PD-L1 Testinde CPS ve TPS Skorları Ne Anlama Gelir? Boyanma Oranları Neyi Değiştirir?

PD-L1 Raporunuzdaki Sayıları Okumak: TPS, CPS ve Eşik Değerler İçin Rehber

Bağışıklık tedavisi (immünoterapi) konuşulan birçok hastanın patoloji raporunda "PD-L1 (22C3): TPS %60" ya da "CPS 15" gibi satırlar yer alır. Bu sayılar, tümör dokusunda PD-L1 adlı proteini taşıyan hücrelerin oranını gösterir. TPS (tümör oranı skoru) yalnızca tümör hücrelerini, CPS (birleşik pozitiflik skoru) ise tümör hücreleriyle birlikte çevredeki bağışıklık hücrelerini sayar. Boyanma oranı arttıkça PD-1 ve PD-L1'i hedefleyen ilaçlardan yarar görme olasılığı genellikle artar; bu nedenle birçok kanserde immünoterapinin kimlere, tek başına mı yoksa kemoterapiyle birlikte mi verileceği bu eşiklere göre belirlenir. Ancak PD-L1 kusursuz bir test değildir: Hangi skorun kullanılacağı ve hangi eşiğin geçerli olduğu kanser türüne, ilaca ve ülkeye göre değişir. Bu rehberde iki skorun nasıl hesaplandığını, hangi kanserde hangi eşiğin kullanıldığını ve sonucunuzu nelerin değiştirebileceğini anlatıyoruz. İmmünoterapinin temellerini pembrolizumab (Keytruda) yazımızda, immünoterapide kullanılan bir başka biyobelirteci tümör mutasyon yükü (TMB) rehberimizde ele almıştık.

Bu konu neden önemli?

PD-1 ve PD-L1'i hedefleyen bağışıklık kontrol noktası ilaçları, son on yılda akciğer, mide, yemek borusu, baş-boyun, meme, rahim ağzı ve mesane kanseri gibi pek çok kanserin tedavisini değiştirdi. Ancak bu ilaçlar her hastada aynı ölçüde işe yaramaz; bir kısmı ise bağışıklık sistemine bağlı önemli yan etkilere yol açabilir (immünoterapinin yan etkileri). Hangi hastanın daha çok yarar göreceğini önceden tahmin etmek için en yaygın kullanılan test PD-L1 boyamasıdır.

PD-L1 sonucu artık birçok kanserde doğrudan tedavi seçimini belirliyor: immünoterapinin tek başına mı, kemoterapiyle birlikte mi verileceğini ya da hiç verilmeyeceğini; ilacın onay kapsamına girip girmediğini ve Türkiye'de geri ödeme koşullarının karşılanıp karşılanmadığını etkiliyor. Aynı rapor satırının bir kanserde "yüksek", başka bir kanserde "yetersiz" sayılabilmesi, hastalar ve yakınları için kafa karıştırıcı olabiliyor. Raporunuzdaki sayıların neyi gösterdiğini bilmek, tedavi seçeneklerinizi hekiminizle daha bilinçli konuşmanızı ve gerektiğinde ikinci görüş istemenizi kolaylaştırır.

PD-L1 testinde CPS ve TPS ne anlama gelir?

TPS, PD-L1 ile boyanan tümör hücrelerinin tüm canlı tümör hücrelerine oranıdır ve yüzde olarak yazılır. CPS ise boyanan tümör hücreleri, lenfositler ve makrofajların toplamının canlı tümör hücresi sayısına bölünüp 100 ile çarpılmasıyla bulunur ve en fazla 100 olur. Değer ne kadar yüksekse immünoterapinin yarar olasılığı genellikle o kadar artar.

PD-L1 nedir, neden ölçülür?

