəsi son əsrdə reproduktiv davranış dəyişikliklərinin vacib səbəbidir. Oral kontraseptiv (OKS) həb ən məşhur doğuma nəzarət üsuludur. OKS istifadəsi süd vəzi xərçəngi riskinə təsir edir: 5 illik istifadə riski təxminən %5 artırır, 10 və 13 illik istifadə müvafiq olaraq %12 və %18 artımla əlaqəlidir. Kombinə MHT istifadəsi (1-4 il) riski %60, yalnız estrogen MHT isə %17 artırır. Uzunmüddətli istifadədə risk daha yüksəkdir.

Müxtəlif cəmiyyətlərdə süd vəzi xərçəngi riski

Beynəlxalq Xərçəng İnstitutu, Müşahidə, Epidemiologiya və Son Nəticələr Proqramı yaşa uyğunlaşdırılmış illik süd vəzi xərçəngi tezliyinin etnik azlıqlarda ağ irqə nisbətən daha aşağı olduğunu göstərmişdir. Çoxsaylı etnik qruplarda aparılan NCI-led Confluence layihəsi (300.000 süd vəzi xərçəngi halı və 300.000 nəzarət) kimi genom miqyaslı qiymətləndirmələr səbəbləri daha yaxşı anlamağa, mənşə qrupları arasında risk təsnifatını yaxşılaşdırmağa imkan verəcək.

- Əlaqəli mövzu: İrsi süd vəzi xərçəngi Aşkenazi yəhudilərində niyə çox görülür?

Süd vəzi xərçəngi riski hesablana bilərmi?

Qadının süd vəzi xərçəngi riskini düzgün proqnozlaşdırmaq ən uyğun qorunma strategiyalarının vacib hissəsidir. Risk amillərinin çoxunun birgə təsirini ölçməyə çalışan süd vəzi xərçəngi riskini proqnozlaşdırma modelləri var. Modellərin nəticələri çox vaxt kalibrasiya və ayırdetmə dəqiqliyi ilə ölçülür. Bir çox model qadınlar və az təcrübəli həkimlər üçün çətin istifadəçi interfeysinə malikdir. Kara L. Bitt, Jack Cuzick və Kelly-Anne Philips yaxın zamanda bu problemləri aşmaq, qadınlarla həkimlər arasında risk idarəçiliyində birgə qərarverməni asanlaşdırmaq üçün iPrevent adlı tətbiq hazırladı. Qadınlar bunu evdə onlayn tamamlaya və həkimləri ilə müzakirə üçün nəticəni çap edə bilərlər. iPrevent müstəqil təsdiqlənib, yaxşı kalibrasiya və ayırdetmə dəqiqliyinə malikdir. Həm qadınlar, həm həkimlər üçün faydalıdır, risk qavrayışının dəqiqliyini artırır.

Süd vəzi xərçənginin qarşısını alan mövcud tətbiqlər

Süd vəzi xərçəngi riski yüksək qadınların cərrahiyyə, dərman və həyat tərzi daxil olmaqla bu riski azaltmaq üçün bir neçə seçimi var.

1. Riskazaldıcı ikitərəfli mastektomiya: Bu, riski azaltmaq üçün hər iki süd vəzisinin əməliyyatla çıxarılmasıdır. Riski azaltmaqda ən təsirli tədbir ikitərəfli mastektomiyadır, lakin təlimatlar bunu əhəmiyyətli dərəcədə yüksək riskli qadınlarla məhdudlaşdırmağı tövsiyə edir. Qadınların çoxu riskazaldıcı ikitərəfli mastektomiya qərarından razıdır, xərçəngə tutulmaq narahatlıqları xeyli azalır, lakin kosmetik nəticələr, bədən görünüşü və cinsi hisslərlə bağlı məmnunluqları daha aşağıdır.
2. İkitərəfli salpinqo-ooforektomiya: Hər iki yumurtalığın əməliyyatla çıxarılmasıdır. İkitərəfli salpinqo-ooforektomiya yumurtalıq və fallop borusunda xərçəng riskini azaltmaqda təsirlidir. BRCA 1 və BRCA 2 mutasiya daşıyıcılarında yumurtalıq və fallop borusu xərçəngi riski ümumi əhalidən yüksək olduğu üçün bu seçimi düşünmələri adətən tövsiyə edilir. Lakin son prospektiv (irəliyə dönük) tədqiqatlar BRCA 1 və ya BRCA 2 daşıyıcılarında süd vəzi xərçəngi riski ilə riskazaldıcı salpinqo-ooforektomiya arasında inandırıcı əlaqə tapmayıb.
3. Həyat tərzi dəyişikliyi: Süd vəzi xərçənginin qarşısını almaqda piylənmə, alkoqol və fiziki fəaliyyət çatışmazlığı kimi qeyri-genetik risk amillərində dəyişikliklər vacib komponentlərdir.
4. Klinik istifadədə olan riskazaldıcı dərmanlar: Riskazaldıcı dərmanlar xərçəng riski yüksək olsa da, riskazaldıcı mastektomiya istəməyən (və ya təxirə salan), yaxud əməliyyatın uyğun sayılması üçün riski kifayət qədər yüksək olmayan qadınlar üçün vacib profilaktika seçimidir. Lakin bu dərmanların heç birinin süd vəzi xərçəngi mortalitesini (ölüm nisbətini) azaltdığı göstərilməyib, yalnız hormon-müsbət süd vəzi xərçəngi riskini azalda bildiyi göstərilib.