Bağışıklık sistemimizin T hücreleri, anormal hücreleri tanıyıp ortadan kaldırabilir. Bu saldırının sağlıklı dokulara zarar vermemesi için vücutta "fren" görevi gören kontrol noktaları vardır. Bunlardan biri, T hücresinin yüzeyindeki PD-1 reseptörüdür. Bazı tümör hücreleri ve çevrelerindeki bağışıklık hücreleri, yüzeylerinde PD-L1 adlı proteini taşır. PD-L1, PD-1'e bağlandığında T hücresi durur ve tümör bağışıklık sisteminden gizlenebilir.

Pembrolizumab, nivolumab, tislelizumab, sintilimab, cemiplimab ve dostarlimab PD-1'e; atezolizumab, durvalumab ve avelumab PD-L1'e bağlanarak bu freni kaldırır (nivolumab (Opdivo), immünoterapiler ve kanser aşıları). PD-L1 testi, bu frenin tümörde ne kadar "kurulu" olduğunu ölçmeye çalışır. Test, biyopsi ya da ameliyat dokusundan hazırlanan ince kesitlere PD-L1'e özgü bir antikor uygulanarak yapılır; buna immünohistokimya (IHC) denir. PD-L1 taşıyan hücrelerin zarı mikroskopta kahverengi görünür.

TPS nasıl hesaplanır?

TPS (tumor proportion score, tümör oranı skoru) hesaplanırken patolog yalnızca canlı tümör hücrelerine bakar. Zarında kısmi ya da tam, herhangi bir yoğunlukta kahverengi boyanma olan tümör hücreleri "pozitif" sayılır. Pozitif tümör hücrelerinin sayısı, tüm canlı tümör hücrelerinin sayısına bölünür ve 100 ile çarpılır. Örneğin 1.000 tümör hücresinden 300'ü boyanmışsa TPS %30'dur. Bağışıklık hücreleri, bağ dokusu ve ölü (nekrotik) alanlar hesaba katılmaz. Güvenilir bir sonuç için örnekte en az 100 canlı tümör hücresi bulunmalıdır.

CPS nasıl hesaplanır?

CPS (combined positive score, birleşik pozitiflik skoru) tümörün çevresindeki bağışıklık ortamını da hesaba katar. Pay kısmına PD-L1 ile boyanan tümör hücreleri, lenfositler ve makrofajlar birlikte yazılır; payda yine yalnızca canlı tümör hücreleridir. Sonuç 100 ile çarpılır. Pay kısmında bağışıklık hücreleri de bulunduğu için hesaplanan değer 100'ü geçebilir; bu durumda sonuç 100 olarak bildirilir. CPS bir yüzde değildir, birimsiz bir puandır. Bu nedenle "CPS %10" yerine "CPS 10" yazılması doğrudur.

Aynı örnekte CPS, TPS'den hiçbir zaman düşük çıkmaz: Bağışıklık hücreleri boyanmışsa CPS, TPS'den belirgin biçimde yüksek olabilir. Mide, yemek borusu ve baş-boyun kanserlerinde PD-L1'in önemli bir kısmı tümör hücrelerinde değil, çevredeki bağışıklık hücrelerinde bulunur; bu kanserlerde CPS'nin tercih edilmesinin nedeni budur.

Hangi kanserde hangi skor ve hangi eşik?

PD-L1 eşikleri, her ilacın kendi faz 3 çalışmasında hangi hasta grubunda yarar gösterdiğine göre belirlenir. Bu nedenle aynı kanserde bile ilaca göre farklı skor ve eşik kullanılabilir; ABD (FDA), Avrupa (EMA) ve Türkiye'deki onaylar da birbirinden farklı olabilir. Aşağıdaki şema ve tablo, en sık karşılaşılan durumları özetler.

Tabloda özetlenen bilgiler Ekim 2026 itibarıyla geçerlidir; onaylar zaman içinde değişebilir. Türkiye'deki ruhsat ve geri ödeme koşulları için aşağıdaki "Türkiye'de durum" kutusuna bakabilirsiniz.