Tamoksifenpremenopauzal (menopauzaya girməmiş) və postmenopauzal (menopauzaya girmiş) qadınlarda təsirli olduğu göstərilmiş tək profilaktik dərmandır. Hormon-müsbət süd vəzi xərçəngi riskini azaldır, yalnız dərmanı qəbul etdikdən 5 il sonra deyil, dayandırdıqdan sonra da ən az 15 il risk azalır. Tamoksifen gənc qadınlarda isti basma kimi menopauza əlamətlərinə və tromboz (damar tutulması) riskinin ikiqat artmasına səbəb ola bilər; postmenopauzal qadınlarda uşaqlıq xərçəngi riskini ikiqat artırır. Hamilə qalmağa çalışan, hamilə və əmizdirən premenopauzal qadınlarda təhlükəsiz deyil.

Raloksifenyalnız postmenopauzal qadınlarda sınaqdan keçirilib. STAR tədqiqatı hormon-müsbət süd vəzi xərçəngi riskini azaltmaqda raloksifenin tamoksifenə nisbətən yalnız %76 təsirli olduğunu göstərib. Aromataza inhibitorlarını qəbul edə bilməyən şəxslərdə raloksifen və tamoksifen istifadə edilir.

Aromataza inhibitorlarından examestane və anastrozolun randomizə edilmiş nəzarətli klinik tədqiqatları bu dərmanların süd vəzi xərçəngi riskini müvafiq olaraq orta 2.5 illik izləmə ilə %60 və orta 10.9 illik izləmə ilə %49 azalda bildiyini göstərib. Yumurtalıqları işlək qadınlarda təsirsizdir, buna görə yalnız postmenopauzal qadınlarda istifadə edilə bilər.

Yeni profilaktik dərmanların hazırlanması

“Mükəmməl” riskazaldıcı dərman yüksək təsirli, minimal yan təsirli, lakin potensial faydalı olmalı, doğuma nəzarətdə, hamiləlik və əmizdirmədə belə istifadə edilə bilməlidir. Belə dərman axtarışı davam edir.

Metforminadətən tip-2 diabet müalicəsində geniş istifadə edilən dərmandır. Metformin istifadəçilərində xərçəng tezliyində azalma var və uzunmüddətli istifadə (>=5il) süd vəzi xərçəngi riskində əhəmiyyətli azalma ilə əlaqəlidir (0.63 Odds nisbəti ilə).

Əslində osteoporozun müalicəsində istifadə edilən bisfosfonatların süd vəzi xərçənginin irəliləməsini və metastazını basdırdığı laboratoriya tədqiqatlarında göstərilib və süd vəzi xərçənginin profilaktik agenti kimi araşdırılır.

Hazırda süd vəzi xərçənginin profilaktika sınaqlarında istifadə edilən başqa dərman növü retinoidlərdir. Retinoidlər nüvə hormonu retinoik turşu reseptoru α (RARα), RARβ və RARγ aktivləşməsi ilə çoxalma əleyhinə, hüceyrə diferensiasiyası yaradan və apoptotikdir. Yan təsir profili aşağıdır, hamilə qadınlar üçün təhlükəsiz deyil, premenopauzal qadınlarda tamoksifenlə bənzər reproduktiv əks-göstərişləri var (hamiləlik düşünənlər istifadə etməməlidir).

Nüvə faktoru reseptor aktivatorunun (RANKL; TNFRSF11A kimi də tanınır) və liqandının (RANKL) BRCA1 mutantla əlaqəli şiş inkişafında vacib roluna dair sübutlar var. RANKL basdırıcı denosumab adlı dərmanın BRCA1 mutasiya daşıyıcılarının süd vəzi toxuması biopsiyalarına bioloji təsirlərini qiymətləndirən laboratoriya tədqiqatının ilkin məlumatları hüceyrə çoxalmasının xeyli azaldığını göstərib.

Süd vəzi xərçənginin profilaktikası üçün antiprogestinlərə (sintetik progestogen) də maraq var. BRCA1 çatışmazlıqlı siçanların progesteron antaqonisti mifeperistonla müalicəsi şiş yaranmasını basdırıb. Mifeperiston profilaktik müalicələrə daxil olmaq üçün çox toksik sayıldığından daha az toksik digər PR modulyatorları araşdırılır.

Aspirindigər qeyri-steroid iltihab əleyhinə dərmanlar (COX 2 inhibitorları) və statinlər ucuz, geniş əlçatan və nisbətən təhlükəsizdir; bu da süd vəzi xərçənginin profilaktikası üçün potensial yenidən qiymətləndirilmələrini cəlbedici edir.

Xülasə və şərh

Süd vəzi xərçəngini düzgün/həssas şəkildə önləmək düzgün qadına düzgün vaxtda düzgün riskazaldıcı tətbiq təqdim etmək demək olacaq. Risk qiymətləndirmə modelləri hazırda mövcuddur və dəqiqliyi artmağa davam edəcək. Modellərin yalnız qadının süd vəzi xərçəngi olub-olmayacağını deyil, hansı yaşda inkişaf edə biləcəyini də proqnozlaşdırması, beləliklə riskazaldıcı müdaxilələrin ən uyğun vaxtda tətbiqi ümid edilir. 20-ci əsrdə bir çox ölümcül yoluxucu xəstəliyin aradan qaldırılması və ya nəzarəti insan sağlamlığını dəyişdirdi; mövcud profilaktik vasitələrimiz gələcəkdə artırılaraq 21-ci əsrdə süd vəzi xərçəngi üçün eynisini bacaracağımızı təsəvvür etmək mümkünsüz deyil.