Akciğer kanseri: TPS ve %50 eşiği

Küçük hücreli dışı akciğer kanserinde (KHDAK) PD-L1, tanı anında moleküler testlerle birlikte istenir (akciğer kanseri). KEYNOTE-024 çalışmasında TPS ≥%50 olan hastalarda ilk basamakta tek başına pembrolizumab, kemoterapiye göre yanıt oranını %27,8'den %44,8'e çıkardı ve yaşam süresini belirgin uzattı. Beş yılın sonunda pembrolizumab kolundaki hastaların %31,9'u, kemoterapi kolundakilerin %16,3'ü hayattaydı. Cemiplimab ve atezolizumab da yüksek PD-L1'de tek başına kullanılabilen ilaçlardır (akciğer kanserinde immünoterapi planlaması).

KEYNOTE-042 çalışması ise eşiği %1'e indirmeyi denedi. Tüm TPS ≥%1 grubunda pembrolizumab yaşam süresini uzattı; ancak ayrıntılı analiz, yararın büyük ölçüde TPS ≥%50 olan hastalardan kaynaklandığını gösterdi. TPS %1–49 arasındaki hastalarda tek başına pembrolizumabın kemoterapiye üstünlüğü belirgin değildi. Bugün bu gruptaki hastalara çoğunlukla immünoterapi kemoterapiyle birlikte verilir; PD-L1 negatif hastalarda da kemoimmünoterapi ya da ikili immünoterapi (nivolumab + ipilimumab) seçenekleri vardır.

Akciğer kanserinde önemli bir uyarı daha var: EGFR, ALK, ROS1 gibi sürücü bir genetik değişiklik varsa, PD-L1 yüksek olsa bile ilk tercih hedefe yönelik ilaçlardır. Bu hastalarda immünoterapi daha az etkilidir ve bazı hedefe yönelik ilaçlarla art arda kullanıldığında yan etki riski artabilir. Bu nedenle PD-L1 sonucu, yeni nesil dizileme (NGS) sonuçlarıyla birlikte değerlendirilir.

Baş-boyun kanserleri

Ağız, yutak ve gırtlak kanserlerinin tekrarlayan ya da yayılmış evresinde KEYNOTE-048 çalışmasıyla CPS kullanılmaya başlandı. CPS ≥20 olan hastalarda tek başına pembrolizumab ortanca yaşam süresini 10,7 aydan 14,9 aya, CPS ≥1 olanlarda 10,3 aydan 12,3 aya uzattı. CPS 1'in altındaki küçük grupta tek başına pembrolizumabın yararı gösterilemedi. Bu nedenle CPS yükseldikçe tek başına immünoterapi daha güçlü bir seçenek olurken, düşük CPS'de kemoterapiyle birleştirilmesi tercih edilir (baş-boyun kanserinde tedavi, PD-L1 negatif baş-boyun kanserinde yeni yaklaşımlar).

Mide ve yemek borusu kanseri

HER2-negatif ileri evre mide kanserinde CheckMate 649 (nivolumab), KEYNOTE-859 (pembrolizumab) ve RATIONALE-305 (tislelizumab) çalışmalarında immünoterapinin kemoterapiye eklenmesi yaşam süresini uzattı. Ancak yarar PD-L1 arttıkça belirginleşti; PD-L1'i 1'in altında olan hastalarda anlamlı bir yarar gösterilemedi. ABD İlaç Dairesi'nin (FDA) danışma kurulu Eylül 2024'te bu grupta yarar-risk dengesinin olumlu olmadığına karar verdi ve 2025'te onaylar PD-L1 ≥1 olan hastalarla sınırlandı. Aynı kısıtlama yemek borusunun skuamöz hücreli kanserine de getirildi. Mide kanserlerinin yaklaşık %80–90'ında PD-L1 ≥1 olduğu için hastaların çoğu yine immünoterapiye uygundur (ileri evre mide ve yemek borusu kanserinde immünoterapi, ESMO 2026 mide ve yemek borusu kılavuzu).

Üçlü negatif meme kanseri

Metastatik üçlü negatif meme kanserinde KEYNOTE-355 çalışması, CPS eşiğinin ne kadar önemli olduğunu gösteren en açık örneklerden biridir. CPS ≥10 olan hastalarda kemoterapiye pembrolizumab eklenmesi ortanca yaşam süresini 16,1 aydan 23,0 aya uzattı; CPS ≥1 grubunun tamamında ise fark 1,6 ay ile sınırlı kaldı ve anlamlı değildi. Bu nedenle onay CPS ≥10 olan hastalarla sınırlıdır. Buna karşılık erken evre (ameliyat öncesi) üçlü negatif meme kanserinde pembrolizumab PD-L1'den bağımsız olarak kullanılır (erken evre üçlü negatif meme kanseri, sacituzumab govitekan).

Rahim ağzı, mesane ve diğer kanserler

İleri evre rahim ağzı kanserinde KEYNOTE-826 çalışmasıyla pembrolizumab, kemoterapiye (bevasizumabla ya da bevasizumabsız) CPS ≥1 olan hastalarda eklenir (rahim ağzı kanserinde bevasizumab). Mesane kanserinde eskiden sisplatin alamayan hastalarda PD-L1 eşiği aranırken, bugün ilk basamakta enfortumab vedotin ile pembrolizumab kombinasyonu PD-L1'den bağımsız olarak kullanılıyor (mesane kanseri). Melanom, böbrek kanseri ve MSI-H/dMMR tümörlerde ise immünoterapi kararı PD-L1'e bakılmadan verilir.

Aynı tümör, farklı test: Antikorlar ve platformlar

PD-L1 testleri tek tip değildir. Her ilaç, kendi klinik çalışmasında belirli bir antikor ve boyama cihazıyla geliştirildi. Bu nedenle raporunuzda testin "klonu" (ör. 22C3, 28-8, SP263, SP142) yazar. Yapılan karşılaştırma çalışmaları (Blueprint projesi), 22C3, 28-8 ve SP263'ün tümör hücrelerini birbirine yakın oranda boyadığını, SP142'nin ise tümör hücrelerini belirgin olarak daha az boyadığını gösterdi. Bu nedenle SP142 ile "düşük" çıkan bir sonuç, başka bir testle "yüksek" olabilir.

Bazı laboratuvarlar, onaylı test kiti yerine kendi geliştirdikleri ve doğruladıkları testleri (laboratuvarda geliştirilen testler) kullanır. Bu testler doğru doğrulandığında güvenilir sonuç verebilir; ancak raporda hangi yöntemin kullanıldığının açıkça yazılması gerekir.

Boyanma oranı neyi değiştirir?

PD-L1 bir "var ya da yok" testi değil, sürekli bir ölçümdür. Genel kural şudur: Boyanma oranı arttıkça immünoterapiye yanıt olasılığı ve yaşam süresine katkı artar. Ancak bu ilişki kesin değildir:

• Yüksek PD-L1 garanti değildir: TPS ≥%50 olan akciğer kanserli hastaların yaklaşık yarısı tek başına immünoterapiye yanıt vermez.
• Düşük ya da negatif PD-L1 umutsuzluk değildir: PD-L1 negatif hastaların bir kısmı da yarar görür; özellikle kemoterapiyle birlikte verildiğinde ya da MSI-H, yüksek TMB gibi başka özellikler varsa.
• Eşiğin iki yanı çok farklı değildir: TPS %49 ile %51 arasında biyolojik bir uçurum yoktur. Eşikler, klinik çalışmalardaki hasta gruplarını ayırmak için seçilmiş sınır değerlerdir.
• Kanser türü önemlidir: Aynı CPS değeri bir kanserde onay için yeterliyken, başka bir kanserde yetersiz kalabilir.

Sonucu neler etkiler?

PD-L1, tümör içinde homojen dağılmaz. Bir bölgede yoğun boyanma varken, birkaç milimetre ötede hiç boyanma olmayabilir. Küçük bir iğne biyopsisi, tümörün tamamını yansıtmayabilir. Ayrıca PD-L1 zamanla ve tedavilerle değişebilir: Kemoterapi, radyoterapi ve hedefe yönelik ilaçlar boyanmayı artırabilir ya da azaltabilir. Ana tümör ile metastazlar arasında da farklılık olabilir (biyopsi çeşitleri).

Değerlendiren patolog da sonucu etkileyebilir. TPS'de, özellikle %1 ve %50 eşiklerinde patologlar arasındaki uyum genellikle iyidir. CPS'de ise bağışıklık hücrelerini ayırt etmek daha zor olduğundan, düşük değerlerde (CPS 1 civarında) uyum belirgin olarak azalabilir. Bu nedenle tedavi kararını değiştirecek sınırda sonuçlarda, deneyimli bir patolojiye ikinci değerlendirme istemek makul bir adımdır. Yapay zekâ destekli görüntü analizi yöntemleri de bu farklılığı azaltmak için geliştiriliyor (yapay zekâ ile immünoterapi yanıtı öngörüsü).

PD-L1 raporunuzu nasıl okumalısınız?

İyi bir PD-L1 raporu, yalnızca bir sayı değil, o sayının nasıl elde edildiğini de anlatır. Raporunuzda aşağıdaki bilgilerin bulunup bulunmadığına bakabilirsiniz:

Raporunuzda yalnızca "PD-L1 pozitif" yazıyorsa, hangi skorun ve hangi eşiğin kullanıldığını sormanız önemlidir. Aynı dokuda TPS %5 iken CPS 20 olabileceği için, skorun türü bilinmeden sonuç doğru yorumlanamaz. Patoloji raporlarındaki diğer kavramlar için Ki-67 ve cerrahi sınır rehberlerimize bakabilirsiniz.

PD-L1 tek başına yeterli mi? Diğer biyobelirteçler

PD-L1, immünoterapi yanıtını öngören biyobelirteçlerden yalnızca biridir. Karar verilirken başka belirteçler de hesaba katılır:

• MSI-H / dMMR: DNA onarım sistemi bozuk tümörler, PD-L1'den bağımsız olarak immünoterapiye çok iyi yanıt verebilir (dMMR mide ve yemek borusu kanserinde dostarlimab).
• Tümör mutasyon yükü (TMB): Çok sayıda mutasyon taşıyan tümörler bağışıklık sistemince daha kolay tanınabilir; TMB ve PD-L1 birbirinden büyük ölçüde bağımsızdır (TMB-yüksek tümörlerde pembrolizumab).
• Sürücü genetik değişiklikler: EGFR, ALK gibi değişiklikler akciğer kanserinde immünoterapinin önüne geçer (genetik test raporu ve ESCAT).
• Virüslerle ilişkili tümörler: HPV ya da EBV ile ilişkili bazı tümörlerde bağışıklık ortamı farklıdır.
• Yeni yaklaşımlar: Tümörü çevreleyen bağışıklık hücrelerinin yoğunluğu, gen ifadesi imzaları ve yapay zekâ temelli modeller araştırılıyor.

Hekiminize sorabileceğiniz sorular

• PD-L1 testim yapıldı mı? Hangi antikorla (22C3, 28-8, SP263, SP142) ve hangi skorla (TPS, CPS, TAP) değerlendirildi?
• Sonucum benim kanser türüm ve önerilen ilaç için hangi eşiğin üstünde ya da altında?
• Bu sonuç, immünoterapinin tek başına mı yoksa kemoterapiyle birlikte mi verileceğini değiştiriyor mu?
• Test hangi örnekte yapıldı (ana tümör mü, metastaz mı)? Örnek yeterli miydi?
• Sonucum eşiğe yakınsa, testin başka bir blokta ya da yeni bir örnekte tekrarlanması anlamlı olur mu?
• MSI, TMB ve genetik testlerim de yapıldı mı? Bunlar kararı nasıl etkiliyor?

Sıkça Sorulan Sorular

PD-L1 testinde TPS ve CPS arasındaki fark nedir?

TPS yalnızca PD-L1 ile boyanan tümör hücrelerinin tüm canlı tümör hücrelerine oranıdır ve yüzde olarak yazılır. CPS ise boyanan tümör hücrelerine lenfosit ve makrofajları da ekler, canlı tümör hücresi sayısına böler ve 100 ile çarpar. CPS birimsizdir ve en fazla 100 olur; aynı dokuda TPS'den yüksek çıkabilir.

PD-L1 yüzde kaç olursa immünoterapi verilir?

Kanser türüne ve ilaca göre değişir. Akciğer kanserinde TPS ≥%50 tek başına immünoterapi için yeterlidir; daha düşük değerlerde immünoterapi genellikle kemoterapiyle verilir. Mide, yemek borusu, baş-boyun ve rahim ağzı kanserinde CPS ≥1, metastatik üçlü negatif meme kanserinde CPS ≥10 aranır.

PD-L1 negatif çıkarsa immünoterapi alabilir miyim?

Bazı durumlarda evet. Akciğer kanserinde kemoterapiyle birlikte immünoterapi PD-L1'den bağımsız olarak kullanılabilir; MSI-H/dMMR tümörler ve melanomda PD-L1'e bakılmaz. Ancak mide ve yemek borusu kanseri gibi bazı kanserlerde PD-L1 1'in altındaysa yarar sınırlıdır ve onay kapsamı dışında kalabilir.

PD-L1 testi tekrarlanmalı mı?

Her zaman gerekmez. Ancak örnek yetersizse, sonuç eşiğe çok yakınsa, test yıllar önce ya da farklı bir tümör bölgesinde yapıldıysa veya sonuç klinik tabloyla uyumsuzsa, yeni bir biyopside ya da başka bir blokta testin tekrarlanması hekiminizle konuşulabilir.

Sözlük

PD-1

T hücrelerinin yüzeyinde bulunan, bağlandığında T hücresini frenleyen kontrol noktası reseptörü.

PD-L1

Tümör ve bağışıklık hücrelerinde bulunabilen, PD-1'e bağlanarak bağışıklık yanıtını baskılayan protein.

İmmünohistokimya (IHC)

Doku kesitinde bir proteinin özel antikorlarla boyanarak mikroskopta gösterilmesi.

TPS (tümör oranı skoru)

PD-L1 ile boyanan tümör hücrelerinin tüm canlı tümör hücrelerine yüzde oranı.

CPS (birleşik pozitiflik skoru)

Boyanan tümör hücreleri, lenfositler ve makrofajların toplamının canlı tümör hücresi sayısına bölünüp 100 ile çarpılması; en fazla 100.

TAP skoru

Boyanan tümör ve bağışıklık hücrelerinin kapladığı alanın tümör alanına oranı; tislelizumab için kullanılır.

Eşlikçi tanı testi

Bir ilacın hangi hastalarda kullanılacağını belirlemek için o ilaçla birlikte onaylanan test.

Klon

PD-L1 testinde kullanılan antikorun adı (ör. 22C3, 28-8, SP263, SP142).

Bağışıklık kontrol noktası ilacı

PD-1, PD-L1 ya da CTLA-4 gibi frenleri engelleyerek bağışıklık sisteminin tümöre yanıtını güçlendiren ilaç.

Tümör içi farklılık (heterojenite)

Aynı tümörün farklı bölgelerinde hücre özelliklerinin ve boyanmanın farklı olması.